Першая вясна на волі. Ніна і Уладзімір Лабковічы расказалі пра сваю гісторыю кахання і жыццё пасля турмы

Праваабаронца Уладзімір Лабковіч правёў за кратамі чатыры з паловай гады — большую частку сямігадовага тэрміну, прызначанага яму па так званай «справе Вясны». 

13 снежня 2025 года ён нечакана апынуўся сярод 123 палітвязняў, якіх памілавалі і выдварылі з Беларусі. Уладзіміра вывезлі ва Украіну, адкуль ён ужо дабіраўся да сям'і ў Вільню. Шлях да свабоды быў доўгім і складаным: месяцы ў адзіночнай камеры, пагрозы новымі крымінальнымі справамі, у тым ліку за «здраду дзяржаве» праз яго праваабарончую дзейнасць.

Увесь гэты час яго чакалі жонка Ніна і трое дзяцей — дачка і двое сыноў-блізнят. Пасля вызвалення Уладзіміра сям’я зноў вучыцца простым рэчам — шпацыраваць па новым горадзе, хадзіць у краму, гатаваць разам вячэру і размаўляць без турэмных абмежаванняў.

Мы сустрэліся з Лабковічамі ў Вільні, прайшліся па старым горадзе і пагаварылі пра жыццё пасля кратаў, лісты дзецям і доўгія гады чакання.

Першая вясна пасля кратаў

Мы ідзём па брукаванай вуліцы Вільні, за спінай гара Гедыміна. Уладзімір Лабковіч акуратна падтрымлівае Ніну за локаць — каб не паслізнулася. Снег месцамі ўжо амаль сышоў, але на вузкіх вуліцах старога горада яшчэ месцамі слізка. Гэта першая сумесная вясна пары пасля больш чым чатырох гадоў зняволення праваабаронцы.

— Раскажыце, як у вас тут справы, як праходзіць адаптацыя ў Вільні?

Уладзімір крыху задумваецца.

— Мне, вядома, значна лягчэй, чым шмат каму з тых, з кім я выйшаў у канцы снежня, — кажа ён. — Бо я адразу трапіў у сям’ю. З першай хвіліны быў у атачэнні жонкі і дзяцей. І гэта вельмі сагравае. Я адразу апынуўся ў гэтай цеплыні сямейнага жыцця. І гэта вельмі паскарае адаптацыю.

Уладзімір гаворыць павольна, нібы яшчэ прызвычайваецца да гэтага новага рытму — рытму жыцця без сцен і рэжыму.

— Ёсць складанасці ў сацыялізацыі, — прызнаецца ён. — Вялікі горад, грамадскі транспарт, вялікія крамы. Калі вакол шмат людзей, я даволі хутка стамляюся. Я вельмі доўгі час быў у турэмным рэжыме ізаляцыі. Гэта нават цяжэй, чым у калоніі — у плане чалавечых кантактаў і магчымасці рухацца. Але цяпер ужо значна лягчэй, чым у першыя тыдні. Час — ён усё вырашае.

Ніна слухае і ківае. Яна ў Вільні ўжо некалькі гадоў — з 2022-га. За гэты час горад стаў ёй амаль родным.

— Цяпер я ўжо яму паказваю Вільню, — усміхаецца яна. — Калісьці Уладзь мяне знаёміў з гэтым горадам, а цяпер атрымліваецца наадварот.

— Якія ў вас былі эмоцыі, калі Уладзімір нарэшце вярнуўся дадому?

Ніна на секунду задумваецца, нібы зноў пракручвае той дзень у памяці.

— Эмоцыі вельмі станоўчыя. Мы гэтага вельмі доўга чакалі. І ўсё роўна ў такія моманты ёсць адчуванне лёгкага шоку — напэўна, у любой сям’і, калі пасля доўгай разлукі сустракаеш каханага чалавека. Нібы глядзіш нейкі мультфільм: усё адбываецца, але здаецца трохі нерэальным. А ўжо калі прыходзіш дадому і разумееш, што родны чалавек сапраўды побач — вось тады прыходзіць адчуванне: усё, гэта па-сапраўднаму. 

Яна кажа, што гэта адчулі і дзеці.

