Status ikony dla mienšaściaŭ zvyčajna dastajecca estradnym dzivam, adnak samym staražytnym simvałam takoha kštałtu akazaŭsia rymski lehijanier. Cieła chryścijanskaha pakutnika, jakoje musiła nahadvać pra relihijnuju stojkaść, praz stahodździ pieratvaryłasia ŭ tajny sposab vykazać zabaronienyja pačućci.
Na ikonach pravasłaŭnyja i kataliki malavali śviatych. Heta značyć, asob, jaki byli ŭzoram pravilnaha žyćcia. Adnak z časam słova «ikona» stała ŭžyvacca jak termin dla nazyvańnia lehiendaŭ u toj ci inšaj śfiery. Vydańnie BBC Culture prapanuje zirnuć na hety fienomien praz pryzmu historyi mastactva i historyi relihii.
Kali ŭ 1999 hodzie pamierła śpiavačka Daści Sprynhfiłd, u vakalista hurta Pet Shop Boys Niła Tenanta spytali, čamu jahonaja siabroŭka i kaleha stała «takoj hiej-ikonaj». Tenant adkazaŭ vielmi skieptyčna, pra što zhadvaŭ u intervju časopisu Mojo ŭ 2024 hodzie. Pavodle jahonych słoŭ, nazvać jaje tak — značyć prosta marhinalizavać śpiavačku, bo heta hučyć tak, nibyta jana cikavaja vyklučna hiejam.
Tenant mieŭ racyju nakont Sprynhfiłd, ale status «hiej-ikony» — heta daloka nie zaŭsiody pra izalacyju. Časta taki tytuł stanovicca simvałam vyzvaleńnia i adkrytym vyklikam tradycyjnym normam. Mienavita tak adbyłosia sa Śviatym Siebaśćianam — rymskim sałdatam, jakoha zabili za relihijnyja pierakanańni ŭ 288 hodzie našaj ery padčas žorstkaha pieraśledu chryścijan impierataram Dyjakletyjanam.
Siebaśćiana jak śviatoha siońnia šanujuć i katalickaja, i pravasłaŭnaja cerkvy. Pavodle carkoŭnaha padańnia, jon byŭ da śmierci zabity dubinkami paśla taho, jak raskrytykavaŭ impieratara Dyjakletyjana za jahonyja «hrachoŭnyja» pahanskija pohlady. Adnak hetamu papiaredničała jašče adno pakarańnie: raniej pamahatyja impieratara pryviazali Siebaśćiana da dreva i pranizali jaho strełami. Tady śviaty cudam vyžyŭ (jaho vychadziła pabožnaja ŭdava Iryna), ale mienavita hety epizod — pryhožaje cieła, praciataje strełami, — zrabiŭ pakutnika muzaj dla vybitnych mastakoŭ i niaźmiennym pravadnikom mužčynskaj homaeratyčnaj ciahi. Tolki ŭ adnoj łondanskaj Nacyjanalnaj halerei zachoŭvajecca ažno čatyrnaccać jaho vyjaŭ.
Jak farmavaŭsia kult Śviatoha Siebaśćiana
Pieratvareńnie Siebaśćiana ŭ hiej-ikonu biare svoj pačatak u časy kulturnaj transfarmacyi ŭ epochu Adradžeńnia, z XIV pa XVII stahodździ. Takija viadomyja mastaki, jak Hvida Reni, El Hreka i Sandra Bacičeli, malavali jaho pranizanaje strełami cieła.
Kłer Barłau, dyrektarka Narodnaha histaryčnaha muzieja, jakaja ŭ 2017 hodzie kuryravała vystavu kvir-mastactva ŭ halerei Tejt, kaža, što ŭ mnohich karcinach streły nabyvajuć vielizarnaje psichaseksualnaje značeńnie, niezaležna ad taho, zadumvaŭ heta mastak ci nie. Toj fakt, što Siebaśćiana čaściej za ŭsio malujuć jak vielmi pryhožaha junaka, robić vobraz jašče bolš pryciahalnym.
U časy Adradžeńnia, kali hramadstva było značna mienš ciarpimym da homaseksualnaści, mastackija vyjavy pryhožaha, hnutkaha cieła Siebaśćiana stali modnymi i intryhoŭna nieadnaznačnymi.
Hetak ža, jak i znakamitaja statuja Davida pracy Mikiełandžeła ŭ XVI stahodździ kryštalizavała ideał mužčynskaj pryhažości ŭ marmury, karciny z hetym pryhožym pakutnikam stali sacyjalna prymalnym kanałam dla vykazvańnia mužčynskaj homaseksualnaj ciahi.
