Zaniapad brytanskich kansiervataraŭ. Ci źniknie partyja Čerčyla i Tetčer?

Uinstan Čerčyl i Marharet Tetčer — siarod samych viadomych brytanskich palitykaŭ minułaha stahodździa, pra spadčynu jakich spračajucca va ŭsim śviecie. Abodva byli lidarami Kansiervatyŭnaj partyi, taksama viadomaj jak «partyja tory». Ich pierajemniki ŭ XXI stahodździ, ad Borysa Džonsana da Liz Tras, sprabavali ich pierajmać. Ale abodva chutka stracili davier krainy i partyi, jakaja zaraz zmahajecca za vyžyvańnie.

Užo piać dziejnych i vasiamnaccać byłych parłamientaryjaŭ pierajšli ŭ Reform UK, partyju Najdžeła Faradža, hałoŭnaha zmahara ź imihracyjaj u karaleŭstvie. Heta aznačaje raskoł pravaha fłanhu brytanskaj palityki, dzie amal 200 hadoŭ daminavali kansiervatary. Siarod pierabiežčykaŭ — niekalki byłych ministraŭ, śpičrajtar dvuch premjeraŭ i člen Pałaty łordaŭ. Što ž tyčycca šarahovych členaŭ, to Faradž śćviardžaje, što ŭ jaho partyi ich užo ŭdvaja bolš, čym u kansiervataraŭ, choć hetyja ličby nie publikujucca.

Za chvalaj pierabiežčykaŭ staić imklivaje padzieńnie kansiervataraŭ u sacyjalnych apytańniach. Hod tamu Reform UK abahnała ich u rejtynhach, a na miascovych vybarach u mai 2025‑ha atrymała bolšaść u niekalkich haradach i municypalnych radach, dzie tory nie prajhravali nikoli. Faradž abviaściŭ svaju pieramohu «pačatkam kanca» dla kansiervataraŭ. Z tych časoŭ jaho partyja nie hublała pieršaha miesca ŭ apytańniach.

Jašče šeść hadoŭ tamu kansiervatary daminavali ŭ brytanskaj palitycy. Što pajšło nie tak?

Palityčnaje i ekanamičnaje fijaska

Usie ŭrady Brytanii paśla kanca Druhoj suśvietnaj vajny byli sfarmiravany albo lejbarystami, albo kansiervatarami (adnojčy ŭ kaalicyi z treciaj partyjaj). Inšyja partyi byli pradstaŭleny ŭ parłamiencie, ale nie mieli bolšaści.

Asnoŭnaja pryčyna hetaha — brytanskaja viersija mažarytarnaj sistemy hałasavańnia. Pieramožca vyznačajecca ŭ kožnaj asobnaj akruzie, pryčym zaŭsiody adnosnaj bolšaściu hałasoŭ. Pracent hałasoŭ pa krainie nie ŭpłyvaje na kolkaść miescaŭ u parłamiencie. Usio heta zvyčajna pieraškadžaje pośpiechu novych partyj, i kivajecca pamiž kansiervatarami, pravaj partyjaj pa zmaŭčańni, i lejbarystami, hałoŭnaj levaj partyjaj.

Čarhovy pieryjad kiravańnia kansiervataraŭ pačaŭsia ŭ 2010 hodzie, paśla doŭhaha daminavańnia lejbarystaŭ. Novym premjer-ministram staŭ Devid Kemieran, jaki nazyvaŭ siabie libieralnym kansiervataram. Jon urezaŭ biudžetnyja raschody, ale prytrymlivaŭsia libieralnaha padychodu da sacyjalnych pytańniaŭ i, niahledziačy na abiacańnie skaracić mihracyju, spryjaŭ jaje rostu. Kali b nie breksit, jon by zapomniŭsia lehalizacyjaj adnapołych šlubaŭ i vajennaj interviencyjaj u Liviju.

