Piotra Sadoŭski — čałaviek, jaki spaznaŭ «histaryčnaje ščaście»

Piotra Sadoŭski byŭ siarod tych, chto pryjšoŭ u palityku dla realizacyi svaich idej. U Sadoŭskaha imi byli biełaruskaja mova i Niezaležnaść.

Pieršy raz pabačyŭ jaho na žurfaku, u pačatku 80-ch. Jon čytaŭ kurs biełaruskaj movy i mieŭ reputacyju vykładčyka prydzirlivaha. Z praviłami (va ŭsich biez vyklučeńnia movach) ja stabilna nie siabravaŭ i bajaŭsia, što naša hrupa trapić da jaho; na ščaście, Haspodź paškadavaŭ.

Potym hladzieŭ vystupy pa telebačańni (zdajecca, u pieradačy «Rodnaje słova»), a paźniej pračytaŭ jahonaje proźvišča pad listom pradstaŭnikoŭ intelihiencyi da Harbačova ab katastrafičnym stanie biełaruskaj movy. Heta było ŭžo ŭ 1986‑m — prykmietna, što praz šmat hadoŭ u razmovie Harbačoŭ pryhadaŭ hety samy zvarot, nahetulki mocnaje ŭražańnie jon zrabiŭ na tahačasnaha hiensieka.

A ŭ kancy 1989 hoda Sadoŭski ŭvajšoŭ u skład rabočaj hrupy pry Viarchoŭnym Saviecie XI sklikańnia, jakaja rychtavała prajekt Zakona ab movach. Heta ŭžo była nie navukovaja, nie aśvietnickaja, a zakanadaŭčaja praca, choć jašče i nie ŭ deputackim statusie.

Zakon ab movach byŭ pryniaty 26 studzienia 1990-ha, a mienš čym praz dva miesiacy siabar BNF Piotra Sadoŭski byŭ abrany ŭ VS-12.

Ad inšych kaleh pa Avalnaj zale jon adroźnivaŭsia enierhičnaściu, mahčyma, navat impulsiŭnaściu ŭ svaich vystupach, jakaja, adnak, nie supiarečyła łohicy, a nadavała joj vyraznuju, zapaminalnuju afarboŭku.

Heta adzin z paradoksaŭ Sadoŭskaha — bo z takim žyvym, vybuchovym stylem parłamienckich pavodzin jon zrobicca kiraŭnikom kamisii, śfiery adkaznaści jakoj — mižnarodnaja palityka i dypłamatyja — padparadkavanyja strohamu, da drabnic vyznačanamu rehłamientu.

Viasnoj 90-ha, u pieršyja dni pieršaj siesii, my vyłučyli ad BNF i Demkłuba kandydataŭ na praktyčna ŭsie kamisii. CK KPB mieŭ svoj śpis — jak praviła, heta byli partyjnyja kiraŭniki vysokaha ranhu.

Kamisija pa mižnarodnych spravach i zamiežnaekanamičnych suviaziach mieła peŭnuju supiarečlivaść užo va ŭsim svaim nazovie. Bo nijakaj kolki-niebudź samastojnaj, niezaležnaj ad Maskvy mižnarodnaj palityki BSSR nie pravodziła — pry tym, što, adrozna ad RSFSR, była členam AAN.

Kazali, što za ŭsie dziesiacihodździ hetaha členstva tolki adnojčy, u 1960-ja, na siesii Hienasamblei AAN pradstaŭnik Biełarusi prahałasavaŭ suprać vyniesienaj Maskvoj (dy kim — samim Hramykam!) rezalucyi. Siensacyja, adnak, była niadoŭhaj — minski dypłamat prosta zasnuŭ, stomleny pieralotam i roźnicaj u časie, a kali pračnuŭsia, nie zaryjentavaŭsia i prahałasavaŭ pamyłkova. Členstva ŭ Mižnarodnaj kamisii parłamienckaja bolšaść usprymała jak svojeasablivuju siniekuru, harantavany ŭdzieł u zamiežnych kamandziroŭkach, jakija tady byli dastupnyja niašmat kamu.

