Ci źjaviacca ŭ Baranavičach vulicy Łosika i haziety Intex-press? Daśledčyca — pra «zabaronienuju» pamiać horada
Alaksandra Rahockaja — baranavičanka ŭ trecim pakaleńni. U dziacinstvie jana daviedvałasia pra Baranavičy bolš ad babuli, čym z haradskich šyldaŭ ci školnych padručnikaŭ. Z hetaha vyrasła daśledavańnie pra nazvy vulic horada, jaki vyras na skryžavańni šlachoŭ.
Babula jak instytut pamiaci
Babula Ali raspaviadała pra mohiłki ŭ centry horada — tam, dzie ciapier harvykankam. Pra polskija i habrejskija Baranavičy. Pra čyhunku, jakaja dla miascovych biełarusaŭ stała sacyjalnym liftam.
«U nas u siamji zachavalnikam pamiaci była maja babula. Maja siamja pa adnoj linii — čyhunačniki. I heta serca Baranavičaŭ, bo horad paŭstaŭ na čyhuncy», — kaža dziaŭčyna.
Potym Ala vyrasła i pajechała vučycca ŭ Polšču. Adnojčy, kali jana sprabavała patłumačyć siabru darohu pa rodnym horadzie, raptam spyniłasia na paŭsłovie:
«Ja kažu: «Voś tam skryžavańnie Lenina i Kamsamolskaj, potym pa Savieckaj…» I tut da mianie dajšło: što heta za nazvy? Jany ž nie pra horad. Što tam našaha jość?»
Z hetaha pytańnia i vyrasła mahistarskaja praca Ali ŭ Varšaŭskim univiersitecie pra ŭrbananimiju Baranavičaŭ — pra toje, jak nazvy vulic farmujuć pamiać pra horad i jaho historyju.
Baranavičy, jakich bolš niama
Baranavičy časta ŭsprymajuć jak horad bieź vialikaj historyi: małady horad, čyhunačny vuzieł, savieckaja pramysłovaść, dva vakzały — i nibyta ŭsio. Ale Alaksandra kaža: heta padmanlivaje ŭražańnie. Sto hadoŭ tamu Baranavičy byli zusim inšymi.
«Baranavičy paŭstali ŭ 1871 hodzie jak pasielišča pry skryžavańni čyhunak i pačali raści ź nievierahodnaj chutkaściu. Z maleńkaj vioski za niekalki dziesiacihodździaŭ jany pieratvarylisia ŭ horad na dziasiatki tysiač čałaviek. U mižvajennaj Polščy ich navat nazyvali «Hdyniaj Uschodu» — simvałam chutkaha raźvićcia na fonie zaniadbanaj Navahrudčyny. Heta byŭ niejki cud dla našych terytoryj», — kaža jana.
Da vajny amal pałovu nasielnictva Baranavičaŭ składali jaŭrei. Značnuju častku — palaki. Biełarusy byli mienšaściu — tolki 10—15%.
«Tam była prosta šalonaja palityčnaja i kulturnaja aktyŭnaść. Haziet vydavałasia bolš, čym ciapier. U horadzie dziejničali partyi, prafsajuzy, drukarni, teatry, radyjo. Habrei byli pradstaŭlenyja va ŭładzie. Polskaja supolnaść stvarała svaje instytuty», — raspaviadaje Alaksandra.
Biełaruskija žychary, pavodle daśledčycy, časta zastavalisia ŭ słabiejšaj pazicyi — bieź biełaruskich škoł i šyrokaha pradstaŭnictva, ale sa svaimi formami supracivu: strajkami čyhunačnikaŭ, padpolnymi strukturami, «Hramadoj».
«Ale z aficyjnych krynic składajecca ŭražańnie, što historyja horada pačałasia ŭ 1944 hodzie», — adznačaje Alaksandra.
Pamiać praz maŭčańnie
Na dumku Alaksandry, heta nie vypadkovaść. Ułada pracuje nie tolki praz zabarony, represii i śpisy «ekstremisckaha». Jana moža dziejničać značna cišej — praz maŭčańnie. Nie treba abaviazkova zabaraniać pamiać, dastatkova prosta nie rabić jaje častkaj aficyjnaha haradskoha apoviedu.
Za hetaj miažoj aficyjnaj pamiaci ŭ Baranavičach apynulisia polski pieryjad, jaŭrejskaja supolnaść, stalinskija represii.
Navat staraja Kładbiščanskaja vulica, jakaja nahadvała pra mohiłki ŭ centry, źnikła: jaje pierajmienavali ŭ vulicu Lenina «za adsutnaściu inšaj nazvy».
