Hłabalnaje paciapleńnie zvyčajna asacyjujecca z pavyšeńniem tempieratury. Ale dla Isłandyi jano moža aznačać advarotnaje — rezkaje i niebiaśpiečnaje pachaładańnie. Navukoŭcy papiaredžvajuć: źmieny ŭ akijaničnych płyniach zdolnyja radykalna pierapisać klimatyčnuju kartu Paŭnočnaj Jeŭropy. Z padrabiaznaściami znajomić The Washington Post.
Dzieciam u Isłandyi raskazvajuć, što mienavita akijan robić ich krainu prydatnaj dla žyćcia. Šmat u čym heta zasłuha sistemy akijaničnych płyniaŭ, viadomaj jak Atłantyčnaja mierydyjanalnaja cyrkulacyja (Atlantic meridional overturning circulation — AMOC), jakaja ŭklučaje ŭ siabie i znakamity Halfstrym.
Na dyjahramach hetuju sistemu časta malujuć jak piatlu dvuch koleraŭ, što prachodzić praz Atłantyčny akijan: čyrvonym paznačana ciopłaja ekvataryjalnaja vada, jakaja imkniecca na poŭnač, a sinim — bolš chałodnaja vada, što viartajecca na poŭdzień. Hety miechanizm pracuje jak minimum 10 000 hadoŭ dziakujučy bazavym zakonam fiziki. Dasiahajučy poŭnačy, častka ciopłaj vady addaje ciapło ŭ atmaśfieru. Vada, jakaja zastajecca, stanovicca bolš salonaj i ščylnaj. Jana apuskajecca na hłybiniu, zabiaśpiečvajučy patok na poŭdzień i zamykajučy cykł.
Na parozie Arktyki hetaja «ałchimija» stvaraje bahatyja na pažyŭnyja rečyvy vody i rybałoŭnyja ŭhodździ, jakija dapamahli Isłandyi stać piataj u śviecie pa dachodzie na dušu nasielnictva.
Pieravahi AMOC iduć značna dalej za ekanomiku. Rejkjavik znachodzicca na 64‑j paraleli — na hetaj šyracie ŭ Kanadzie ziemli amal niezasielenyja, tam sustrakajucca chiba što miadźviedzi hryźli i karybu. Ale ŭ Isłandyi ŭletku byvajuć dni z tempieraturaj +15°C. Mienavita tamu AMOC časta nazyvajuć centralnaj sistemaj aciapleńnia rehijona.
Scenaryj «vialikaj zamarozki»
Adnak šerah apošnich navukovych daśledavańniaŭ, zasnavanych na madelavańni reakcyi płaniety na dalejšaje paciapleńnie, pakazvajuć: AMOC značna bolš uraźlivaja da razbureńnia, čym ličyłasia raniej. Siły, jakija padtrymlivajuć płyń, mohuć być padarvanyja niekalkimi šlachami.
Kali ledaviki (u tym liku Hrenłandyi) pačnuć intensiŭna rastavać, prytok presnaj vady parušyć bałans pamiž salonaściu i ščylnaściu. Padobnym čynam, kali atmaśfiera nad Paŭnočnaj Atłantykaj nahrejecca zanadta mocna, pamienšycca roźnica tempieratur pamiž pavietram i moram — akijan nie zmoža addavać ciapło hetak ža efiektyŭna.
Jašče piać hadoŭ tamu Mižuradavaja hrupa ekśpiertaŭ pa źmianieńni klimatu śćviardžała, što cyrkulacyja, chutčej za ŭsio, asłabnie ŭ XXI stahodździ, ale nazyvała jaje kałaps da 2100 hoda «vielmi małavierahodnym». Z taho času navukoŭcy praanalizavali madeli, jakija achoplivajuć pieryjad daloka za miežami 2100 hoda.
U adnym daśledavańni, apublikavanym u žniŭni minułaha hoda, byli razhledžanyja dzieviać madelaŭ z vysokimi hłabalnymi vykidami — i va ŭsich vypadkach AMOC asłablałasia i ŭrešcie spyniałasia.
Navat kali śviet dasiahnie metaŭ Paryžskaha klimatyčnaha pahadnieńnia, što patrabuje rezkaha skaračeńnia vykarystańnia vykapniovaha paliva, daśledčyki aceńvajuć imaviernaść kałapsu prykładna ŭ 25%.
Mahčymyja nastupstvy dla Isłandyi vyhladajuć biesprecedentnymi. Klimatyčnyja madeli pakazvajuć, što zimovyja tempieratury mohuć apuścicca da kala -45°C. Marski lod zdolny skavać krainu ŭpieršyniu z tych časoŭ, jak jaje zasialili vikinhi. Pavodle acenki Mietearałahičnaj słužby Isłandyi, u takim vypadku vostraŭ pieratvaryŭsia b u adzin vialiki ledavik.
