Kitaj zachapiŭsia idejaj kiravać daždžom — nakolki heta efiektyŭna?
Ułady Kitaja zajaŭlajuć pra dziasiatki miljonaŭ ton dadatkovych apadkaŭ i sotni miljardaŭ ton «štučnaha daždžu» za apošnija hady. «Zasieŭ abłokaŭ» vykarystoŭvajecca nie tolki dla źmiakčeńnia nastupstvaŭ zasuch u sielskahaspadarčych rehijonach, ale i dla taho, kab zabiaśpiečyć patrebnaje nadvorje ŭ dni bujnych dziaržaŭnych uračystaściaŭ. BBC pasprabavała razabracca, ci sapraŭdy hetaja technałohija pracuje nastolki efiektyŭna, jak śćviardžaje Kitaj.
Ideja štučna vyklikać apadki źjaviłasia vypadkova. U 1940‑ch hadach daśledčyk kampanii General Electric Vinsient Šefier pracavaŭ nad prablemaj abledzianieńnia samalotaŭ. Jon stvaryŭ chaładzilnuju kamieru, kab pakazać, jak u abłokach utvarajecca lod.
Adnojčy vučony pryjšoŭ u łabaratoryju i vyjaviŭ, što chaładzilnik adklučyŭsia. Kali jon pakłaŭ u jaho kavałak suchoha lodu (nadzvyčaj chałodny ćviordy dyjaksid vuhlarodu), kab astudzić unutranuju prastoru, to staŭ śviedkam ašałamlalnaj reakcyi: unutry raptam źjavilisia kryštaliki lodu, jakija łunali ŭ pavietry. Tak Ševier štučna stvaryŭ apadki.
Praz hod, u 1946-m, daśledčyk skinuŭ kiłahramy suchoha lodu ŭ pieraachałodžanyja abłoki nad harami Adyrandak u štacie Ńju-Jork, što, pavodle nazirańniaŭ, spravakavała śniehapad. Uśled za hetym u roznych krainach pačalisia sproby zasievu abłokaŭ, chacia vyniki časta byli supiarečlivymi i niepierakanaŭčymi — pieradusim z-za składanaściaŭ z dakładnym vymiareńniem apadkaŭ.
Dla Kitaja hetaja technałohija mieła asablivaje značeńnie. Z 1950‑ch hadoŭ kraina sutykajecca z usio bolš častymi i mocnymi zasuchami, jakija nanosiać škodu sielskaj haspadarcy i ekanomicy. Mienavita na hetym fonie ŭ 1958 hodzie byli praviedzieny pieršyja ekśpierymienty pa zasievie abłokaŭ: pavodle paviedamleńniaŭ, samalot vyklikaŭ apadki nad paciarpiełaj ad zasuchi pravincyjaj Hiryn.
Maštaby madyfikacyi nadvorja
Kitaj za apošnija hady pieratvaryŭ madyfikacyju nadvorja ŭ najbujniejšuju ŭ śviecie prahramu takoha kštałtu. Pieršaja apieracyjnaja baza była stvorana ŭ 2013 hodzie, ciapier ich šeść, i jany supracoŭničajuć u daśledavańniach. Technałahičny prahres — asabliva ŭ śfiery dronaŭ i radyjołakacyi — dazvoliŭ značna pašyryć maštaby apieracyj.
Siońnia madyfikacyja nadvorja pravodzicca bolš čym na 50% terytoryi krainy. U asnoŭnym meta — pavieličeńnie apadkaŭ, ale ŭ asobnych vypadkach sprabujuć i praduchilić doždž.
Technałohiju vykarystoŭvali i dla kantrolu nadvorja ŭ kankretnyja dni — padčas letnich Alimpijskich hulniaŭ u Piekinie ŭ 2008 hodzie i śviatkavańnia stahodździa Kamunistyčnaj partyi Kitaja ŭ 2021-m.
Maštab prahramy jaskrava prademanstravaŭ prajekt «Viasnovy doždž» u sakaviku 2025 hoda. Tady 30 samalotaŭ i bieśpiłotnikaŭ raspylali nad paŭnočnym Kitajem hranuły jodydu srebra. Adnačasova bolš za 250 naziemnych hienierataraŭ zapuskali rakiety z tym ža rečyvam. Apieracyja była nakiravanaja na padtrymku paŭnočnych i paŭnočna-zachodnich rehijonaŭ — tak zvanaha zbožžavaha pojasa — napiaredadni pasiaŭnoj kampanii.
Pavodle ŭładaŭ, prajekt daŭ 31 miljon ton dadatkovych apadkaŭ u dziesiaci rehijonach, schilnych da zasuchi. U pres-relizie śćviardžałasia, što kolkaść apadkaŭ u metavych zonach vyrasła na 20% u paraŭnańni z 2024 hodam. U śniežni 2025 hoda mietearałahičnaje ahienctva Kitaja zajaviła, što z 2021 hoda apieracyi pa štučnym vyklikańni daždžu i śniehu prynieśli 168 miljardaŭ ton dadatkovych apadkaŭ — heta prykładna adpaviadaje abjomu 67 miljonaŭ alimpijskich basiejnaŭ.