Zdajecca, heta padčas abmierkavańnia kandydatur niechta ź vieteranaŭ vykazaŭ paprok, što ŭ toj čas, kali ludzi pracavali ŭ narodnaj haspadarcy, na palach, fiermach dy zavodach, fiłołah Sadoŭski nie znajšoŭ ničoha lepšaha, jak vyvučać zamiežnyja movy! A mahčyma, toje było skazana ŭ adras Lavona Barščeŭskaha, jakoha my taksama vyłučali i jaki taksama ihnaravaŭ stvaralnuju pracu na abjektach sacyjalistyčnaha budaŭnictva na karyść linhvistyki.

I ŭsio ž Piotra Sadoŭski byŭ abrany, zrabiŭšysia, takim čynam, adzinym pradstaŭnikom BNF u Prezidyumie Viarchoŭnaha Savieta (kudy kiraŭniki kamisij uvachodzili pa pasadzie). Navat u BSSR, pry isnavańni CK KPB, heta byŭ važny orhan — a ŭ pieršyja hady niezaležnaj Biełarusi jon adyhryvaŭ rolu kalektyŭnaha prezidenta.

I toje, što Sadoŭski zastavaŭsia siarod hetych dvuch dziasiatkaŭ, kali nas, šarahovych deputataŭ, na čas razhladu «zakrytych» pytańniaŭ prasili pakinuć zału, što jon mieŭ dostup da sakretnych dakumientaŭ, što, urešcie, usprymaŭsia ministrami i vice-premjerami jak roŭny, kali nie vyšej — mieła dla Apazicyi BNF vializnaje značeńnie. My jak minimum atrymlivali infarmacyju, jakuju ŭ inšym vypadku b nie mieli. A jašče — Piotra vykazvaŭ našu pazicyju na samym što ni jość viersie.

Asabliva nieacennym heta vyjaviłasia ŭ žniŭni 91‑ha — spačatku kali my patrabavali ad Mikałaja Dziemiancieja asudzić praimpierski putč (t. zv. HKČP), a potym — sklikać nadzvyčajnuju siesiju Viarchoŭnaha Savieta, kab abviaścić Niezaležnaść.

Heta, tak by mović, ekstremalnyja situacyi, ale była jašče i rucinnaja praca nad zakonaprajektami, zusim nie bačnaja šyrokaj publicy — kali pierabirajucca varyjanty farmulovak, uzvažvajecca, prymajecca albo adchilajecca kožnaje słova…

Piotra Sadoŭski na pasadzie kiraŭnika kamisii jak nichto paspryjaŭ stvareńniu zakanadaŭčaha padmurku mižnarodnaj palityki Biełarusi, palityki mienavita suvierennaj dziaržavy. Ź jakim abureńniem ahałošvaŭ jon dakumienty dypłamatyčnych pierapisak MZS, dzie, na jahonuju dumku, viedamstva achviaravała samastojnaściu dziela intaresaŭ maskoŭskaha zamiežnapalityčnaha viedamstva (a časta — i inšaha, kudy bolš upłyvovaha maskoŭskaha viedamstva)!

I voś tut ja padychodžu da pavarotu ŭ palityčnaj bijahrafii Sadoŭskaha, jaki zafiksavaŭ jaho ŭ nacyjanalnaj historyi jak pieršaha ambasadara ŭ Hiermanii.

Farmalna heta było panižeńnie — bo jak staršynia kamisii Sadoŭski byŭ vyšejšy za ministra, pakolki parłamienckaja kamisija vykonvała kantrolnyja funkcyi nad viedamstvam. A razam z tym — ambasadar jość ambasadar, da taho ž heta pažyćciovy dypłamatyčny ranh (praŭda, vypadak z Łatuškam i Capkałam pakaža, što nie zaŭsiody pažyćciovy).