Razam z tym u navukovaj supolnaści zastajucca značnyja sprečki. Niekatoryja navukoŭcy ŭkazvajuć na stabilizujučyja faktary, jakija mohuć dapamahčy sistemie vytrymać navat istotnaje paciapleńnie. Adno z daśledavańniaŭ 2025 hoda śćviardžała, što AMOC moža zachoŭvać ustojlivaść navat pry ekstremalnych scenaryjach nahravańnia. Akramia taho, isnuje mierkavańnie, što hłabalnaje paciapleńnie moža być nastolki mocnym, što jano prosta nivieliruje i kampiensuje rehijanalny choład.
Adnak šerah aŭtarytetnych daśledčykaŭ, u tym liku akijanohraf Stefan Ramštorf z Patsdamskaha instytuta daśledavańniaŭ klimatyčnaha ŭździejańnia, upeŭnienyja: ryzyka była mocna niedaacenienaja. U 2024 hodzie jon staŭ adnym z aŭtaraŭ adkrytaha lista, padpisanaha 43 navukoŭcami, jaki papiaredžvaŭ urady krain Paŭnočnaj Jeŭropy pra katastrafičnyja nastupstvy.
Vystupajučy na forumach u Rejkjaviku i Chielsinki, Ramštorf zajaŭlaŭ, što AMOC moža dasiahnuć pierałomnaha punktu, paśla jakoha jaje spynieńnie stanie niepaźbiežnym, užo ŭ najbližejšyja 10—20 hadoŭ.
Pytańnie nacyjanalnaj biaśpieki
Isłandyja z nasielnictvam kala 400 tysiač čałaviek užo ŭklučyła ryzyku kałapsu AMOC u pieralik pahroz nacyjanalnaj biaśpiecy. Urad pakul nie pryniaŭ kankretnych adaptacyjnych krokaŭ, ale płanuje ŭklučyć hety scenar u nacyjanalnuju stratehiju kiravańnia ryzykami da 2028 hoda.
Prablema ŭ tym, što kraina nie maje ŭłasnych mahutnaściaŭ dla praviadzieńnia maštabnaha madelavańnia i całkam zaležyć ad mižnarodnych danych. Pry hetym navat u ZŠA daśledavańni ŭ hetaj śfiery sutyknulisia sa skaračeńniem finansavańnia, što ŭskładniaje atrymańnie dakładnych prahnozaŭ.
Hałoŭnaj mieraj zaściarohi zastajecca skaračeńnie hłabalnych vykidaŭ parnikovych hazaŭ. Na mižnarodnaj klimatyčnaj kanfierencyi ŭ listapadzie ministr klimatu Isłandyi papiaredziŭ, što ryzyka vialikich, raptoŭnych źmien realnaja i što sučasnaja palityka vyznačyć, ci atrymaje nastupnaje pakaleńnie kiravany pierachod abo niekiravany kałaps.
Adnak kali hłabalnyja namahańni akažucca niedastatkovymi, pačnuć abmiarkoŭvacca i bolš sprečnyja varyjanty, u tym liku hieainžynieryja — śviadomaje ŭmiašańnie ŭ pracesy ŭ atmaśfiery (naprykład, praz raspyleńnie aerazolaŭ) z metaj astudžeńnia płaniety.
Pakul isłandski ŭrad nie padtrymlivaje takija idei, ale pryznaje: pa miery rostu pahroz hramadstva budzie vymušana razhladać navat toje, što raniej zdavałasia niemahčymym.
Isłandyja — miesca nievierahodnaje: jana litaralna vyrasła nad burlivymi nietrami na styku dźviuch tektaničnych plit, što pastajanna razychodziacca. Tut ludzi spradvieku viedajuć: vyžyvańnie — heta štodzionnaja praca. Kab zaścierahčysia ad stychii, kraina abniesła siabie achoŭnymi ścienami ad łavin i stvaryła sietku z sotni stancyj manitorynhu vułkanaŭ ź siejsmomietrami i datčykami hazu. Adnak u vypadku z AMOC situacyja inšaja: momant, kali kałaps stanie vidavočnym, moža akazacca zanadta poźnim dla lubych dziejańniaŭ.
Jeŭrapiejskija ekśpierty padkreślivajuć, što spynieńnie AMOC spustošyć rehijony daloka za miežami Skandynavii. Buduć parušanyja fundamientalnyja płanietarnyja pracesy, uklučajučy musony ŭ Zachodniaj Afrycy i Paŭdniovaj Azii. Suśvietnyja zapasy ježy skarociacca, a ekstremalnyja kantrasty tempieratur vykličuć stychijnyja biedstvy novaha maštabu. Mienavita tamu Isłandyja razhladaje hety scenar nie jak dalokuju hipotezu, a jak realny faktar nacyjanalnaj biaśpieki.
Tolki žminda i lanivy nie padtrymlivaje «Nivy»! Vy možacie za chvilinu padtrymać «NN» padachodnym, nie patraciŭšy ni kapiejki svaich5
Kamientary