Asobnym simvałam ambicyj źjaŭlajecca inicyjatyva «Ciańche» («Niabiesnaja raka»), jakaja praduhledžvaje stvareńnie kanała vadzianoj pary z Tybieckaha nahorja ŭ zasušlivyja paŭnočnyja rehijony z dapamohaj tysiač naziemnych hienierataraŭ.
Niedachop dokazaŭ i miežy efiektu
Adna z hałoŭnych sprečak vakoł zasievu abłokaŭ datyčyć dokaznaj bazy. Šerah navukoŭcaŭ sumniavajecca, što abjomy apadkaŭ, pra jakija zajaŭlaje Kitaj, dastatkova paćvierdžanyja niezaležnymi danymi. Padobnyja hučnyja zajavy robiacca i ŭ inšych krainach, ale dakładna adroźnić štučna vyklikanyja apadki ad naturalnych nadzvyčaj składana z-za vialikaj pryrodnaj źmienlivaści nadvorja.
Najbolš pierakanaŭčym navukovym prykładam ličycca amierykanski prajekt «Snowie» 2017 hoda ŭ harach Ajdacha. Daśledčykam udałosia dakładna zafiksavać, dzie ŭ abłokach znachodziŭsia materyjał dla zasievu, i paraŭnać kolkaść śniehu ŭ zonach umiašańnia i ŭ susiednich rajonach na adlehłaści 1—2 km.
Ekśpierymient pakazaŭ, što zasieŭ sapraŭdy moža pavialičvać apadki — heta byŭ najbližejšy da kantralavanaha daśledavańnia vypadak u realnych umovach. Danyja «Snowie» stali svojeasablivym etałonam i šyroka cytujucca, u tym liku ŭ kitajskich navukovych pracach.
Adnak efiekt akazaŭsia adnosna ścipłym. Daśledavańnie paćvierdziła pracazdolnaść mietadu, ale taksama pakazała, što jaho vynikovaść zaležyć ad vielmi kankretnych umoŭ.
Akramia taho, vykarystańnie technałohii ŭ šerahu krain apiaredžvaje niezaležnyja daśledavańni. Bolšaść prahram realizujecca dziaržaŭnymi strukturami, a prazrystaha i sistemnaha analizu brakuje.
Pry hetym mietad maje istotnyja techničnyja niuansy. Najbolš raspaŭsiudžany tak zvany «chałodny zasieŭ» z vykarystańniem jodydu srebra — zvyčajna ŭ hornych rajonach. Jon dziejničaje ŭ abłokach ź pieraachałodžanaj vadoj (prykładna ad 0 da —15°C), stymulujučy ŭtvareńnie kryštaloŭ lodu, jakija mohuć vypadać u vyhladzie śniehu. Śnieh u takich umovach praściej adsačyć i acanić kolkasna.
Isnuje i «ciopły zasieŭ» z vykarystańniem solaŭ, jakija spryjajuć źlićciu drobnych kroplaŭ u bolš bujnyja. Adnak hety mietad užyvajecca radziej: ciopłyja abłoki chutka źmianiajucca, nie majuć pieraachałodžanaj fazy, i vynik značna ciažej adroźnić ad naturalnych pracesaŭ. Tamu zasieŭ nie pracuje biez abłokaŭ z patencyjałam apadkaŭ i ŭ cełym zastajecca mietadam z abmiežavanaj pradkazalnaściu.
Ekanamičnaja metazhodnaść taksama vyklikaje pytańni. Avijacyjnyja apieracyi adnosna efiektyŭnyja, ale vielmi darahija; naziemnyja hienieratary tańniejšyja, adnak mienš pradkazalnyja. U vyniku vydatki niaredka mohuć pieravyšać addaču.
Narešcie, zastajecca niavyznačanym, jakimi mohuć być doŭhaterminovyja nastupstvy maštabnaj madyfikacyi nadvorja. Acanić mahčymyja rehijanalnyja klimatyčnyja źmieny, u tym liku ŭpłyŭ na častatu zasuch abo pavodak, vielmi składana. Heta patrabuje pastajannaha manitorynhu, niezaležnych daśledavańniaŭ i mižnarodnaha supracoŭnictva.
Za amal dziesiać hadoŭ paśla «Snowie» technałohii ŭdaskanalilisia. Kitaj pašyryŭ vykarystańnie dronaŭ i štučnaha intelektu dla bolš dakładnaha raspyleńnia jodydu srebra, a razam z Abjadnanymi Arabskimi Emiratami ekśpierymientuje z fakielnym zasievam i ijanizacyjaj abłokaŭ.
Adnak, jak i ŭ vypadku z tradycyjnymi mietadami, niezaležnych daśledavańniaŭ, jakija b kančatkova paćvierdzili pavyšanuju efiektyŭnaść novych padychodaŭ, pakul niedastatkova. Na fonie rostu zasuch z-za źmieny klimatu krainy ŭsio aktyŭniej źviartajucca da hetaj technałohii, ale navuka nie zaŭsiody paśpiavaje za praktykaj.
Ciapier čytajuć
Staršynia Rady biaśpieki zaklikaŭ biełarusaŭ ustrymacca ad pajezdak u Rasiju3
Kamientary