Razam z tym vielmi ciažka adsačyć, ci była heta śviadomaja zaduma kankretnaha mastaka, ci taki padtekst u karcinach znachodzili sami hledačy, jakija adčajna šukali ŭ mastactvie adlustravańnia ŭłasnych pačućciaŭ. U niekatorych vypadkach całkam mahło być i toje, i inšaje
Tajny simvał intelektuałaŭ
Z časam fihura Siebaśćiana evalucyjanavała: jon staŭ svojeasablivym elitarnym simvałam, vytančanaj adsyłkaj, jakuju nie razumieli inšyja, ale sčytvali ŭ kvir-supolnaści. Pavodle słoŭ piśmieńnicy, pierformierki i vykładčycy Choli Džejms Džonstan, jakaja ŭ 2025 hodzie ŭšanavała pamiać Siebaśćiana pierformansam-žyvoj skulpturaj u łondanskaj kalekcyi Uolesa,
kult śviatoha dasiahnuŭ svajho piku ŭ kancy XIX stahodździa. Tady vybitnyja intelektuały, takija jak Oskar Uajld, anhlijski eseist Uołter Pater i francuzski piśmieńnik Mark-Andre Rafałovič, adkryta zajaŭlali pra svaju duchoŭnuju rodnaść ź im, što słužyła schavanym namiokam na ich ułasnuju seksualnaść.
Rafałovič šmat pisaŭ pra homaseksualnaść u tyja dziesiacihodździ, kali heta ličyłasia tabu, ale ŭrešcie nie zmoh prymiryć svaje pačućci z relihijnymi pierakanańniami. Kali jon dałučyŭsia da katalickaha ordena ŭ 1896 hodzie, to abraŭ sabie imia Brat Siebaśćian u honar ulubionaha śviatoha.
Pavodle Džonstan, Siebaśćian staŭ častkaj svojeasablivaj zakadavanaj kvir-movy taho času. Dla dobra adukavanych mužčyn heta byŭ sposab padzialicca svaimi pačućciami praź ikonu, jakaja była adrazu paznavalnaj dla inšych kvir-asob.
Što ŭvasablaje pranizanaje cieła
Kvir-pryciahalnaść Siebaśćiana značna hłybiejšaja za prosta fizičnuju pryhažość. U svaim ese 1962 hoda «Mastak jak uzorny pakutnik» kulturny krytyk Śjuzan Zontah pryvodzić Siebaśćiana jak archietypny prykład takoha pakutnika, zbolšaha tamu, što jahonaje źniaviečanaje cieła było hłamuryzavanaje mastakami.
Historyk mastactva, prafiesar Daminik Džonsan dadaje, što jaho amal zaŭsiody malujuć u pozie kontraposta, tamu naha źlohku paddajecca, a cieła pryhoža abmiakaje, u toj čas jak jon hladzić u niabiosy z malboj ci navat žadańniem.
Pranikalny simvalizm strełaŭ na karcinach stanovicca jašče bolš vyraznym, kali jon spałučajecca ź vidavočnym vyrazam seksualnaha ekstazu na tvary Siebaśćiana. Na adnoj z karcin El Hreka naściehnavaja paviazka śviatoha nibyta voś-voś spadzie. Z hetaj pryčyny historyk mastactva Denieł Faŭntejn miarkuje, što Siebaśćiana možna razhladać jak histaryčnaje ŭvasableńnie sučasnych BDSM-praktyk.
Choć jany nie źjaŭlajucca vyklučnaj prerahatyvaj ŁHBT-supolnaści, u peŭnych kvir-subkulturach jany majuć značnuju vahu.
Pryroda emacyjnaha bolu Siebaśćiana taksama idealna pasuje dla prajekcyi ŭłasnych pačućciaŭ. Jahonaja historyja moža asabliva adhukacca tym, chto ŭsprymaje homaseksualnaść praz pryzmu trahizmu, fatalnaści abo zmročnaj ramantyki — asabliva ŭ časy, kali hramadstva było varožym.
Siebaśćian byŭ čałaviekam, jaki spačatku chavaŭ svaju sutnaść chryścijanina, a kali adkryŭsia, hramadstva adrynuła jaho i pačało pieraśledavać. Mnohija kvir-mastaki znajšli mahutny vodhuk u hetym naratyvie vyklučeńnia z socyumu.
Siarod ich — Oskar Uajld, jak my pisali vyšej. Značna paźniej u paślavajennaj Japonii pravakacyjny piśmieńnik Jukia Misima pryznaŭsia, što viadomaja karcina ź Siebaśćianam spravakavała jahonaje seksualnaje abudžeńnie, i paŭtaryŭ pozu pranizanaha strełami pakutnika ŭ sieryi znakamitych fatahrafij.
