Pakul adna byłaja savieckaja respublika pieratvaraje spadčynu brutalizmu ŭ suśvietna viadomy turystyčny brend, inšaja praciahvaje ŭparta nie zaŭvažać i źniščać jaje.
Na 48‑j siesii Kamiteta suśvietnaj spadčyny JUNIESKA ŭ paŭdniovakarejskim Pusanie było pryniataje histaryčnaje rašeńnie: adrazu dziesiać madernisckich budynkaŭ Taškienta trapili ŭ prestyžny mižnarodny śpis.
Rašeńnie JUNIESKA lehitymizuje cełuju architekturnuju epochu, da jakoj na postsavieckaj prastory dahetul staviacca nieadnaznačna, kali nie skazać hrebliva.
Tryumf Taškienta vyras z trahiedyi. U krasaviku 1966 hoda mahutny ziemlatrus zraŭniaŭ centr horada ź ziamloj. Sajuznyja ŭłady vyrašyli nie prosta adnavić razburanaje, a zbudavać na miescy hlinabitnych kvartałaŭ demanstracyjnuju vitrynu sacyjalizmu na Uschodzie. Dziela hetaha siudy kinuli architekturnyja kadry z usioj savieckaj impieryi. U adnaŭleńni ŭdzielničali i biełaruskija śpiecyjalisty: supracoŭniki instytuta «Biełdziaržprajekt» raspracavali eskiznaje rašeńnie i prajekty zabudovy dla niekalkich mikrarajonaŭ u najbujniejšym žyłym masivie Taškienta — Čyłanzar.
Tak naradziŭsia ŭnikalny fienomien — taškiencki siejśmičny madernizm. Univiersalny jeŭrapiejski funkcyjanalizm tut sutyknuŭsia z haračym azijackim klimatam i miascovaj mientalnaściu, sparadziŭšy hibrydnuju architekturu, jakaja siońnia ŭsprymajecca zachodnimi daśledčykami jak asobnaja źjava suśvietnaha mastactva.
Kropkaj pierasiačeńnia hłabalnaha i łakalnaha stali rašeńni, pradyktavanyja samim pryrodnym asiarodździem. Brutalny žalezabieton pieraŭtvaraŭsia ŭ hihanckija pandžary — tradycyjnyja ŭschodnija soncazaścierahalnyja rašotki, jakija ratavali interjery ad nievynosnaj śpiakoty i nadavali fasadam niepaŭtornuju fakturu. Jarkim prykładam takoha sintezu źjaŭlajecca haścinica «Uźbiekistan», čyj vyhnuty manumientalny abjom całkam pakryty sucelnym karunkavym paternam. Hety budynak uzvyšajecca nad horadam jak simvał epochi, demanstrujučy, što prahmatyčnaja architektura moža mieć jaskravy nacyjanalny charaktar.
Jašče adzin šedeŭr, jaki ciapier znachodzicca pad abaronaj JUNIESKA, — heta ekśpierymientalny žyły dom «Žamčužyna», sprajektavany architektarkaj Afielijaj Ajdynavaj. Jana zdoleła vyrašyć, zdavałasia b, niemahčymuju zadaču: pieranieści kancepcyju machali, tradycyjnaj uschodniaj supolnaści ź cichimi ŭnutranymi dvorykami, u viertykalnuju płoskaść. Kožnyja try pavierchi hetaha šmatpaviarchovika abjadnoŭvalisia ahulnym dvarom-rekreacyjaj prosta ŭ pavietry. Tam susiedzi mahli źbiracca razam, pić harbatu ŭ cieni dreŭ i zachoŭvać svoj zvykły sacyjalny ŭkład unutry manalitnaj kieramzitabietonnaj kanstrukcyi. Čystaja zachodniaja forma nabyła hłyboki ŭschodni źmiest.
Razbureńnie — cana praśviatleńnia
Šlach da suśvietnaha pryznańnia nikoli nie byvaje biaschmarnym, i ŭźbiekski tryumf u JUNIESKA šmat u čym vyras z horkaha ŭśviedamleńnia niezvarotnych strat. Kab hramadstva pačało canić svaju architekturnuju spadčynu, jamu časta davodzicca spačatku ŭbačyć jaje ŭ ruinach.