Ale ŭ 2016 hodzie inicyjavany Kemieranam refierendum ab vychadzie ź ES daŭ nie toj vynik, na jaki jon raźličvaŭ, i premjer syšoŭ u adstaŭku. Nastupnyja try hady prajšli va ŭmovach biaźlitasnaj baraćby ŭnutry ŭsio jašče kirujučaj Kansiervatyŭnaj partyi. Pieramožcam ź jaje vyjšaŭ Borys Džonsan, jaki abiacaŭ davieści breksit da kanca i pavialičyć raschody na miedycynu i adukacyju, nie pavyšajučy padatkaŭ.

U vyniku tory atrymali bolšaść na vybarach i karaleŭstva vyjšła ź ES. Ale kavid zbłytaŭ karty Džonsana. Adkryćci pra čaradu viečarynak, zładžanych u ofisie premjer-ministra ŭ razhar łakdaŭna, stali niedaravalnaj palityčnaj pamyłkaj.

Džonsana źmianiła Liz Tras, čyje ekanamičnyja płany vyklikali paniku na finansavym rynku, rezki rost pracentaŭ pa ipatecy i abvał kursu funta sterlinhaŭ. Praz 50 dzion na pasadzie premjera jana syšła ŭ adstaŭku. Jak i Džonsan, jana zrabiła niedaravalnuju pamyłku — tolki ŭžo ekanamičnuju.

Paśla hetaha źmiena ŭłady ŭ krainie stała pytańniem času, i ŭ 2024 hodzie Kansiervatyŭnaja partyja paciarpieła samaje bujnoje elektaralnaje paražeńnie ŭ svajoj historyi. Novym lidaram partyi stała Kiemi Badenak, jakaja zajmała pasady namieśnika ministra i ministra ŭ kabinietach Džonsana i Tras adpaviedna. Heta ŭskładniaje jaje sproby dystancyjavacca ad ich pamyłak.

Choć farmalna Badenak — lidar apazicyi, praktyčna nichto za miežami budynka parłamienta ŭ Uestminstery takoj jaje nie ličyć. U miedyja i masavaj śviadomaści hetuju rolu hraje Najdžeł Faradž, były jeŭradeputat i samy hučny ŭ krainie hołas za breksit.

Pavialičyć

U pačatku 2026 hoda ŭ partyju da Faradža pierajšoŭ adzin z samych viadomych deputataŭ-tory Robiert Dženryk, jaki jašče niadaŭna zmahaŭsia za lidarstva ŭ Kansiervatyŭnaj partyi. Ciapier jon kaža, što jaho byłaja partyja «złamała Brytaniju».

Sueła Bravierman, inšaja viadomaja pierabiežčyca da Faradža, jakaja zajmała ministerskuju pasadu ŭ dvuch kansiervatyŭnych uradach, taksama publična adrakajecca ad minułaha.

«Ja liču, što pry maim žyćci Kansiervatyŭnuju partyju nielha padpuskać da ŭłady», — papiaredžvaje Bravierman, jakaja słužyła deputatam hetaj partyi bolš za dziesiać hadoŭ.

Adzin palityčny savietnik kansiervataraŭ apisaŭ ich stan jak «Partyja-zombi ź lidaram-zombi».

Zakat dvuchpartyjnaj sistemy?

U lejbarysckaj partyi, jakaja zaraz kiruje, spravy iduć jašče horš — Kir Starmier užo staŭ samym niepapularnym premjeram u sučasnaj brytanskaj historyi. U sacyjapytańniach lejbarysty pačynajuć sastupać nie tolki Faradžu, ale i kansiervataram.

Ale heta naŭrad ci dobryja naviny dla tory, tamu što najbolš vierahodnaje tłumačeńnie składajecca ŭ tym, što ich kryzis bolš surjozny i hłyboki, čym skandały vakoł Barysa Džonsana ci Liz Tras. Usio bolš vybarščykaŭ rasčaravanyja ŭ palityčnym isteblišmiencie ŭ cełym — i nie vierać, što źmiena kansiervataraŭ na lejbarystaŭ ci naadvarot moža niešta źmianić.

