У Польшчу з Германіі вярнуўся вывезены нацыстамі архіў з пячаткамі Вітаўта і Ягайлы
У Варшаве адбылася гістарычная падзея ў справе рэстытуцыі культурных каштоўнасцей. Германія перадала Польшчы ўнікальны збор сярэднявечных дакументаў Тэўтонскага ордэна, які быў выкрадзены падчас Другой сусветнай вайны. Сярод вернутых скарбаў — арыгіналы дагавораў з пячаткамі вялікіх князёў літоўскіх Вітаўта і Ягайлы.
Гэтая калекцыя, якая складаецца з 73 пергаментаў датаваных XIII—XV стагоддзямі, лічыцца адной з самых балючых страт польскіх архіваў. Дакументы адсутнічалі ў краіне больш за 80 гадоў і былі вернутыя ў пачатку снежня 2025 года, пасля чаго адразу былі выстаўлены на спецыяльнай выставе «З вяртаннем дадому» (Z powrotem w domu) у Галоўным архіве старажытных актаў (AGAD) у Варшаве — менавіта там, адкуль яны былі вывезеныя ў 1939 годзе.
Што менавіта вярнулася?
Вернутыя пергаменты — гэта ключавыя крыніцы па гісторыі Усходняй Еўропы, якія тычацца стасункаў Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага з Тэўтонскім ордэнам. Гэта дакументы з колішняга Каралеўскага архіва ў Кракаве.
Сярод найбольш значных артэфактаў:
-
Залатая була імператара Фрыдрыха II (XIII ст.), якая пацвярджала зямельныя пажалаванні Ордэну.
-
Була Папы Аляксандра V (1410 г.), якая незадоўга да Грунвальдскай бітвы заклікала вялікага магістра Ульрыха фон Юнгінгена захоўваць мір з каралём Уладзіславам Ягайлам.
-
Мельнскі мір 1422 года — дагавор паміж Польшчай, ВКЛ і Тэўтонскім ордэнам, які канчаткова вызначыў межы і паклаў канец прэтэнзіям крыжакоў на Жамойць.
-
Калішскі мір 1343 года, які фармальна завяршыў працяглую вайну паміж Польшчай і Ордэнам (1326—1332) і юрыдычныя спрэчкі, якія цягнуліся пасля яе.
Сацыёлаг і даследчык гістарычнай памяці Аляксей Ластоўскі, які наведаў выставу, асабліва адзначае пячаткі такіх магутных фігур еўрапейскай гісторыі, як чэшскі кароль Ян Люксембургскі, імператар Жыгімонт Люксембургскі і першы прускі герцаг Альбрэхт Брандэнбургскі, у якога служыў Францыск Скарына, а таксама знакі вялікіх князёў літоўскіх Вітаўта, Ягайлы і Казіміра Ягелончыка.
Як архіў трапіў у Германію
Лёс гэтых дакументаў нагадвае дэтэктыў. Яшчэ ў 1525 годзе, падчас секулярызацыі Тэўтонскага ордэна і стварэння Прускага герцагства, Альбрэхт Брандэнбургскі перадаў гэтыя архівы з Кёнігсберга Польшчы.
Аднак у пачатку Другой сусветнай вайны гісторыя зрабіла новы віток. 7 кастрычніка 1939 года, усяго праз некалькі тыдняў пасля акупацыі Варшавы нацыстамі, у будынак Галоўнага архіва ўвайшоў доктар Эрых Рант (Erich Randt), дырэктар Прускага дзяржаўнага архіва ў Брэслау (цяпер Уроцлаў). Дзейнічаючы як камісар МУС Трэцяга Рэйха ў суправаджэнні гестапа, ён запатрабаваў выдаць дакументы з аддзела Prussiae.
Нягледзячы на пратэсты польскіх архівістаў, 74 пергаменты былі канфіскаваныя. У студзені 1941 года іх вывезлі ў Кёнігсберг. У канцы вайны, ратуючы ад бамбардзіровак, немцы перавезлі архіў углыб Германіі — спачатку ў Гослар, потым у Гётынген, і ўрэшце яны апынуліся ў Таемным дзяржаўным архіве прускай культурнай спадчыны ў Берліне-Далеме. Адзін дакумент з 74‑х быў страчаны назаўжды.
Доўгі шлях дадому
Польшча дамагалася вяртання гэтых скарбаў з 1945 года. Першы афіцыйны запыт быў пададзены яшчэ ў 1949 годзе, але тады брытанскія акупацыйныя ўлады ў Германіі адмовілі, спасылаючыся на палітычную сітуацыю і прэтэнзіі СССР.
Перамовы актывізаваліся толькі пасля 2022 года. Вяртанне пергаментаў стала сімвалічным актам аднаўлення гістарычнай справядлівасці і выкананнем пастаноў Кракаўскага міру 1525 года, паводле якога дакументы, што тычацца адносін з Ордэнам, павінны знаходзіцца ў Польшчы.
Намеснік міністра культуры Польшчы Мацей Урубель назваў гэта «абсалютна гістарычным момантам» і завяршэннем паслядоўнай працы па вяртанні страчанай спадчыны. Цяпер дакументы будуць аблічбаваныя і стануць даступнымі для навукоўцаў з усяго свету.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬ
Каментары