Chutkaja ŭrbanizacyja, ekanamičny bum va Uźbiekistanie i maštabnyja deviełapierskija prajekty, nakiravanyja na stvareńnie bliskučaha kapitalistyčnaha fasada, pastavili pad pramy ŭdar samu identyčnaść horada.
Samym hučnym epizodam, jaki prymusiŭ aktyvistaŭ i daśledčykaŭ bić u zvany, staŭ znos Respublikanskaha doma kino ŭ śniežni 2017 hoda. Hety manumientalny abjekt, sprajektavany architektaram Rafaelem Chajrutdzinavym da Siomaha mižnarodnaha kinafiestyvalu krain Azii, Afryki i Łacinskaj Amieryki, adkryŭ svaje dźviery ŭ 1982 hodzie. Jaho vyrazny cylindryčny fasad upryhožvali mazaiki i vitražy vybitnych mastakoŭ Bachadyra Džałałava i Viktara Hana, a ŭnutry raźmiaščalisia sučasnyja zały dla kinapakazaŭ i kulturnych dyskusij.
Vidavočnaja mastackaja kaštoŭnaść nie ŭratavała Dom kino ad kaŭšoŭ ekskavataraŭ — jaho źnieśli dziela rasčystki terytoryi pad budaŭnictva šklanych chmaračosaŭ kamiercyjnaha centra Tashkent City. Hetaja padzieja stała svojeasablivym punktam nieviartańnia, paśla jakoha ihnaravać prablemu źniščeńnia horadabudaŭničaj historyi XX stahodździa stała prosta niemahčyma.
Kali adny šedeŭry pieratvaralisia ŭ druz, inšyja stanavilisia achviarami «jeŭraramontaŭ», nie mienš razburalnych pa svajoj sutnaści. Jaskravy prykład — Dziaržaŭny muziej mastactvaŭ, uźviedzieny ŭ 1974 hodzie. Pieršapačatkova heta byŭ łakaničny kubičny abjom, čyj fasad źbiraŭsia sa štampavanych aluminijevych listoŭ i matavaha škła «stevit». Taki materyjał zabiaśpiečvaŭ idealnaje raŭnamiernaje aśviatleńnie dla vystavačnych załaŭ. Adnak na pačatku 2000‑ch hety ŭzor madernisckaj architektury schavali pad tannym fasadam z alukabondu i lusterkavaha škła, štučna imitujučy niejki psieŭdakłasičny fasad. Cełasnaść aryhinalnaha architekturnaha rašeńnia była parušanaja, i budynak pieratvaryŭsia ŭ niedarečnuju parodyju na samoha siabie, straciŭšy svaju aŭtentyčnaść dahadžajučy hustam novych haspadaroŭ žyćcia.
Tolki bałansujučy na miažy straty ŭłasnaha abličča, Taškient zrazumieŭ, što kamiercyjny prahmatyzm biez pavahi da histaryčnaha kantekstu pieratvaraje horad u biezabličnuju pravincyju. Spaścihnuŭšy hetuju niebiaśpieku, uźbiekskija ŭłady i intelihiencyja zrabili krok, na jaki dahetul nie advažvałasia nivodnaja inšaja postsavieckaja kraina.
Savieckaje ci ŭźbiekskaje?
Uśviedamleńnie katastrofy patrabavała sistemnaha adkazu. U 2021 hodzie Fond raźvićcia kultury i mastactva Uźbiekistana (ACDF) zapuściŭ maštabny daśledčy i achoŭny prajekt «Tashkent Modernism XX/XXI». Jaho ambitnaja meta zaklučałasia ŭ tym, kab nie prosta spynić źniščeńnie i dehradacyju znakavych abjektaŭ, ale i całkam źmianić optyku ich usprymańnia.
Treba było pierakanać ułasnaje hramadstva i mižnarodnuju supolnaść, što hetyja masiŭnyja bietonnyja hmachi — nie ideałahičnyja rudymienty savieckaj impieryi, a paŭnavartasnaja nacyjanalnaja spadčyna, unikalny ŭniosak Uźbiekistana ŭ suśvietnuju historyju architektury.
Dla dasiahnieńnia hetaj mety da pracy byli pryciahnutyja najlepšyja suśvietnyja śpiecyjalisty. U kamandu ŭvajšli daśledčyki ź Miłanskaha politechničnaha ŭniviersiteta na čale sa studyjaj Grace, a taksama viadomyja historyki i kuratary.
