Жанчыны амаль паўсюль у свеце жывуць даўжэй за мужчын. У сярэднім — прыкладна на пяць гадоў. А ў некаторых краінах розніца яшчэ большая, сведчыць статыстыка. Навукоўцы даўно спрабуюць зразумець, чаму так, піша BBC.
Мужчыны часцей рызыкуюць
«Амаль ва ўсіх краінах свету жанчыны жывуць даўжэй за мужчын», — пацвярджае прафесарка Сара Гарпер, дырэктарка Оксфардскага інстытута старэння насельніцтва ў Вялікабрытаніі.
Зрэшты, маштаб гэтай розніцы вельмі залежыць ад краіны.
Напрыклад, ва Украіне і В’етнаме жанчыны ў сярэднім жывуць на дзесяць і больш гадоў даўжэй за мужчын.
А вось у Нігерыі гэты разрыў амаль непрыкметны.
Навукоўцы лічаць, што часткова гэта тлумачыцца ладам жыцця і сацыяльнымі звычкамі. Паводле слоў Гарпер, у некаторых краінах «вялікую ролю адыгрываюць курэнне і алкаголь» — мужчыны ўжываюць іх значна часцей.
Агулам у свеце мужчыны часцей схільныя да паводзін, якія скарачаюць працягласць жыцця.
«Іх харчаванне звычайна менш здаровае», — заўважае Гарпер.
Да дактароў мужчыны таксама звяртаюцца радзей. Хаця, дадае яна, «жанатыя мужчыны маюць перавагу… таму што партнёрка прымушае іх сачыць за здароўем».
У многіх краінах мужчыны часцей працуюць у небяспечных прафесіях. Да таго ж уяўленні пра «сапраўдную мужнасць» нярэдка звязваюць з гатоўнасцю рызыкаваць.
«Сярод мужчын значна вышэйшая смяротнасць у ДТЗ, ад гвалту, забойстваў і самазабойстваў», — падкрэслівае Гарпер.
Зрэшты, сітуацыя можа змяняцца.
Напрыклад, у Брытаніі антытытунёвыя кампаніі 1960— 70‑х гадоў прыкметна знізілі ўзровень заўчаснай смяротнасці сярод мужчын.
Эстраген супраць тэстастэрону
Ёсць і чыста біялагічныя прычыны.
Вялікую ролю адыгрывае гармон эстраген. Ён дапамагае абараняць сэрца, косткі, мозг і імунную сістэму.
«Эстраген вельмі добра падтрымлівае жаночы арганізм. Таму да менапаўзы жанчыны часта маюць пэўную біялагічную перавагу», — тлумачыць прафесарка Кансуэла Борас, фізіёлаг і даследчыца старэння з універсітэта Валенсіі ў Іспаніі.
Паводле яе слоў, эстраген дзейнічае як антыаксідант — нейтралізуе шкодныя часціцы, так званыя свабодныя радыкалы, якія назапашваюцца ў клетках і паскараюць старэнне.
Затое тэстастэрон — галоўны мужчынскі палавы гармон — звязваюць з большай схільнасцю да рызыкі.
Борас дапускае, што ён можа мець і негатыўны ўплыў унутры арганізма, хоць гэтыя механізмы яшчэ недастаткова даследаваны.
Цікавы прыклад дало даследаванне 2012 года: гістарычныя карэйскія еўнухі, якія пасля кастрацыі не выпрацоўвалі тэстастэрон, жылі на 14—19 гадоў даўжэй за іншых мужчын.
Праўда, такія дадзеныя маюць свае абмежаванні — са зразумелых прычын падобныя даследаванні немагчыма паўтарыць сёння. У той жа час у некаторых жывёл таксама прасочваецца тэндэнцыя: кастраваныя самцы жывуць даўжэй.
Але гармоны — толькі частка загадкі даўгалецця.
«Фактараў вельмі шмат. Мы ведаем толькі частку з іх. Гэта надзвычай складаны працэс», — падсумоўвае Борас.
