Адначасова з гакам з выявай галавы барана, вынятым з раскопу ўмацаванняў на Менцы, з дна возера ў Польшчы паднялі гак з выявай чалавечага твару. Абодва месцы вельмі важныя для гісторыі дзяржаўнасці краін, а незвычайныя знаходкі датуюцца адным і тым жа часам.
Пра знаходку паведамляе Музей першых Пястаў на Лядніцы.
Унікальнае адкрыццё на дне Лядніцкага возера здзейсніла ў 2024 годзе каманда падводных археолагаў з Універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні ў супрацоўніцтве з Музеем першых Пястаў на Лядніцы.
Лядніцкі востраў на аднайменным возеры займае цэнтральнае месца ў старажытнай гісторыі Польшчы. У часы князёў Мешкі I і Баляслава Храбрага ён быў адным з галоўных абарончых і адміністрацыйных цэнтраў польскай дзяржавы. Востраў знаходзіўся ў цэнтры тэрыторыі племені палян, непадалёк ад важнага гандлёва-стратэгічнага сухапутнага і воднага маршруту паміж Познанню і Гнезнам.
Тут захаваліся рэшткі гарадзішча і найстарэйшага ў Польшчы комплексу палацавай і культавай архітэктуры ў дараманскім стылі. Лядніцкі востраў таксама лічыцца імаверным месцам Хрышчэння Польшчы.
Сярод рэшткаў абарончага вала гарадзішча на Лядніцкім востраве быў знойдзены старанна апрацаваны гак з выявай чалавечага твару. Гак выдатна захаваўся ў парэштках вала, што з'яўляецца навуковай рэдкасцю.
Драўляная бэлька з нумарам 353 першапачаткова была часткай абарончага вала. У дэндрахраналагічнай лабараторыі Марака Крампца час, калі было ссечана дрэва для гака, быў вызначаны як 967 (у межах паміж 960 і 975 гадамі), што робіць яго сучасным або нават старэйшым за іншыя элементы абарончых умацаванняў Лядніцкага вострава.
У месцы, дзе ад ствала адыходзіла галіна, на ім выразаны твар з вельмі рэалістычнымі рысамі: пазнаюцца вочы, нос, рот, а таксама характэрны падбародак і авальная форма галавы. Вышыня твару — каля 12 см, шырыня — 9 см. Гэта не мініяцюрная фігурка, а паўнавартасны архітэктурны элемент, прызначэнне якога выходзіла за межы чыста канструктыўных.
На думку даследчыкаў, спосаб апрацоўкі дрэва і выраз твару сведчаць, што гэта была не проста дэкаратыўная апрацоўка гака. Магчыма, выява мела сімвалічнае значэнне як вобраз бажаства, духа або героя-заступніка жыхароў гарадзішча.
Як адзначаюць навукоўцы, у матэрыяльнай культуры славян антрапаморфныя выявы маглі быць значна больш распаўсюджанымі, чым паказваюць захаваныя помнікі. Дрэва — асноўны матэрыял — хутка раскладаецца, таму такія аб’екты захаваліся толькі ў выключных умовах, як забалочаныя ці падводныя асяроддзі.
Аналагічныя выявы твараў былі знойдзены, напрыклад, у Воліне, Вялікім Ноўгарадзе і Старой Ладазе. Найбольш блізкай стылістычна з’яўляецца фігурка з чатырма тварамі з Воліна, датаваная IX стагоддзем, з падобнымі спрошчанымі рысамі: трыкутным падбародкам, простым носам, схематычным адлюстраваннем вачэй і броваў.
На думку польскіх даследчыкаў, гэтае падабенства ў дэталях падмацоўвае меркаванне, што гак з'яўляецца праявай мясцовай мастацкай і духоўнай традыцыі, а не выніку ўплыву скандынаўскай або рускай культуры.
Твар на гаку мог выконваць апатрапеічную функцыю — адганяць злых духаў і абараняць жыхароў гарадзішча. Такія выявы вядомыя з іншых славянскіх гарадзішчаў і паселішчаў: фігуркі, статуі і дошкі з чалавечымі і жывёльнымі тварамі ўмуроўваліся ў сцены, агароджы і свяцілішчы. Напрыклад, зааморфная фігурка з Гнезна або разьбяныя дошкі з Жултэ, Калобжага, Ральсвіка і Уроцлава.