Bolš za toje, na inaŭhuracyjnaj kanfierencyi prajekta ŭ 2023 hodzie z hałoŭnaj lekcyjaj «Novaja zachavanaść» (A New Preservation) vystupiŭ sam Rem Kołchas — žyvy kłasik suśvietnaj architektury, stvaralnik biuro OMA i łaŭreat Prytckieraŭskaj premii. Jaho prysutnaść nadała inicyjatyvie vyklučnuju mižnarodnuju vahu.
Kołchas daŭno raspracoŭvaje ideju taho, što zachavańnie histaryčnaha asiarodździa pavinna być nie pasiŭnaj kansiervacyjaj ruin, a aktyŭnym dyzajnierskim instrumientam, dzie staroje i novaje ŭstupajuć u kreatyŭny dyjałoh.
Stratehija vyratavańnia hruntavałasia na detalovym navukovym analizie. Była praviedziena maštabnaja invientaryzacyja: śpiecyjalisty vyvučali archivy, brali intervju ŭ žyvych stvaralnikaŭ prajektaŭ, aceńvali techničny stan 25 klučavych budynkaŭ. Vynikam hetaj tytaničnaj pracy stała nie tolki vystava na Miłanskim tryjenale i ŭ maskoŭskim Domie kultury «HES-2», ale i raspracoŭka kankretnaha płana kiravańnia hetaj spadčynaj.
Samaje hałoŭnaje, čaho ŭdałosia dasiahnuć daśledčykam — heta dekałanizavać ułasnuju architekturu. Doŭhi čas madernisckaja spadčyna Taškienta ŭsprymałasia jak niešta naviazanaje zvonku, tranślacyja maskoŭskaj voli na ŭskrainy impieryi. Ale prajekt nahladna pakazaŭ, što niahledziačy na centralizavanaje kiravańnie ŭ SSSR, uźbiekskija architektary stvarali svaju ŭłasnuju škołu.
Takija majstry, jak Siarho Suciahin, Rafael Chajrutdzinaŭ, Afielija Ajdynava pierapracoŭvali mižnarodnyja trendy i savieckija narmatyvy, upisvajučy ich u miascovy klimat, kulturu i navat tradycyi isłamskaha dojlidstva, jak, naprykład, składanyja mazaičnyja pano ci stylizacyja pad mukarnasy na fasadzie Pałaca družby narodaŭ.
Heta nie była ślapaja kopija «internacyjanalnaha stylu», ale składanaja hibrydnaja źjava, jakaja vyznačała tvar horada.
Takim čynam, Uźbiekistan zdoleŭ adździalić architekturnuju formu ad kamunistyčnaha źmiestu. Siońnia hetyja budynki ŭsprymajucca nie jak pomniki savieckaj uładzie, a jak śviedčańni technałahičnaha, sacyjalnaha i mastackaha ekśpierymientu, jaki adbyvaŭsia na ich ziamli. Hety intelektualny zruch i dazvoliŭ unieści nacyjanalnuju naminacyju «Madernisckaja architektura Taškienta» ŭ śpis JUNIESKA, zabiaśpiečyŭšy nie tolki jurydyčnuju abaronu, ale i novaje asensavańnie svajoj historyi.
Biełaruskaje lusterka
Biełaruś užo i na fonie Uźbiekistana vyhladaje intelektualna i kulturna niastałaj. Kali Taškient paśpiachova prajšoŭ składanyja etapy admaŭleńnia, pryniaćcia i reprezientacyi siabie praz saviecki madernizm na mižnarodnym uzroŭni, to naša kraina tryvała zachrasła na samym pieršym ź ich.
Ułady ŭparta dekłarujuć nieparyŭnuju suviaź z savieckim minułym, ale ŭ materyjalnaj prastory heta prajaŭlajecca zusim absurdna: typavyja bietonnyja adliŭki Lenina, raskidanyja pa ŭsioj krainie, źbierahajucca niby śviatyni, u toj čas jak da manumientalnych tvoraŭ pieršaj vieličyni, što realna vyznačajuć abličča našych haradoŭ, nikomu niama nijakaj spravy.