Toje, što Sadoŭski pryniaŭ prapanovu Kiebiča i Kraŭčanki, u parłamienckaj apazicyi ŭsprymałasia nieadnaznačna. Usie razumieli, što lepšaj kandydatury na hetuju pasadu, čym hiermanist Sadoŭski, ź jahonym idealnym viedańniem niamieckaj movy (i navat jaje dyjalektaŭ), z užo istotnym palityčnym, parłamienckim i dypłamatyčnym vopytam — nie znajści. Ale adnačasna my hublali adzinaha pradstaŭnika BNF u Prezidyumie VS — i hublali ŭ toj čas, kali supraćstajańnie z prakiebičaŭskaj bolšaściu vyznačała vybar: u bok Jeŭropy, da zachodniaj cyvilizacyi — albo pad Maskvu.

Ale ja dobra razumieŭ Sadoŭskaha, i voś čamu.

Mahu skazać dakładna: prafiesijnaja (hetak zvanaja «vyzvalenaja») praca na čale Kamisij Viarchoŭnaha Savieta ŭ časy kiravańnia Šuškieviča prynosiła takoje adčuvańnie, jakoje, napeŭna, pakidaje bićcio ŭ vatnuju ścianu. Jana ŭsio mienš davała vynik, zatoje dla čałavieka dziejnaha rabiłasia ŭsio bolš psichałahična nievynosnaj.

Kamisii Viarchoŭnaha Savieta hublali svaje kantrolnyja funkcyi — urad Kiebiča ŭsio čaściej staviŭ ich (jak i ŭvieś Viarchoŭny Saviet) ni ŭ što. Nijakija prapanovy nie prachodzili, kali jany nie atrymlivali dazvoł u aparacie Saŭmina. Pa ŭłasnym vopycie jak sakratara Kamisii VS pa hałosnaści, ŚMI i pravach čałavieka mahu skazać, što ŭsie sproby apielavać da staršyni VS Šuškieviča zakančvalisia ničym — Stanisłaŭ Stanisłavavič ź niejkaj ździeklivaj ironijaj raniŭ: «A čamu Vy da mianie źviartajeciesia? Vy pierakanajcie ŭ słušnaści svajoj prapanovy Viarchoŭny Saviet!», pry tym što cudoŭna viedaŭ, chto składaje ŭ im bolšaść. Chacia časta pytańnie možna było vyrašyć adnym telefonnym zvankom Šuškieviča Kiebiču. Časta, vychodziačy z «mašeraŭskaha» kabinieta na piatym paviersie, jaki zajmaŭ staršynia VS, mnie chaciełasia hetak braznuć dźviaryma, kab absypałasia tynkoŭka. Ale tynkoŭka tam trymałasia, zdajecca, jašče z časoŭ Panamarenki.

Status Sadoŭskaha byŭ značna vyšejšy za moj, ale, miarkuju, madel adnosin adroźnivałasia nie vielmi. Pryblizna ŭ čas, kali Sadoŭski pajšoŭ z pasady staršyni Kamisii, Viarchoŭny Saviet adrynuŭ prapanovu BNF pravieści refierendum ab daterminovych parłamienckich vybarach, za jakuju było sabrana bolš za 440 tysiač podpisaŭ. Pakolki było parušana prava hramadzian na vybar ułady, ja vyrašyŭ pakinuć pasadu sakratara parłamienckaj kamisii. Byli niaprostyja, ciažkija razmovy z Paźniakom — jon pryvodziŭ arhumienty suprać adstaŭki z pasady, jakaja choć minimalny ŭpłyŭ, ale mieła. Ale ja nie zdoleŭ pierastupić praź siabie. Mahčyma, daremna.