«Horad pra heta nie raskazvaje. I mnohija ludzi navat nie viedajuć, što hetyja staronki byli», — kaža daśledčyca.
Z savieckaha času — 240 vulic, z polskaha — 15
U svaim daśledavańni Alaksandra praanalizavała 421 nazvu vulic Baranavičaŭ. Vynik byŭ vielmi krasamoŭnym.
Z časoŭ Rasijskaj impieryi zastalisia niekalki niejtralnych nazvaŭ. Ź mižvajennaj Polščy — tolki 15 vulic. Z savieckaha času — kala 240.
«Kali pryjšoŭ SSSR, usio papiaredniaje prosta pierapisali. Pakinuli tolki toje, što pasavała novamu paradku», — kaža jana.
Paśla 1991 hoda ŭ Biełarusi nie adbyłosia maštabnaj dekamunizacyi, jak va Ukrainie ci krainach Bałtyi. U Baranavičach saviecki płast zastaŭsia niekranutym, novyja nazvy dadavalisia ŭ novych rajonach, ale staroje jadro nie pierapisvałasia.
Asabliva vyrazna heta bačna ŭ centry: vulicy Lenina, Savieckaja, Kamsamolskaja. A polskija, jaŭrejskija, davajennyja, represavanyja Baranavičy zastajucca niedzie pa-za hałoŭnym maršrutam haradskoj pamiaci.
Alaksandra ŭpeŭnienaja: kali ŭ horadzie zastajecca Savieckaja, to pobač pavinna być miesca i dla inšych epoch.
Akramia hetaha, na jaje dumku, varta było b ušanavać u haradskoj prastory achviaraŭ stalinskich represij. Naprykład, praz «Kryvoje koła» — tak nazyvałasia sietka baranavickich viaźnic, jakaja stała simvałam represij. Tam katavali i rasstrelvali tysiačy ludziej, tam siadzieli ŭdzielniki Słuckaha zbrojnaha čynu, palityčnyja dziejačy, paety.
U 1940 hodzie z Baranavičaŭ vysyłali polskija siemji ziemleŭładalnikaŭ, aficeraŭ, palicejskich — kala šaści tysiač čałaviek za niekalki miesiacaŭ. U červieni 1941‑ha padčas niamieckaha bambavańnia byŭ razburany turemny mur — i viaźni zmahli ŭciačy.
Paźniej aktyvisty sprabavali zrabić pomnik achviaram represij u centry horada, ale jon apynuŭsia ŭ skviery, kudy amal nichto nie zachodzić. Ludzi, jakija prynosili tudy kvietki, zaŭvažali za saboj sačeńnie. A fakty vandalizmu ŭłady nikoli nie rasśledavali.
«A dzie vulica jaho žonki?»
Jašče adna «adsutnaja pamiać» — žančyny.
U Baranavičach sotni vulic, nazvanych u honar ludziej, ale žanočych imionaŭ — adzinki: Krupskaja, Zoja Kasmadziamjanskaja, Liza Čajkina, Roza Luksiemburh, Asipienka, niekalki hieraiń sacyjalistyčnaj pracy. I ŭsio.
Pry hetym ziamla, na jakoj paŭstaŭ horad, naležała nie Janu Razvadoŭskamu, jakoha ličać zasnavalnikam Baranavičaŭ, a jahonaj žoncy.
«I voś u harvykankamie visić partret Razvadoŭskaha. A dzie vulica jahonaj žonki? Kali ŭ horadzie 421 vulica, a žančyn tam vosiem ci dzieviać, heta ž vielmi drenna», — pierakananaja Alaksandra.
Samaloty nad horadam
Asobnaja tema — avijacyja.
«Baranavičy histaryčna byli miescam, dzie zaŭsiody bazavalisia vojski — litaralna ad źjaŭleńnia horada. Asabliva važnaj dla horada stała avijacyja, u tym liku avijabaza i avijaramontny zavod, jakija ciapier dapamahajuć rasijanam u vajnie suprać Ukrainy. Darečy, u dziacinstvie mnohija baranavickija dzieci mieli svoj «parad»: kali samaloty lacieli ŭ Minsk na aficyjnaje śviatkavańnie, jany pralatali nad Baranavičami i pakazvali fihury ŭ niebie», — raspaviadaje Alaksandra.
Hetaja linija prachodzić i praz nazvy vulic — u horadzie jość vulicy Karvata, Marfickaha, Žuraŭleviča.