Што пра гэта кажа эвалюцыя
Каб лепш зразумець прычыны, навукоўцы вывучаюць не толькі людзей.
Мы далёка не адзіны від, у якога самкі жывуць даўжэй. Гэта характэрна для многіх сысуноў: ад ільвоў і авечак да касатак і мышэй.
А вось у птушак сітуацыя процілеглая: там перавага звычайна на баку самцоў.
Адна з магчымых прычын — асаблівасці палавых храмасом.
«У сысуноў самкі маюць дзве X-храмасомы, а самцы — адну X і адну Y», — тлумачыць Ёгана Штэрк, даследчыца з Інстытута эвалюцыйнай антрапалогіі Макса Планка ў Германіі.
Паводле адной з тэорый, наяўнасць дзвюх X-храмасом стварае для самак своеасаблівы «запас трываласці».
«Калі ў адной копіі ўзнікае мутацыя, застаецца другая, якая можа кампенсаваць праблему», — кажа Штэрк.
«А ў самцоў толькі адна X-храмасома, таму мутацыі могуць быць значна больш небяспечнымі».
У птушак усё наадварот: дзве аднолькавыя Z-храмасомы маюць менавіта самцы, а самкі — набор ZW.
«Гэта можа тлумачыць, чаму ў сысуноў даўжэй жывуць самкі, а ў птушак — самцы», — дапускае Штэрк.
Зрэшты, яе даследаванне 2025 года сведчыць: усё значна складаней.
«Мы выявілі, што ў манагамных відаў… заўважнай розніцы паміж паламі амаль няма, — кажа яна. — А ў неманагамных відаў, напрыклад у гарыл ці ільвоў, дзе самцы канкуруюць за некалькіх сябровак, адрозненні значна мацнейшыя».
На яе думку, у такіх відаў эвалюцыя прымушала самцоў выдаткоўваць велізарныя рэсурсы на развіццё вялікіх целаў, магутных рогаў або іншых прыкмет, якія прывабліваюць «дзяўчат», – і гэта адбывалася за кошт даўгалецця.
Затое самкі маглі эвалюцыянаваць па іншым сцэнарыі.
Існуе гіпотэза, што ў відаў, дзе самкі клапоцяцца пра патомства, «асабліва ў такіх відаў, як людзі ці чалавекападобныя малпы, маці выгадна жыць даўжэй, каб паспець выгадаваць дзіцянят», — кажа Штэрк.
Даўжэй — не заўсёды лепш
Зрэшты, як сведчаць даследаванні, жаночае даўгалецце мае і зваротны бок.
Хоць жанчыны і жывуць даўжэй, яны часцей сутыкаюцца з хранічнымі, хоць і не смяротнымі захворваннямі: болем у паясніцы, дэпрэсіямі і мігрэнню.
«У жанчын звычайна мацнейшыя імунныя рэакцыі, і гэта павышае рызыку запаленчых і аўтаімунных захворванняў», — тлумачыць прафесарка Гарпер.
Акрамя таго, дадае яна, «у жанчын менш трывалая мышачная і касцявая сістэмы».
Таму ўзнікае парадокс: біялогія мужчын робіць іх больш уразлівымі да смерці, а біялогія жанчын — да інваліднасці.
Ды нягледзячы на ўсё, эксперты падкрэсліваюць: біялогія — не прысуд.
«На працягласць жыцця таксама вельмі ўплываюць навакольнае асяроддзе і лад жыцця», — кажа даследчыца старэння Кансуэла Борас.
І мужчынам, і жанчынам варта звяртаць увагу на харчаванне, фізічную актыўнасць, сон і ўзровень стрэсу — не толькі для таго, «каб жыць даўжэй, але і каб жыць лепш».
Цяпер чытаюць
Унікальныя здымкі будаўніцтва Старога моста ў Гродне. Хто фатаграфаваў небяспечныя кесоны, у якіх людзі рызыкавалі на дне Нёмана, каб паставіць апоры? ШМАТ ФОТА66
Каментары