Ja nie pytaŭsia i ŭžo nikoli nie zapytajusia ŭ Piotry, ci mieŭ jon razmovu z Paźniakom na temu svajho adychodu, nie pamiataju, kab raspytvaŭ i Paźniaka. Dumaju, što razmova takaja była. Ale nasupierak ustojlivamu mierkavańniu ab styli kiravańnia lidara BNF, Paźniak nikoli nikomu nie zahadvaŭ. Imknuŭsia pierakanać, ale kali heta nie ŭdavałasia — nie cisnuŭ. Dyj nie moh zahadvać, kali b navat i chacieŭ — my ž abiralisia nie pa partyjnych śpisach, a pa akruhach (mianie, naprykład, vyłučali viciebskija zavody, BNF da hetaha dačynieńnia nie mieŭ), i lehiendarnaja ciapier «frakcyjnaja dyscyplina» ŭ Apazicyi BNF hruntavałasia vyklučna i tolki na našym uśviedamleńni asabistaj adkaznaści.

Razumieju, što dla absalutnaj bolšaści čytačoŭ heta małacikava, ale kali kamuści važna zrazumieć psichałahičnyja matyvy taho rašeńnia Piotry Sadoŭskaha, jany, mnie padajecca, u tym liku i ŭ hetym.

Jahony vybar možna ličyć matyvavanym nie stolki palityčna, kolki indyvidualna — ale jon zastaŭsia ŭ hetym vybary samim saboj.

Pakinuŭšy pracu ŭ Kamisii, Sadoŭski ŭziaŭsia za kankretnuju spravu — stvareńnie praktyčna z nula biełaruskaj ambasady ŭ Hiermanii. Jon i ludziej šukaŭ, i budynak «vybivaŭ», i naładžvaŭ kantakty ź niamieckimi palitykami. Pra ŭsio heta jon piša ŭ knizie «Moj Šybalet», jakuju možna było b nazvać pomnikam biełaruskaj miemuarystyki, kali b jana nie vyklikała hetulki žyvych emocyj.

… U 1994-m, kali ambasadaraŭ sabrali na pradstaŭleńnie novaabranamu prezidentu, Sadoŭski paličyŭ niemahčymym stanavicca (u litaralnym sensie) u čarhu tych, chto vinšavaŭ Łukašenku i vykazvaŭ jamu hatoŭnaść padparadkoŭvacca. Jon zvolniŭsia z dypłamatyčnaj słužby.

A ranicaj 11 krasavika 1995‑ha dałučyŭsia da haładoŭki deputataŭ Apazicyi BNF suprać prapanavanaha Łukašenkam refierendumu ab zamienie bieł-čyrvona-biełaha ściaha i «Pahoni» savieckimi simvałami, pazbaŭleńni biełaruskaj movy statusu adzinaj dziaržaŭnaj, ekanamičnaj intehracyi z Rasijaj i pravie prezidenta raspuskać parłamient.

Heta byŭ nie stolki vybar (jaho Sadoŭski zrabiŭ dziesiacihodździami raniej), kolki arhaničny, naturalny praciah jahonaha losu.

… I ŭsio ž siońnia mnie pryhadvajecca nie noč, kali deputaty-haładoŭniki byli źbityja i vykinutyja z Avalnaj zały. Pryhadvajecca viečar 25 žniŭnia 1991‑ha — damohšysia pośpiechu pry hałasavańni za Niezaležnaść, praź niejki čas my vyjšli na Płošču, na jakoj usie dni siesii pad Bieł-Čyrvona-Biełymi ściahami stajali ludzi. Scenaj byŭ, zdajecca, hruzavy aŭtamabil, i kałonki hukaŭzmacnialnaj aparatury raznosili pa płoščy śpieŭ Sadoŭskaha va ŭsiu moc jahonaha hołasu — «A ŭ bary-bary, try darožańki…»

Chviliny, kali, jak adnojčy sfarmulavaŭ Piotra, «my byli histaryčna ščaślivyja».

• 3
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 1