Narodnych šmat, lubimy – adzin

Vyjściem mahło b być zasnavańnie pavažnaj hanarovaj premii. Piša Siarhiej Chareŭski.

Sam paniatak «narodny tvorca» – anachranizm, zapazyčany z XIX stahodździa. Niamieckija ramantyki absalutyzavali j idealizavali svoj narod. Adnosiny tvorcy sa svajoj nacyjaj tady bačyłasia jak składanaje spałučeńnie «Zeitgeist» (duchu času) i «Volksgeist» (duchu narodu), jakomu jon – jak tvorca – abaviazany byŭ nadać formu. Varta tut adznačyć, što i ŭ Biełarusi apelacyi da «Dumaŭ z Duchu Našaha Narodu» (Leŭ Vitan-Dubiejkaŭski) byli typovyja naprykancy XIX – pačatku XX stahodździa. Hetkim čynam tvorca, atajasamlivajučy siabie z narodam, całkam ščyra imknuŭsia być «narodnym», nivelujučy ŭłasnuju subjektnaść: «To nia ja piaju, kraj Božy daŭ mnie ŭ sercy ład pryhožy...», «Ja nie paeta, kryj mianie Boža...» i h.d. Naturalna, hetkimi paetami-narodnikami byli Bahuševič, Łučyna, Ciotka, Kupała.

Źmiest samoha paniatku «narod» nabryniaŭ u XX stahodździ inšym sensam i byŭ pastaŭleny ŭ inšy kantekst. Takim čynam «narodny piśmieńnik» pa vajnie pieraŭtvaryŭsia z vykaźnika voli j dumaŭ balšyni (Narodu) u jaje lepšaha pradstaŭnika (Narodu). A razam z tym miaža pamiž prafesijnymi tvorcami j nacyjaj pieraŭtvaryłasia ŭ biezdań...

Bykaŭ i Navumienka, Baradulin i Bryl, Tank i Hilevič – vydatnyja tvorcy roznaha maštabu i darobku. Miž tym jany ŭsie stajać u adnym šychcie Narodnych piśmieńnikaŭ. Za savieckim časam heta šmat značyła. Najpierš u materyjalnym sensie: lepšyja kvatery j letniki, vysokija hanarary j nakłady.

Biełaruskim piśmieńnikam, jak i mastakam i aktoram, nie chapiła duchu ŭ 1991 hodzie pastavić kropku ŭ historyi BSSR. Jany nie spynili savieckaje tradycyi razdačy dziaržaŭnych zvańniaŭ, ź jakoje sami ž i kpili ŭ kuluarach. Naprykład, skaračajučy zvańnie Zasłužanaha rabotnika kultury jak «zasrab». Peŭna ž, spadziavalisia dačakacca j svajoj čarhi.

Nie chapiła duchu i na toje, kab dałučyć da svajho koła, naprykład, Natallu Arsieńnievu. A jakoje b joj mahli dać zvańnie?

U pačatku 1990-ch u padobnaj sytuacyi Adam Hlobus trapna zaŭvažyŭ, što Narodnymi možna nazyvać tolki Kołasa j Kupału, a voś lubimy paet nacyi adzin – Maksim Bahdanovič. Krychu nie chapiła Karatkieviču da hetkaje ž biezahladnaje lubovi. A da Narodnaha nie dažyŭ. Choć akurat Karatkievič byŭ samym papularnym u publiki, što čytała biez prymusu. Na matyvy jahonych tvoraŭ stavilisia teatralnyja pastanoŭki j zdymalisia papularnyja kinafilmy. Jahonaje imia viedali, badaj, usie. Jon staŭ lehiendaju pry žyćci.

Kali ž brać pad uvahu adno čytackuju papularnaść, to letaś, napeŭna, siarod čytackaj aŭdytoryi samymi «narodnymi» byli Ŭelbek

ci Ziuskind, a sioleta – jaki Murakami j Behbeder.

Sproba inśpiravać vydańnie biełaruskaje «narodnaje knihi» skončyłasia vychadam «Ściany» Vasila Bykava. Jaje nakład byŭ blizu 1000 paasobnikaŭ. I heta, peŭna, maksymum dla niezaležnaha hramadztva.

Jakija jašče mohuć być krytery papularnaści? Chiba častata vykanańnia paezii śpiavanaj. Choć by i ŭ zastolnych hulankach. Kali brać pad uvahu papularnaść litarataraŭ jak piesieńnikaŭ, to peŭna heta Buraŭkin ź Niaklajevym. Adnak pra aŭtarstva piesień biełaruskija słuchačy zadumvajucca najmienš. I złapany na vulicy vypadkovy minak nie nazavie aŭtaraŭ šlahieraŭ. Peŭna ž, i aŭtary ciapier hatovyja adžahnacca ad vykanaŭcaŭ ź siońniašnich «Siabroŭ» ci «Vierasoŭ». Estradnaja słava – skaraciečnaja.

Kali ž brać za mieru toje miesca, što litaratar tryvała zajmaje ŭ medyjnaj prastory, to, viadoma, samym papularnym («narodnym») budzie Adam Hlobus. Navat kali jaho chto j nie čytaŭ, to prynamsi ŭžo pra jaho načuty. Jon sam nie stamlajecca dbać pra ŭłasny PR.

Razam z tym, z-za roznych pryčynaŭ, patencyjna papularnyja tvorcy nie traplajuć u pole zroku šyrokaje publiki. Choć i vydatna vałodajuć bahatym zapasam sakavitych słovaŭ i pavodle formy svajoj paezii dastupnyja balšyni. Heta, naprykład, takija vybitnyja paety, jak Aleh Minkin i Słavamir Adamovič, čyje zornyja šlachi ŭ litaraturu pačalisia jašče ŭ SSSR. Ale ich asoby anijak nie traplajuć u prakrustavy łožak siońniašnich realijaŭ u RB...

Kali za adzin z kryteraŭ «biełaruskaj narodnaści» tvorcaŭ uziać movu, to koła pytańniaŭ aŭtamatyčna rezka zvuzicca. Nia tak ciažka budzie pravieści plebiscyt siarod častki našaje nacyi, što čytaje pa-biełarusku. Ale zastaniecca pytańnie, navošta nam heta vyśviatlać? Kab šanavać? Kab lubić? Kab vydatkavać kvateru, kabinet i hrošy? Ale heta da vuścišy padobna da savieckaje praktyki.

Vyjściem z savieckaj kulturnaj prastory ŭ novuju kulturnuju sytuacyju dla piśmieńnikaŭ i mastakoŭ mahło b być zasnavańnie pavažnaj hanarovaj premii, kštałtu Hankuraŭskaj u Francyi. Tolki adzin raz u adny ruki. «Załataja litara» i «Hliniany Viales» – pravobrazy hetkaje premii ŭ niezaležnym hramadztvie. Heta nasamreč patrebna nam usim, usioj nacyi. Rada davieru z kvalifikavanych ekspertaŭ i tvorcaŭ-praktykaŭ vybirała b lepšaha. I toj, lepšy, dziakujučy svajmu talentu j prafesijanalizmu, stanaviŭsia b nieasprečnym aŭtarytetam dla ŭsich ludziej paspalitych. Jahonyja tvory ŭjaŭlali by saboju systemu kaardynataŭ u našym kałamutnym kulturnym zatonie.

A pakul adzinaj abjektyŭnaj mieraju papularnaści ŭ Biełarusi moža stać chiba tolki Internet.

Ale Hlobus mieŭ racyju: hetak lubić inšaha piśmieńnika, jak lubiać Bahdanoviča, užo nikoli nia buduć...

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0