Žyćcio ałbanskaha piśmieńnika Ismaila Kadare, jaki pamior va ŭzroście 88 hadoŭ, pakazvaje składanaści maralnaha vybaru ŭ časy dyktatury, maŭčańnie i kałabaracyju.
1 lipienia ŭ stalicy Ałbanii Tyranie pamior Ismail Kadare — adzin ź niešmatlikich aŭtaraŭ hetaj bałkanskaj krainy, jaki viadomy va ŭsim śviecie. Tvory piśmieńnika pierakładzienyja bolš čym na 45 movaŭ śvietu. Pra jaho raskazvaje Le Monde.
Viečnyja padazreńni ŭ dvuchsensoŭnaści
Rodnym horadam Kadare źjaŭlajecca Hirakastra, jakaja ciapier uniesienaja ŭ śpis Suśvietnaj spadčyny JUNIESKA. Horad taksama źjaŭlajecca radzimaj kolišniaha ałbanskaha dyktatara Enviera Chodžy. Zdavałasia, što heta prosta supadzieńnie, ale, jak sam piśmieńnik adznačaŭ, jaho vielmi časta ciahnuła tudy — da Chodžy, dyktatury, palityčnaj historyi krainy.
Piśmieńnika časta prasili rastłumačyć, jak jamu ŭdavałasia padmanuć režym ci pajści ź im na kampramis. U adnym ź intervju Le Monde u 2001 hodzie Kadare nie chavaŭ stomlenaści ad nieabchodnaści pastajanna adbivacca ad abvinavačvańniaŭ u dvuchsensoŭnaści na svoj adras.
«Mnie niepryjemna marnavać stolki enierhii na razmovy pra heta. Pa sutnaści, ludzi ŭ mianie pytajucca, jak ja vybraŭsia ź sistemy žyvym. Ale ciabie mahli rasstralać za drobiazi, dyk navošta ja pavinien byŭ achviaravać saboj? Maralisty kažuć mnie: «Vy byli niaščyryja z dyktatarami». Ale ci treba być ščyrym z bandytami i dzikimi źviarami?»
Pa słovach samoha piśmieńnika, jahonaja ščyraść prajaŭlałasia ŭ jaho tvorčaści, jakaja pačynałasia z paezii. Svaje pieršyja vieršy jon napisaŭ u 12 hadoŭ.
Paśla zakančeńnia historyka-fiłałahičnaha fakulteta Tyranskaha ŭniviersiteta Kadare vučyŭsia ŭ Litaraturnym instytucie imia Maksima Horkaha ŭ Maskvie.
Uražańni pra toj pieryjad jon adlustravaŭ u svaim ramanie «Źmiarkańnie stepavych bahoŭ» (Muzgu i perendive të stepes, 1978). Ale vučobu ŭ Maskvie jon byŭ vymušany pakinuć paśla taho, jak Ałbanija ŭ 1960 hodzie razarvała adnosiny z SSSR. Pra toj razryŭ jon raskazaŭ u ramanie «Zima vialikaj adzinoty» (Dimri i vjetmisë së madhe, 1973).
U adnym ź intervju Le Monde u 2015 hodzie piśmieńnik, zhadvajučy toj čas, adznačyŭ:
«Było siurrealistyčna bačyć, jak kamunistyčnaja kraina pakidaje «siamju», kab zastavacca aficyjna stalinskaj. Heta byŭ kamunizm suprać kamunizmu».
U Tyranie Kadare pačaŭ karjeru žurnalista. Vydaŭ dźvie knihi paezii. A kali jamu było 27 hadoŭ, byŭ apublikavany jahony pieršy raman — «Hienierał miortvaj armii» (Gjenerali i ushtrisë së vdekur, 1963). Hałoŭny hieroj knihi, italjanski hienierał, adpraŭlajecca ŭ Ałbaniju dla pošukaŭ pareštkaŭ italjanskich sałdat, jakija zahinuli ŭ hetaj krainie padčas Druhoj suśvietnaj vajny.
Raman rezka vyłučaŭsia na fonie tahačasnaj ałbanskaj prozy, tamu na piśmieńnika abrynuŭsia škvał krytyki. Kalehi abvinavačvali Kadare va ŭniasieńni zachodniaha dekadansu ŭ nacyjanalnuju litaraturu. Piśmieńnik, jaki abraŭ hierojem svajoj knihi «ahienta impieryjalizmu», taksama vyklikaŭ padazreńni ŭ śpiecsłužbaŭ Ałbanii. Ale suśvietny pośpiech ramana vyratavaŭ Kadare.
Pisać «narmalnuju» litaraturu
Žyvučy va ŭmovach samaha žorstkaha ŭ toj čas tatalitarnaha režymu ŭ Jeŭropie, piśmieńnik plonna pracavaŭ. Im było stvorana kala 50 tvoraŭ, jakija pa-roznamu ŭsprymalisia. Dla niekatorych heta byli tvory, u jakich jon vykazvaje supraciŭ i aktyŭny ŭdzieł u baraćbie, dla inšych — tvory, jakija, mahčyma, padtrymlivajuć tatalitarny režym.
Tak, raman «Kancert u kancy siezonu» (Koncert ne fund të stinës, 1988), vydadzieny ŭžo paśla śmierci dyktatara Chodžy, vyklikaŭ abvinavačańni aŭtara ŭ tym, što jon sprabuje pakazać u lepšym śviecie režym dyktatara.
U adnym z svaich vystupleńniaŭ u 1996 hodzie piśmieńnik patłumačyŭ, što nikoli nie chacieŭ zajmacca ničym inšym, jak pisać «u žachliva składanych umovach» «narmalnuju» litaraturu.
U 1990 hodzie Kadare atrymaŭ palityčny prytułak u Francyi. Ale hałoŭnaj temaj jaho tvorčaści praciahvali zastavacca Ałbanija i Bałkany. Jon natchniaŭsia tvorčaściu Hamera, Eschiła i hrečaskich kłasikaŭ, mifami i abradami rodnaj krainy. I adnačasova piśmieńnik padsiłkoŭvaŭsia Šekśpiram, Servantesam i Hiote.
Jak adznačaje aŭtar artykuła, tvory Kadare asudžali ŭsie formy tatalitaryzmu niezaležna ad taho, isnavaŭ jon u Asmanskaj impieryi, pry fašysckich režymach ci pad uładaju Chodžy. Ale heta piśmieńnik rabiŭ amal zaŭsiody ŭ niezvyčajnaj ci mietafaryčnaj formie ź biesprecedentnaj hłybinioj rezkaści, vastrynioj i ironijaj. Jak Hulivier, jaki zhubiŭsia siarod kamunistaŭ.
Paśla padzieńnia dyktatury niekatoryja chacieli bačyć u piśmieńniku budučaha lidara krainy. Ale Kadare nikoli nie prajaŭlaŭ schilnaści da palityčnaj aktyŭnaści. Pieradusim jon chacieŭ być piśmieńnikam.
Ciapier čytajuć
26‑hadovaha supracoŭnika elitnaha padraździaleńnia mytni asudzili na 16 hadoŭ pa nabory palitartykułaŭ. Siarod ich i «zdrada dziaržavie»7
Kamientary