Falijant śviedčyć pra hłyboznaje ŭzajemapraniknieńnie jaŭrejskich i biełaruskich mistyčnych tradycyj u XVIII stahodździ.
My pisali pra isnavańnie hetak zvanaj «habreicy» — praktyki zapisu biełaruskich mahičnych tekstaŭ jaŭrejskimi litarami. Značny korpus takich vyjaviŭ daśledčyk Joel Maćviejeŭ. Pjerakładčyk Siarhiej Šupa, vyvučajučy hetyja znachodki Maćviejeva, źviarnuŭ uvahu na adzin kankretny falijant abjomam kala 700 staronak. Šupa identyfikavaŭ hety dakumient XVIII stahodździa z vakolic Radaškovičaŭ ci Śmiłavičaŭ jak toj samy manuskrypt Praktyčnaj Kabały, što kaliści ŭžo traplaŭ u pole zroku biełaruskich etnohrafaŭ. Jaho fizičnyja paramietry, hieahrafija i źmiest dakładna supali z apisańniem, jakoje pakinuŭ Źmitrok Biadula ŭ mienskim časopisie «Volny ściah» u 1921 hodzie. Doŭhi čas hetaja kniha ličyłasia stračanaj.
Pavodle publikacyi Biaduli stohadovaj daŭniny, manuskrypt naležaŭ dynastyi miascovych čarnaknižnikaŭ i pieradavaŭsia ŭ spadčynu ad baćki da syna. Etnohrafu Michału Rabinoviču tady ŭdałosia atrymać jaho tolki na karotki čas va ŭładalnika, jaki panična bajaŭsia pomsty tajemnych siłaŭ za pieradaču spadčyny ŭ čužyja ruki.
Tekst ujaŭlaje saboj praktyčny dapamožnik pa mahii z apisańniem lekaŭ, amuletaŭ i zamovaŭ, ale hałoŭnaja jaho kaštoŭnaść u tym, što jon fiksuje ŭzajemapraniknieńnie jaŭrejskich i biełaruskich mistyčnych tradycyj.
Biełaruskaja mahija jaŭrejskimi litarami
U manuskrypcie adlustravana składanaje šmatmoŭje tahačasnaj jaŭrejskaj hramady. Kali kabalistyčnyja malitvy i teałahičnyja paniaćci tradycyjna fiksavalisia na iŭrycie ci aramiejskaj movie, to cełyja razhornutyja frahmienty — nazvy drevaŭ, ziołak i niepasredna teksty zamovaŭ ad chvarob — pisalisia pa-biełarusku z vykarystańniem jaŭrejskaha kursivu.
Pry hetym, jak zaŭvažaŭ Biadula, miestačkovy čarnaknižnik časam nie da kanca razumieŭ sens miascovych formuł, błytaŭ skłony i pierakručvaŭ słovy, fanietyčna adaptujučy ich pad ułasny jaŭrejski vyhavar. Pavodle analizu etnohrafa Rabinoviča, navat staryja «internacyjanalnyja» niamieckija zahavory ŭ falijancie stracili pieršapačatkovy vyhlad i nabyli vyrazny «žydoŭska-biełaruski charaktar».
U tekście 1921 hoda Biadula zachavaŭ dakładnuju cytatu zamovy na spynieńnie kryvi z hetaha manuskrypta: «Na sinim mory bieły kamień. Na tym kamni co ryze (tak pierapisčyk, napeŭna, nie zrazumieŭ słova «caryca») išła, i krevine nia pocikała (?) i javore biełyja zaviro i krevine (?)».
Praz fanietyčnyja asablivaści — aŭtar miescami, bačna, nie zaŭsiody razumieŭ movy i pierakručvaŭ biełaruskija słovy — vydatna čytajecca chrestamatyjny biełaruski matyŭ biełaha kamienia na sinim mory.
Druhaja dasłoŭnaja cytata, pryviedzienaja Biadulem, jakaja vyhaniaje chvarobu ci suroki Božym imiem, zafiksavanaja nastupnym čynam: «Pryjšła šuda da taho čałavieka ci ad chvaroby, ci ad pałachańnia, ci ad padymańnia, ci ad paryvańnia, ci ad čaravańnia, zakazuju ja tabie boskim imiem, što nieba i ziamlu stvaryŭ, kab ty na miescy pajšła, hdzie ciabie Pan Boh istvaryŭ da pupa, nie da hałavy, nie da serca, nie da boku, nie dynaj (?) i vystupaj z tych miescaŭ, hdzie tabie nie naležy. Božym imiem omejn navieki».
Fundamientalnaje akademičnaje vydańnie «Biełaruskaja narodnaja tvorčaść. Zamovy» (Minsk: Navuka i technika, 1992) daje poŭnaje ŭjaŭleńnie ab śfiery prymianieńnia zamovaŭ.
Pieršaja ź ich — heta typovaja zamova ad kryvacioku. Voś niekalki padobnych da jaje:
«Na sinim mory-akijanie lažyć bieł kamień, na tym kamiani siadzieli try panny Hanny, krasny šoŭk matali, kroŭ astanaŭlali».