— Уладзь не бачыў іх чатыры з паловай гады, яны вельмі выраслі. Але ён заўсёды шмат ім пісаў, вельмі падрабязна — каб не страціць гэты дотык, сувязь з дзецьмі. 

Павялічыць

Каханне, якое пачалося на выбарах

Уладзімір Лабковіч — праваабаронца, юрыст, адзін з твараў праваабарончага цэнтра «Вясна». Менавіта за сваю праваабарончую дзейнасць ён правёў у зняволенні больш за чатыры гады.

Ніна — з іншага прафесійнага свету.

— Я заўсёды была звязана з бізнэс-анёламі, са стартап-экасістэмамі, з менеджментам розных праектаў у галіне інавацый, — кажа яна. 

Пра сябе Ніна гаворыць коратка і без асаблівай ахвоты.

— Я не настолькі публічны чалавек як Уладзь, — усміхаецца яна. 

Уладзімір і Ніна разам ужо 21 год. Іх гісторыя пачалася ў 2004 годзе — у Харкаўскай вобласці ва Украіне.

— Мы былі назіральнікамі на выбарах, — успамінае Уладзімір. — Я прыехаў з беларускай камандай ад «Вясны». Нас нават затрымалі ў Мінску, каб мы не трапілі на назіранне. Трымалі ў РАУСе, пакуль не паехалі цягнікі. Потым выпусцілі — і мы ўжо рознымі шляхамі дабіраліся ў Харкаў. Там працавала і каманда з Казахстана. У ёй была Ніна. Мы выпадкова апынуліся ў адной пары назіральнікаў. Пяць дзён працавалі разам на выбарчых участках Украіны. Размаўлялі, пазнавалі адзін аднаго. І ўжо тады я адчуў, наколькі гэта дарагі для мяне чалавек.

Ніна смяецца:

— Гэта было перад Калядамі. Памятаю, як мяне вельмі ўразіла, што беларусы пайшлі ў касцёл. І гэта былі маладыя людзі, зусім не тыя, пра каго звычайна думаеш, калі гаворыш пра касцёл. Яны былі такія разумныя, цікавыя, адкрытыя.

Тады яны пазнаёміліся не вельмі блізка — проста як калегі з розных каманд назіральнікаў. Але Ніну ўразіў узровень людзей, з якімі яна там сустрэлася.

— І праз столькі гадоў я ўжо ведаю многіх з іх, — кажа яна. — Хтосьці займаецца літаратурай, хтосьці — правам, хтосьці — міжнароднымі дачыненнямі. Вельмі розныя людзі, але ўсе вельмі цікавыя і моцныя. Я тады падумала: беларусы — проста коцікі. І цяпер, праз столькі гадоў, думаю гэтак жа.

Пасля выбараў яны раз'ехаліся кожны ў сваю краіну, але працягвалі падтрымліваць сувязь: пісалі лісты адно аднаму. Праз пэўны час Уладзімір запрасіў Ніну да сябе ў Беларусь. Яна пагадзілася. 

— Вам не было страшна вось так пераязджаць у новую краіну?

— Ой, слухайце, хто ў 24 гады наогул чагосьці баіцца? — смяецца Ніна.

— Ніна, калі вы пазнаёміліся з Уладзімірам, вы ж ужо ведалі, што ён займаецца праваабарончай дзейнасцю ў Беларусі. Ці не было ў вас тады страхаў, што гэтая дзейнасць можа быць небяспечнай? Што могуць быць пераследы, затрыманні або іншыя рызыкі?

— Калі гэта адносіны і калі перад табой твой каханы чалавек, ты, канешне, разумееш, што рызыкі ёсць. Мы ж адэкватныя людзі, якія рэалістычна глядзяць на жыццё і думаюць пра будучыню. Але ў мяне тады быў вельмі просты падыход: пра гэта я падумаю заўтра. І гэта дакладна не было ніякім стоп-фактарам. Зусім.

«Тыя выклікі, якія стаяць перад намі сёння, нават большыя, чым у часы нашай маладосці»

— Уладзімір, вы выглядаеце сур’ёзным чалавекам… 

— О так, сур’ёзны чалавек! — смяецца Ніна і дадае: — На самой справе ў яго самае лепшае пачуццё гумару з усіх, каго я ведаю.