Ale i tut pamiać stanovicca palityčnaj:
«Paśla katastrofy lotčykaŭ Andreja Ničyparčyka i Mikity Kukanienki ŭłady chutka ŭviekaviečyli ich u nazvach vulic. Pry hetym šmat ludziej atrymali pakarańni za kamientary ŭ internecie pra hetuju trahiedyju».
Łosik, Varaškievič, hazieta Intex-press
Dla Alaksandry prablema nie stolki ŭ savieckich nazvach, a ŭ tym, što jany časta nie majuć nijakaj suviazi z samim horadam.
«Ja žyła na vulicy Fiadźko. I jašče ŭ škole sprabavała znajści, chto heta. Potym u Vikipiedyi adkapała, što heta niejki ŭkrainski saviecki vajenačalnik. I jość vulicy ŭ jaho honar u Małdovie, Ukrainie — i ŭ Baranavičach. I ja dumaju: pry čym tut Baranavičy?»
Na jaje dumku, horad pavinien raskazvać pra siabie praz ułasnych hierojaŭ.
«U nas jość svaje ludzi, svaje hieroi. I pamiać musić kancentravacca na tych, chto niešta zrabiŭ dla baranavickaj ziamli».
Dla Alaksandry siarod takich ludziej — krajaznaŭca Stanisłaŭ Ščarbakoŭ, jaki šmat pisaŭ pra Baranavičy i vydavaŭ knihi faktyčna ŭłasnymi siłami. Viktar Syryca — jaje pieršy nastaŭnik historyi. Błohier Ihar Łosik — jak adzin z samych viadomych sučasnych baranavickich imionaŭ.
U horadzie mahła b źjavicca navat vulica haziety Intex-press.
«Praŭda, spačatku treba adnavić samu hazietu, jakaja zrabiła sapraŭdy šmat dla Baranavičaŭ, a potym užo možna i vulicu», — uśmichajecca dziaŭčyna.
Na dumku Alaksandry, horad niedaaceńvaje i svaju niadaŭniuju kulturnuju historyju:
«Z 1990‑ch u Baranavičach była vielmi mocnaja rok-, pank– i mietał-scena. Fiestyvali, kancerty, tury hurtoŭ, supolnaść, jakaja isnavała asobna ad aficyjnaj kultury, ale vielmi ŭstojliva».
Z Baranavičaŭ pachodzić, naprykład, Ihar Varaškievič z «Kramy».
«Horad navučyli havaryć tolki dazvolenymi słovami»
Vulica, na dumku Alaksandry, heta nie tolki tablička na domie, heta adkaz na pytańnie: chto tut svoj hieroj, kaho horad choča pamiatać i kamu jon dazvalaje być častkaj siabie?
Hałoŭnaje, kaža jana, — viarnuć horadu prava na poŭnuju bijahrafiju:
«Siońnia Baranavičy vyhladajuć jak kniha, u jakoj zastalisia nie ŭsie staronki. Savieckaja častka dobra prašytaja, padkreślenaja i vyniesienaja ŭ źmiest. A pobač — vyrvanyja raździeły pra jaŭrejaŭ, palakaŭ, žančyn, represavanych, davajenny horad, niefarmalnuju kulturu, siamiejnyja historyi.
Horad nibyta maŭčyć pra ŭsio heta. Ale nasamreč jon nie zabyŭ. Prosta jaho navučyli havaryć tolki dazvolenymi słovami».
-
Cichanoŭskaja: Kali buduć praviedzieny svabodnyja vybary, ja ŭ ich udzielničać nie budu. Ale zaraz nie čas kankuryravać
-
«A što adbyvajecca?» Čerhi na biełaruska-rasijskaj miažy ciapier nie tolki na asnoŭnym pierachodzie, a navat na hłuchoj darozie
-
Šedeŭr Marka Šahała «Nad horadam» upieršyniu pryjedzie ŭ Biełaruś
Ciapier čytajuć
«A što adbyvajecca?» Čerhi na biełaruska-rasijskaj miažy ciapier nie tolki na asnoŭnym pierachodzie, a navat na hłuchoj darozie7
«A što adbyvajecca?» Čerhi na biełaruska-rasijskaj miažy ciapier nie tolki na asnoŭnym pierachodzie, a navat na hłuchoj darozie
Pasoł Ukrainy pa pytańniach Biełarusi adkazaŭ na dyskusiju Viačorki i krytykaŭ Cichanoŭskaj: Vaša ŭzajemnaja nieprymalnaść adyhryvaje vielmi niekanstruktyŭnuju rolu5252
Kamientary
[Zredahavana]