Знаходка з Лядніцы адпавядае шырокаму кантэксту ахоўных магічных практык, вядомых на славянскіх тэрыторыях. Археолагі адзначаюць, што ў валах таксама знаходзілі косткі жывёл, асабліва ніжнія сківіцы дзікіх звяроў, што можа сведчыць пра ахвярныя рытуалы. На Лядніцкім востраве былі знойдзены парэшткі каня пад адным з дамоў і фрагмент залатой капторгі з выявай каня каля падножжа вала — гэтыя знаходкі таксама могуць мець рытуальны характар.
З пісьмовых крыніц, у тым ліку Цітмара Мерзебургскага, Гербарда, Гельмальда з Басау і Нестара Летапісца, вядома, што раннесярэднявечныя славяне не абмяжоўваліся фігурнымі выявамі ў свяцілішчах. Скульптуры людзей і жывёл упрыгожвалі агароджы і брамы, што пацвярджаюць знаходкі ў Фішэрынзелі і Альтфрызаку ў Германіі. Таму можна лічыць, што разьбяная бэлька з Лядніцкага вострава — частка таго ж культурнага кола.
З другога боку, не выключана і больш простае тлумачэнне: гэта магла быць проста разьба, натхнёная выглядам канкрэтнай асобы або жаданнем упрыгожыць дэталь.
Аднак, як адзначаюць аўтары даследавання, такое рацыянальнае, свецкае мысленне характэрна для XX—XXI стагоддзяў. У раннясярэднявечным свеце межы паміж сакральным і свецкім былі значна больш размытыя. Побыт быў насычаны сімволікай, а прадметы быту часта мелі духоўны сэнс.
Амаль як на Менцы
Маштабныя раскопкі археалагічнага комплексу на Менцы ў тым жа 2024 годзе дазволілі выявіць драўляныя ўмацаванні колішняга горада на гэтым месцы, які лічыцца летапісным Менскам і месцам, куды маглі саслаць Рагнеду і яе сына Ізяслава, фактычнага заснавальніка асобнай полацкай дынастыі, да таго, як быў пабудаваны горад Ізяслаў (цяпер Заслаўе). Сярод унікальных знаходак быў і гак, канец якога быў аформлены ў выглядзе галавы барана.
Гэтая знаходка ставіць перад беларускімі гісторыкамі тыя ж пытанні, што разьбяны твар перад польскімі — якое значэнне мела такая выява і ці магла яна быць проста прафаннай праявай народнай творчасці?
Апошнія дэндрахраналагічныя даследаванні драўніны з гэтых умацаванняў паказалі, што дрэвы для ўмацаванняў гарадзішча на Менцы былі спілаваныя ў 997—998 гадах. Гэтая даціроўка вельмі блізкая да даціроўкі гака з тварам, выяўленага цяпер на дне Лядніцкага возера на захадзе Польшчы.
Як мы ўжо пісалі раней, драўляныя ўмацаванні старажытнарускіх гарадоў амаль нічым не адрозніваюцца ад аналагічных умацаванняў заходніх славян — але на Захадзе і на постсавецкай прасторы іх прынята рэканструяваць па-рознаму.
З пісьмовых сведчанняў другой паловы X стагоддзя вядома, што заходнія славяне будавалі рашэцістыя (гакавыя) і зрубныя канструкцыі, якія злучаліся паміж сабой. Гэтыя гародні яны забутоўвалі зямлёй, глінай, бутавымі камянямі і бытавым смеццем.
Сутнасць гакавай канструкцыі заключаецца ў наступным — перпендыкулярна лініі ўмацавання ўкладваліся адзін да аднаго доўгія бярвенні, некаторыя (або кожнае) з якіх мелі на канцы тоўсты сук, апрацаваны ў выглядзе гака (крука).
Магчыма, амаль адначасныя знаходкі ў Лядніцы і на Менцы дазволяць навукоўцам больш шырока паглядзець на ўзаемасувязі і агульную культурную прастору заходніх і ўсходніх славян.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬНа гарадзішчы на Менцы знайшлі фрагмент амфары з рунай
Стаў вядомы сапраўдны год заснавання Менска. Адкрыццё было вострасюжэтным навуковым дэтэктывам
Пазайздросцілі савецкаму Кіеву. Як у Мінску ледзь не адбудавалі велічную браму, якой ніколі не было
Каб пабачыць старажытны Менск, трэба ехаць у Германію? Чаму на Захадзе па-іншаму глядзяць на славянскія крэпасці
Цяпер чытаюць
Замест парэшткаў Вітаўта за сцяной Віленскай катэдры знайшлі толькі кучу камянёў. Але ўлады Літвы гатовыя выдаткаваць на працяг пошукаў яшчэ 1,5 мільёна еўра2626
Каментары
"Паміж Познанню і Гнезнам" - таксама такі сабе арыенцір для беларусаў.