«U abiedźviuch partyj zakančvajecca čas, kab paźbiehnuć nie prosta paražeńnia na nastupnych vybarach, ale straty statusu hałoŭnych partyj, zdolnych farmavać urad», — piša ahladalnik Financial Times Styvien Buš.

Da pačatku 2026 hoda na paradku dnia zastajucca ŭsie tyja ž prablemy, što i pry apošnim kansiervatyŭnym uradzie.

Lejbarysty praciahvajuć pavyšać padatki, choć abiacali hetaha nie rabić. Žyćcio daražeje, a ceny na nieruchomaść zastajucca zalimitavymi. Udvaja mienš brytancaŭ zmahli kupić ułasnaje žyllo da 30 hadoŭ, čym u pakaleńni ich baćkoŭ. Kožny dzień zahałoŭki malujuć karcinu zaniapadu i ekanamičnaj stahnacyi. Usio bolš maładych par kaža, što nie mohuć dazvolić sabie zavieści dziaciej, tamu što heta zanadta doraha. Sistema achovy zdaroŭja znachodzicca ŭ piermanientnym kryzisie z-za niedachopu hrošaj, lekaraŭ i miedsiaścior.

«U mianie amal niama ekanamičnych pryčyn hałasavać za Kansiervatyŭnuju partyju na nastupnych vybarach, tamu što jana prapanuje tolki pavyšeńnie padatkaŭ i paharšeńnie dziaržaŭnych pasłuh», — adznačaje Hienry Chił, redaktar kansiervatyŭnaha błoha ConservativeHome. Ale toje ž samaje mohuć skazać pra svaju partyju i mnohija lejbarysty.

Akramia ahulnych dla ŭsioj krainy prablem, jość i važnyja dla asobnych abščyn pytańni, jakija akazvajuć niepraparcyjnaje ŭździejańnie na nacyjanalnuju palityku. Zaraz u parłamiencie jość piać deputataŭ, jakich niefarmalna nazyvajuć «Niezaležnymi za Hazu». Jany vybiralisia ŭ pieršuju čarhu na prapalestynskaj płatformie i pieramahli ŭ akruhach sa značnaj dolaj musulmanskaha nasielnictva. Pavodle niekatorych prahnozaŭ, na nastupnych vybarach kandydaty z takoj płatformaj mohuć adabrać u lejbarystaŭ jašče bolš za dziasiatak miescaŭ.

I heta nie adzinaja pahroza dla ŭrada Starmiera. Usio čaściej maładyja i paśpiachovyja brytancy addajuć pieravahu Libierał-demakratyčnaj partyi, jakaja pazicyjanuje siabie jak partyja centra, a vybarščyki levych pohladaŭ addajuć pieravahu Partyi zialonych.

Pakazčykam novaj realnaści stali dadatkovyja vybary ŭ parłamient, jakija prajšli ŭ kancy lutaha ŭ Hortanie i Dentanie, adnoj z vybarčych akruh Vialikaha Mančestera.

Apošnija 90 hadoŭ u hetaj akruzie daminavali lejbarysty, ale ŭ hety raz pierakanaŭčuju pieramohu atrymała kandydat ad partyi zialonych, a na druhim miescy byŭ pradstaŭnik Reform UK. Lejbarysty zaniali treciaje miesca, u toj čas jak kansiervatary nabrali tolki 1,9% — horšy vynik partyi na davybarach za ŭsiu jaje historyju.

«Rearhanizacyja brytanskaj palityki — heta realnaść. Zialonyja i Reform razam atrymali 69,4% hałasoŭ u Hortanie i Dentonie. Lejbarysty i kansiervatary razam nabrali tolki 27,3%. Tradycyjnaje daminavańnie dźviuch partyj pryjšło da kanca», — padvioŭ vynik hałasavańnia palityčny redaktar haziety Times Styvien Suinfard.