Ad kiniematohrafa da sučasnaha pierformansu
Status Siebaśćiana jak hiej-ikony zastaŭsia takim ža jarkim i paśla Stoŭnvołskich buntaŭ 1969 hoda ŭ ZŠA, jakija pakłali pačatak sučasnamu ruchu za pravy ŁHBT. U 1976 hodzie ŭpłyvovy mastak, kinarežysior i hiej-aktyvist Derek Džarmien ušanavaŭ jaho ŭ filmie «Siebaśćian». Stužka ličyłasia navatarskaj dziakujučy naturalnaj mužčynskaj aholenaści i pazityŭnamu pakazu homaseksualnaści. Pakul kamandzir prahnie Siebaśćiana i ŭ vyniku zabivaje jaho, dvoje inšych sałdat pakazany ŭ piaščotnych luboŭnych adnosinach. Hety film byŭ uspryniaty vielmi supiarečliva, asabliva padčas pakazu pa brytanskim telebačańni ŭ 1985 hodzie, ale adnačasova jon staŭ pryhožym, udumlivym i pravakacyjnym tvoram pra pačućci mužčyn, jakich ciahnie da mužčyn.
Džonstan ličyć, što eratyčny film Džarmiena dapamoh sarvać velum z statusu Siebaśćiana jak napaŭschavanaj hiej-ikony. Kłer Barłau zhadžajecca, dadajučy, što Džarmien uziaŭ homaeratyčny padtekst mastactva Adradžeńnia i vykruciŭ jaho na maksimum.
Pakolki status Siebaśćiana taki šmathranny, jon akazaŭsia vielmi płastyčnym. Na piku epidemii VIČ/ŚNIDu ŭ 1980‑ia i pačatku 1990‑ch hadoŭ da jahonaha vobraza źviartalisia takija mastaki, jak Kit Charynh i Devid Vajnarovič, jakija nieŭzabavie sami pamierli ad hetaj chvaroby.
Jašče ŭ Siaredniavieččy Siebaśćian usprymaŭsia jak śviaty, zdolny abaranić ad čumy, — mahčyma, dziakujučy historyi pra toje, jak śviataja Iryna zmahła vylečyć jahonyja rany ad streł. Tut bačacca vidavočnyja paraleli z 1980‑mi. Padčas zusim inšaj «čumy» — epidemii ŚNIDu — Siebaśćiana pačali ŭsprymać jak svojeasablivaha zastupnika kvir-ludziej, abaroncu chvorych i simvał niepachisnaj stojkaści.
Pierformierka Choli Džejms Džonstan ušanavała pamiać Siebaśćiana pierformansam u vyhladzie žyvoj skulptury ŭ łondanskaj kalekcyi Uolesa ŭ 2025 hodzie.
I siońnia Siebaśćian praciahvaje natchniać mastakoŭ i pierformieraŭ. U 2022 hodzie ŭ Łondanie mastak Hrej Vielebinski stvaryŭ surovuju instalacyju, natchnionuju Brytni Śpirs. Jon złučyŭ bizun ź jaje suśvietnaha turne 2009 hoda i žyvoha pitona z vystupu 2001 hoda sa strełami Siebaśćiana. Mastak pravioŭ paralel pamiž pieraśledam śviatoha i tym, jak Śpirs stała mišeńniu praz ułasnuju słavu. Vielebinski chacieŭ nadać śpiavačcy tuju ž hracyju i ciažar u pastavie, jakija ŭłaścivyja pozirku Siebaśćiana na kłasičnych pałotnach.
Jak padsumoŭvaje vydańnie BBC Culture, za stahodździ isnavańnia ŭ mastactvie i fiłasofii status Śviatoha Siebaśćiana staŭ składanym. Hetaja histaryčnaja postać pieratvaryłasia ŭ biazdonnuju krynicu tvorčaha natchnieńnia. Aŭtary artykuła robiać vysnovu, što pakul ludzi buduć zdolnyja bačyć u jahonym vobrazie adlustravańnie ŭłasnaha dośviedu i stojkaści pierad tvaram pieraśledu, spadčyna rymskaha pakutnika praciahnie žyć, nabyvajučy ŭsio novyja formy ŭ mastactvie i kultury budučyni.
Maładoje pakaleńnie pierastała hetaha saromiecca: 22% amierykancaŭ pakaleńnia Z ličać siabie ŁHBTK. Absalutnaja bolšaść ź ich — heta biseksuały
Chto zabaraniaje ŭ Biełarusi knihi — voś hetyja 22 čałavieki
Kažuć, Polšča dabiłasia najbolšaha prahresu ŭ śviecie pa biaśpiecy dla ŁHBT-padarožnikaŭ. A dzie ŭ rejtynhu Biełaruś?
Kamientary