— Уладзімір, у вас юрыдычная адукацыя, вы з сям’і інжынераў. Маглі б выбраць спакойную кар’еру. Але замест гэтага пайшлі ў палітыку, грамадскую дзейнасць: БНФ, «Малады фронт», пасля «Вясна». Навошта вам гэта было патрэбна?

— Магчыма, калі б я не быў юрыстам, мяне б нікуды і не вынесла, — кажа Уладзімір. — Але я вельмі добра памятаю 1996 год. Рэферэндум для змены Канстытуцыі. Нашы выкладчыкі, юрысты — многія з іх былі катэгарычна супраць таго, што адбывалася. І ўжо тады адчувалася: свабоды, якія былі ў 90-х, пачынаюць знікаць. Бел-чырвона-белыя сцягі, рок-н-рол, гэтае агульнае адчуванне свабоды і будучыні — нібыта нехта спрабуе ўсё гэта забраць назад.

Ён усміхаецца — крыху іранічна.

— Я тады быў рамантычна перакананы: трэба проста мабілізавацца, моладзі напружыцца на два-тры гады — і ўсё зменіцца. Я думаў: вось скончу ўніверсітэт у 2000 годзе, і ўжо не будзе патрэбы ні ў палітычнай, ні ў грамадскай дзейнасці. Але атрымалася інакш. Сітуацыя станавілася толькі горшай. Мы ўсё больш адступалі, свабоды станавілася ўсё менш. І вось мы прыйшлі да 2026 года, калі «Вясна» працуе ў эміграцыі, а я зноў паступова вяртаюся да грамадскай дзейнасці. І, здаецца, тыя выклікі, якія стаяць перад намі сёння, нават большыя, чым у часы нашай маладосці.

— Вы не раз казалі — і пасля вызвалення, і раней — што сям’я для вас самае галоўнае. Але ваша дзейнасць заўсёды была складанай. Ці не было хоць раз шкадавання, што вы выбралі менавіта гэты шлях?

Уладзімір адказвае амаль адразу.

— Не было. Нават у турме. Нават у самыя змрочныя часы ў мяне не было шкадаванняў за тое, што я раблю. Бо гэта слушная справа. Гэта проста пачуццё праўды і вера ў тое, што ты робіш. Я шчыра веру, што мы на баку дабра. Для мяне гэта настолькі відавочна, што мне нават цяжка кагосьці ў гэтым пераконваць.

Але адно, прызнаецца ён, давалася цяжэй за ўсё.

— Мне было вельмі балюча за сям’ю. Бо тыя выпрабаванні, якія выпалі на долю Ніны і дзяцей, — гэта, безумоўна, наступствы маёй пазіцыі і маёй дзейнасці. Я бязмежна ўдзячны Ніне за тое, што яна не зламалася. За тое, што засталася мурам у маім жыцці — тым, на што я мог абаперціся нават у самыя цяжкія моманты зняволення.

Асобна ён згадвае дзяцей.

— Калі мы сустрэліся пасля майго вызвалення, гэта ўжо былі зусім іншыя людзі, чым тыя, з кім я развітаўся ў дзень затрымання. Мы вельмі хутка зноў пазнаёміліся, пасябравалі. Хлопчыкі яшчэ ў сваім дзіцячым свеце, а вось дачка — гэта ўжо цэлая эпоха. За гэтыя гады яна з маленькай дзяўчынкі ператварылася ў дарослага чалавека. Роўна праз тыдзень пасля майго вяртання мы адзначылі яе 18-годдзе. Я баяўся, што нам спатрэбіцца час, каб звыкнуць адзін да аднаго, але ўсё адбылося вельмі хутка і натуральна. Мы нават адразу згадалі нашы старыя жарты. Але вялікі кавалак супольнага жыцця ўсё ж быў страчаны. І цяпер мы гэта наганяем. Кожны дзень. Я і сёння абсалютна перакананы: няма нічога важнейшага за сям’ю — за дзяцей, за жонку. І ўсё, што я раблю і буду рабіць далей, — гэта таксама ў пэўным сэнсе даніна павагі ім.