«Zombi» sprava i źleva

Abiedźvie hałoŭnyja brytanskija partyi pieratvarajucca ŭ zombi, ale vinoj tamu chutčej hłabalnyja ŭzrušeńni, ličyć Filip Kolinz, były śpičrajtar Toni Błera.

«Heta źmiena epochi, kaniec ery aptymistyčnaj hłabalizacyi, a nie prosta miascovyja prablemy», — piša Kolinz u levym časopisie Prospect.

Jon adznačaje, što tradycyjnyja partyi znachodziacca ŭ hłybokim kryzisie pa ŭsioj Jeŭropie. U niamieckaj palitycy ŭsio bolšyja vaha nabirajuć ultrapravaja «Alternatyva dla Hiermanii» i levyja «Zialonyja». U Francyi lidar ultrapravych Maryn Lo Pen ličycca hałoŭnym supiernikam Emanuela Makrona. U parłamiencie Niderłandaŭ zaraz pradstaŭleny 15 partyj, i ŭ inšych krainach pravyja i levyja papulisty pahražajuć tradycyjnym favarytam.

Pavialičyć

Zakat tradycyjnych palityčnych sił — vodhuk taho, što adbyvajecca ŭ ZŠA, ličyć ahladalnik kansiervatyŭnaha vydańnia UnHerd Arys Rusinas. Niahledziačy na śpiecyfičnyja ŭnutranyja prablemy, brytanskaja i naohuł jeŭrapiejskaja palityka zastajucca tolki pravincyjnymi varyjantami amierykanskaj, ličyć jon.

«Značnaja častka ciapierašnich bied Jeŭropy — ad taho, što našy lidary pierarabili hramadstva pa madeli, natchnionaj i adnačasova naviazanaj amierykanskaj hiehiemonijaj 1990-ch, a ciapier akazalisia kinutymi, kali mietrapolija źmianiła kurs», — piša Rusinas. Jon upeŭnieny, što kryzis dvuch hałoŭnych partyj na spravie źjaŭlajecca kracham ich ahulnaj ideałohii, libieralizmu.

U novaj stratehii nacyjanalnaj biaśpieki ZŠA stavicca meta zmahacca z kaštoŭnaściami, jakija dziesiacihodździami kultyvavalisia ŭ Jeŭropie pry padtrymcy Amieryki. U 2016 hodzie prezident Barak Abama ahitavaŭ brytancaŭ zastavacca ŭ Jeŭrasajuzie; zaraz prezident Donald Tramp znachodzicca ŭ ideałahičnym kanflikcie ź ES.

Ale hałoŭnaja pryčyna kryzisu libieralizmu ŭ ZŠA i Jeŭropie — staŭleńnie vybarščykaŭ da masavaj mihracyi, ź jakoj jon nierazryŭna źviazany. U Brytanii za 14 hadoŭ kiravańnia Kansiervatyŭnaj partyi jana dasiahnuła rekordnych pakazčykaŭ. Kolkaść tych, chto prybyŭ u krainu za 2022 hod lehalnych mihrantaŭ dasiahnuła miljona čałaviek. Rekord pa nielehalnaj mihracyi, bolš za 45 tys čałaviek za hod, byŭ zafiksavany ŭ tym ža 2022-m, pry kansiervatarach, niahledziačy na ŭsie ich namahańni pa baraćbie ź joj.

Lejbarysty abiacali abmiežavać lehalnuju mihracyju i spynić nielehalnuju, ale prostych rašeńniaŭ dla hetaha niama, i vybarščyki hublajuć vieru ŭ zdolnaść dźviuch hałoŭnych partyj niešta źmianić.

Mienavita heta i lažyć u asnovie papularnaści Faradža, čyja prahrama budujecca vakoł adnaho abiacańnia — całkam spynić mihracyju, navat lehalnuju, pa krajniaj miery na pieršy čas.

U kansiervataraŭ jość šaniec

Jość adzin scenaryj, pry jakim kansiervatary mohuć vyjści z kryzisu i pazmahacca za parłamienckuju bolšaść užo na nastupnych vybarach, jakija pavinny prajści ŭ 2029 hodzie, miarkuje ŭpłyvovy časopis Economist. Heta adbudziecca, kali ekanomika znoŭ budzie turbavać brytancaŭ bolš, čym mihracyja.