«Ciakieć rečka kravavaja, Na tej rečcy bieły kamiń, Na jom try dziavicy. Jany šyjuć krasnaju nitačkaju, Nitačka parvałaś — Kroŭ uvyrvałaś».
Jašče ŭ adnoj možna sustreć padobny matyŭ siačeńnia dreva (jak u vypadku z «javore biełyja»):
«…Išoŭ Sus Chrystos čeraz kalinavy most, nios siakirku z saboju. Pry darožcy stajała kalinka, jon tuju kalinku ciuk-ciuk-ciuk! Jak z tyja kalinki kroŭ nie kanuła, tak kab i z raba božaha kroŭ nie kanuła. Stań, kroŭ, unimiś…»
Druhaja zamova źjaŭlajecca chrestamatyjnym uzoram zamovy ad «załatnika» — chvaroby, jakuju narodnaja miedycyna tłumačyła jak apuščeńnie abo zrušeńnie ŭnutranych orhanaŭ ad ciažkaj pracy ci strachu.
Jaŭrejski čarnaknižnik pieraličvaje pryčyny chvaroby: «ci ad pałachańnia (spałochaŭsia), ci ad padymańnia (padniaŭ zaciažkaje), ci ad paryvańnia (nadarvaŭsia čałaviek)». I hety pieralik paŭtaraje inšaja biełaruskaja zamova:
«…Čaho ž ty ŭźniaŭsia, čaho ty padniaŭsia; ci ty ź jady, ci ty z chady, ci z padojma [ad paddymańnia], ci z padarvańnia, ci ź vialikaha pryhavoru [čaravańnia]? Prašu ciabie, załatnik-bratačka, nia šumarchaj, kaści nie łami, žyvata nie znabi, serca nie tašni, siaredzinki nie kryšy, pa žyvatu nie kačajsia, nia valajsia, u svajo miesta spadziavajsia. […] jak rodnaj mamka radziła, a chrosnaja pad chrest padnasiła…»
Jość taksama zamovy, jakija hetaksama zabaraniajuć załatniku iści ŭ baki i zahadvajuć iści na svajo miesca, da pupa:
«Załatničku, dobry čałaviečku, pa kaściach nie chadzi, nie łamaj, u čaresca nie zalazaj, pad hrudzi nie padvaračaj… Idzi ty na svajo mieściečka, na załate kreślečka. Baba pupa zaviazała, tabie mieściečka pakazała».
«Załatničku, załatničku, dobry čałaviečku, siadź sabie na svajom mieściečku, na załatomu kreślečku. Hodzie tabie šumavaci da pad boki padpiraci, prašu ciabie na svajo mieściečka staci. Nie siadaj pad dubkom, a siadź pad pupkom…»
«…viarnisia, na miesca stań, kaściej nie łami, serca nie sušy, na śpinku nie apadaj, bok nie zakładaj, pad hrudzi nie padpadaj. Siadź sabie na mieściečka…»
U rukapisie adbyłosia poŭnaje źlićcio dźviuch mifałohij. Apisvajučy źmiest dakumienta, Źmitrok Biadula adznačaŭ: «Siarod roznych tajemnych malitvaŭ Kabały, pobač z žydoŭskimi aniołami, sustrakajecca biełaruskaja Mara i śviaty Mikoła».
Z sučasnaha analizu, jaki zrabiŭ Joel Maćviejeŭ, vynikaje taksama prysutnaść u tekście demana Mareja Mareviča, jaki dziejničaje razam ź Lilit i vystupaje ŭ roli inkuba abo sukuba. Sam Biadula ŭ artykule zhadvaŭ jašče i namalavanuju istotu z adnym vokam, jakuju interpretavaŭ jak vaŭkałaka. Usio heta śviedčyć pra ŭklučeńnie miascovaj mifałohii ŭ sistemu jaŭrejskaha mistycyzmu.
Manuskrypt taksama ilustravany mahičnymi znakami i tablicami. Naprykład, źviartaje na siabie ŭvahu antrapamorfnaja fihura-abiareh. Maćviejeŭ identyfikuje jaje jak mahičnaje cieła Šchiny, albo prymardyjalnuju Jevu ŭ formie andrahina.
Praktyčnaja Kabała vykarystoŭvała formu čałaviečaha cieła dla apisańnia vyšejšych boskich prajaŭ, kab abyści žorstkija zabarony narmatyŭnaha iŭdaizmu na fizičnyja atrybuty Tvorca. Šchina ŭ hetaj sistemie kaardynat uvasablaje žanočuju boskuju prysutnaść, jakuju mistyki imknulisia vyzvalić ź niačystych abałonak materyjalnaha śvietu.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Chto toj chłopiec, jaki čakaŭ dziaŭčynu pad daždžom u Minsku? Vy dakładna bačyli toje ramantyčna videa1
Kamientary