Ніна слухае і дадае ад сябе:

— Уладзь таксама наш тыл. Калі сям’я для цябе — галоўная каштоўнасць, то ты проста прымаеш усё, што з гэтым звязана. І тое, што робіць Уладзь, і тое, што робяць іншыя праваабаронцы, — гэта правільна, дзеля сапраўды правільных рэчаў. Так, ёсць рызыкі, але я гэта таксама падзяляю і прымаю. Мы на адным баку.

Павялічыць

«Страх скончыўся толькі тады, калі Уладзь зайшоў у дом»

Мы заходзім у маленькую кавярню. Тут цёпла і пахне карыцай. 

Ніна замаўляе каву, а Уладзімір дадаткова бярэ кока-колу.

Калі напоі прыносяць, ён тлумачыць:

— У зняволенні кока-кола была заўсёды як маленькае свята. Ты маеш 40 рублёў на месяц, а кола каштуе 3 рублі, таму мы маглі дазволіць яе сабе толькі па святах. Але 25 Сакавіка, у Дзень Волі — абавязкова. Таму цяпер я яе вельмі люблю.

— Спадарыня Ніна, за гэты час ці былі моманты, калі вам станавілася сапраўды страшна? 

— Вядома. Самае страшнае — гэта невядомасць. Калі не атрымліваеш ліста ад Уладзя — страшна. Калі няма запланаванага званка — страшна. Мне здаецца, гэты страх скончыўся толькі 18 снежня, калі Уладзь зайшоў у дом. А да гэтага… з 14 ліпеня 2021 года, калі яго затрымалі, я жыла ў пастаянным страху за яго і чаканні.

Яна крыху паціскае плячыма.

— Гэты страх, часам больш востры, часам меншы, быў увесь час.

Уладзімір успамінае раніцу 14 ліпеня, калі да іх прыйшлі сілавікі.

— Было каля шостай раніцы. Я ўжо не спаў, дзеці спалі. Калі пачулі грукат у дзверы, адразу было зразумела, хто прыйшоў. Тады ў Беларусі мы ўжо былі амаль апошнімі з грамадскіх арганізацый, хто яшчэ заставаўся. Частка калег выехала ў Вільню, таму калі а шостай раніцы грукаюць у дзверы — ясна, што гэта не малочнік.

Ніна пайшла да дзяцей, а Уладзімір адкрыў дзверы.

— Я сказаў: давайце ўсё спакойна, у мяне дзеці. Я адамкну, і ніхто не будзе перашкаджаць. Яны паводзілі сябе вельмі карэктна. Я папрасіў спачатку сабраць дзяцей і адправіць іх да бабулі, а ўжо потым рабіць ператрус. Яны пагадзіліся.

Дзеці былі здзіўленыя, але бацькі паспрабавалі іх супакоіць. Яны паехалі да бабулі і нават змаглі пазваніць, каб сказаць, што дабраліся.

— Гэта быў апошні раз, калі я бачыў іх перад арыштам, — кажа Уладзімір. — І я потым шмат разоў шкадаваў, што не абняў іх як след, не сказаў нейкіх важных слоў. Але ў такіх сітуацыях ты проста не ведаеш, як сябе паводзіць. Ператрус прайшоў спакойна. Не было ні «тварам у падлогу», ні выламвання дзвярэй. Быў такі эпізод. Я быў у школьным бацькоўскім камітэце ў дачкі, і ў мяне ляжаў канверт з грашыма, якія клас збіраў на патрэбы дзяцей. Там былі паперкі з прозвішчамі і сумамі. Сілавікі спачатку вельмі ўзрадаваліся: «А, гэта заробкі? За мітынгі?» Я растлумачыў, што гэта проста бацькоўскі збор. Яны паглядзелі і сказалі: «Добра, пакідаем». 

Пасля ператрусу Уладзіміра павезлі спачатку ў ДФР, потым у Следчы камітэт. Ён разумеў, што яго затрымаюць, але не думаў, што гэта будзе так надоўга. Але самым цяжкім было іншае: у той жа дзень затрымалі і Ніну.

— Калі мне сказалі пра гэта, гэта быў, напэўна, самы страшны момант за ўвесь гэты час. За сябе хвалявацца заўсёды лягчэй, чым за блізкага чалавека.