Pavialičyć

Sprava ŭ tym, što navat zaraz, va ŭmovach kałapsu kansiervataraŭ u sacyjapytańniach u cełym, jany lidzirujuć u adkazie na pytańnie «kamu b vy davieryli kiravańnie ekanomikaj». I heta z ulikam ekanamičnych pamyłak kansiervatyŭnaha premjer-ministra Liz Tras.

Zaraz davier u pytańniach ekanomiki nie transfarmujecca ŭ papularnaść, tamu što samym balučym pytańniem zastajecca imihracyja. Ale «niama nijakaj harantyi, što imihracyja i dalej budzie vyznačać brytanskuju palityku. Całkam mahčyma, što na nastupnych vybarach hałoŭnym pytańniem stanie ekanomika», piša Economist. Da nastupnych vybaraŭ abjom lehalnaj mihracyi moža mocna ŭpaści, tamu što pačnuć dziejničać uviedzienyja ŭ 2023‑2025 hadach miery pa jaje abmiežavańni.

Akramia ekanomiki, u kansiervataraŭ jość i inšaja pieravaha — vybarčaja sistema.

Reform Faradža — nie pieršaja brytanskaja partyja, jakaja pahražała złamać duapoliju lejbarystaŭ i tory. U 1980‑ch byłyja lejbarysty zasnavali Sacyjał-demakratyčnuju partyju (SDP), i jana chutka ŭźlacieła ŭ sacyjapytańniach. Na svaich pieršych vybarach u 1983 hodzie aljans SDP i jaje sajuźniki nabrali bolš za 7,8 młn hałasoŭ (bolš za 25%), tolki niamnohim sastupiŭšy lejbarystam (8,5 młn, abo 27%). Pry hetym partyja atrymała tolki 23 miescy ŭ parłamiencie z 650, a lejbarysty — 209.

Adnak meta Faradža — nie paciaśnić tory, a zamianić ich. I dla hetaha taksama jość precedent. Kali tory daminavali na pravym fłanhu brytanskaj palityki apošnija 200 hadoŭ, to lejbarysty stali hałoŭnaj levaj partyjaj u 1920-ch. Da ich hetuju rolu hrała Libieralnaja partyja — ale jana pieražyła vostry ideałahičny kryzis padčas Pieršaj suśvietnaj i nie zmahła ad jaho ačuniać.

Staŭka Najdžeła Faradža — na toje, što masavaja mihracyja naniesła takuju ž škodu kansiervataram, i miesca hałoŭnaj pravaj partyi svabodna. Ale navat kali da nastupnych vybaraŭ asnoŭnyja trendy ŭ brytanskaj palitycy buduć spryjać jaho paradku dnia, va ŭsio mohuć ŭmiašacca mižnarodnyja padziei.

Surjoznyja kryzisy ŭ brytanskim žyćci apošnich hadoŭ zaradžalisia za jaje miežami. Chvali nielehalnaj mihracyi pačynalisia z kanfliktaŭ u Afhanistanie, Siryi, Sudanie i Erytrei. Rasijskaje ŭvarvańnie va Ukrainu pryviało da rezkaha skačka cen na aciapleńnie i elektryčnaść. Vajna ŭ Hazie raździaliła brytanskaje hramadstva i pryviała da pieršaj u sučasnaj brytanskaj historyi ataki na sinahohu. Taryfy Trampa mohuć istotna źnizić ekanamičny rost karaleŭstva.

U situacyi novych i niepradbačanych vyklikaŭ Faradž, jaki asacyjujecca ŭ vybarščykaŭ vyklučna z abiacańniem spynić imihracyju, moža sastupać tradycyjnym partyjam ź ich dośviedam va ŭradzie ŭ momanty inšych hłabalnych kryzisaŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0