Ad šarahovaha abyvaciela da čynoŭnikaŭ, farmalna adkaznych za achovu spadčyny, staŭleńnie da paślavajennaj architektury prasiaknuta kompleksam pravincyjała. Dla jaho hoły bieton — heta vyklučna prykmieta biednaści, a tanny bliskučy kieramahranit — abaviazkovy simvał zamožnaści i iluzornaj «jeŭrapiejskaści».
Praktyčna nivodny z ajčynnych šedeŭraŭ madernizmu nie maje aficyjnaha achoŭnaha statusu. Ni znakamityja «kukuruzy» na Kamaroŭcy, ni raskošnyja budynki prajektnych instytutaŭ z bahatym manumientalnym azdableńniem, ni niepaŭtornyja interjery pieršych stancyj Minskaha mietrapalitena, ni navat Teatr muzyčnaj kamiedyi nie pryznanyja historyka-kulturnymi kaštoŭnaściami. Choć mienavita jany zasłuhoŭvajuć taho, kab naroŭni z taškienckimi abjektami hodna prezientavać krainu ŭ śviecie.
Stračana niamała, a hałoŭnaje — praciahvajem stračvać. U 2017 hodzie Minsk nazaŭždy pazbaviŭsia paviljona VDNH na vulicy Janki, jaki źnieśli dziela ŭźviadzieńnia čarhovaha haściničnaha kompleksu. Pry stvareńni płoščy Dziaržaŭnaha Ściaha źniščyli aryhinalnuju stełu ź Mierkuryjem. Jana była nieadjemnaj častkaj vystavačnaha paviljona «MinskEkspa», jaki praz svaju formu atrymaŭ u narodzie nazvu «Ramonak». Niahledziačy na ŭnikalnuju kanstrukcyju ź pierakryćciami ŭ vyhladzie hipierbaličnych parabałoidaŭ, hety budynak taksama nie zasłužyŭ u vačach čynoŭnikaŭ prava ličycca nacyjanalnym zdabytkam.
Budynak «Biełapramprajekta» na Niamizie byŭ pabudavany na spałučeńni supraćlehłych vialikich płoščaŭ prazrystaha škła i vuzkich pajasoŭ kantrasnaha fakturnaha bietonu.
Toje, što nie idzie pad znos, hinie padčas rekanstrukcyj. Mietałam, płastykam i lustranym škłom u kalarovych ramach užo paśpiachova abšyli Pałac sportu, haścinicy «Biełaruś» i «Jubilejnuju», a taksama budynak «Biełpramprajekta» na Niamizie. Z Doma mod vykinuli aŭtentyčnyja dekaratyŭnyja mietaličnyja elemienty. Niekali lohki šklany abjom restarana «Kamiennaja kvietka» siońnia nahadvaje turmu strohaha režymu z drobnymi akiencami pad samym dacham.
Asabliva pakazalnaj stała historyja z kinateatram «Maskva». Kali pra płany źniščyć jaho aryhinalnaje abjomna-prastoravaje rašeńnie stała viadoma hramadskaści, aktyvisty padrychtavali detalovuju prapanovu na 130 staronak. Jany patrabavali nadać usiamu ansamblu praśpiekta Pieramožcaŭ achoŭny status. Adnak staličny kamitet architektury faktyčna sabatavaŭ daručeńnie vyšejšych orhanaŭ razhledzieć hety dakumient: kali b budynki pryznali pomnikami, bolšaść prajektnych rašeńniaŭ stała b niezakonnaj.
U vyniku ansambl zastaŭsia biez abarony, a z kinateatra bieśpieraškodna źbili vysakarodny naturalny kamień, zamianiŭšy jaho na kieramahranitny vientfasad. Na čarzie — budynak Doma prafsajuzaŭ na rahu z vulicaj Mielnikajte, prajekt abšyŭki jakoha byŭ padrychtavany jašče niekalki hadoŭ tamu.
Pakul Taškient źviartajecca da suśvietnych śpiecyjalistaŭ, kab pieraasensavać svaju savieckuju spadčynu, Minsk praciahvaje pakutavać na tatalnuju architekturnuju amnieziju. Z takim padychodam my ryzykujem pakinuć naščadkam tolki biezabličnyja pomniki epochi vientylavanych fasadaŭ i płastykavych akon.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
«Jość u Biełarusi ludzi, jakim nie padabajecca rasijski ściah, saviecki ściah». Rasijaninu na BMW X7 ź niamieckimi numarami paškodzili aŭto ŭ Minsku4545
Kamientary