Пазней, ужо ў СІЗА на Валадарцы, ён выпадкова сустрэўся ў калідоры з Алесем Бяляцкім, кіраўніком праваабарончага цэнтра «Вясна» і нобелеўскім лаўрэатам. Той чытаў матэрыялы справы і, усміхнуўшыся, сказаў: «Уладзь, вельмі класныя паказанні ў Ніны, яна крутая».

Уладзімір усміхаецца: 

— Я цалкам згодны з гэтай ацэнкай.

Праз 10 дзён допытаў Ніну адпусцілі, неўзабаве яна разам з дзецьмі выехала з Беларусі. Рашэнне прымалася проста ў адзін момант.

«Почырк у Уладзя… як у доктара»

— Ніна, наколькі складана было тлумачыць дзецям, што адбываецца?

— Я заўсёды казала дзецям праўду. Калі вярнулася дадому пасля затрымання, мы проста селі і спакойна ўсё абмеркавалі. Старэйшай дачцэ тады было 13 гадоў — яна шмат што разумела. Сынам было па 10, для іх самым складаным была менавіта невядомасць. Таму мы вырашылі: нічога не хаваем. Уладзь пісаў лісты асобна кожнаму, мне, дачцэ і сынам. У кожнага з дзяцей быў свой дыялог з татам. Гэта вельмі дапамагала падтрымліваць сувязь.

Ніна смяецца:

— Праўда, почырк ва Уладзя… як у доктара. Таму лісты сынам я часта чытала ўголас, а яны ўжо самі адказвалі. Часам лісты не даходзілі месяцамі, але дыялог усё роўна не знікаў.

Дзеці вельмі тонка счытваюць дарослых. Яны заўсёды ведалі, што тата для іх — герой, быў і застаецца зараз. Нядаўна ў школе ім задалі сачыненне на тэму «Мае героі», і яны напісалі пра тату.

Павялічыць

— Ніна, калі летась пачалі вызваляць палітвязняў этапамі, ці было гэтае пастаяннае чаканне — убачыць імя Уладзіміра ў спісах? 

— Кожны раз быў як маленькі інфаркт. Сэрца проста замірае. Асабліва цяжка было ў святы, калі ўсе сем’і чакаюць. Мы таксама спадзяваліся: вось, можа цяпер, можа зараз… Але я для сябе вырашыла: пакуль не буду ведаць на сто адсоткаў, не буду верыць. І гэта вельмі цяжка — так сябе наладзіць.

Уладзімір згадвае ўжо момант вызвалення:

— Калі нас выпусцілі, нам далі адзін тэлефон на ўсіх — прыкладна на пяцьдзясят чалавек. Мы вырашылі, што кожны мае па дзве хвіліны на першы званок. Чалавек з тэлефонам проста сеў а восьмай раніцы і ўстаў толькі на наступны дзень — увесь час была чарга.

Ніна дадае, што першы званок ад Уладзіміра вельмі адрозніваўся ад турэмных званкоў. 

— Там у іх толькі дзесяць хвілін на званок. І ты ведаеш, што цябе слухаюць. Хочаш сказаць усё, але гаворыш намёкамі, паўтонам, такой «птушынай мовай». Гэта не размова. Але першыя хвіліны пасля вызвалення былі зусім іншымі. Гэта было вельмі эмацыйна: «Ніна!», «Уладзь!». Вольная размова. Нават голас быў іншы. Тэмбр, інтанацыя — усё змянілася.

— Пасля вызвалення да мяне падышлі валанцёры, — расказвае Лабковіч. — Яны спыталі: «Вы Уладзь Лабковіч з «Вясны»?» Я адказаў: «Так». І яны сказалі: «Вас шукаюць калегі». Далі мне тэлефон — а там наша супрацоўніца. Яна расказала, як яны сустрэлі Алеся Бяляцкага. Ён вызваляўся іншым шляхам і ўжо быў у Вільні. Я тады папрасіў: «Дайце мне тэлефон Алеся». Можна сказаць, скарыстаўся такой маленькай «карупцыяй» — калега для калегі. Мой першы званок быў яму: хацеў яго павіншаваць. Эмоцый было вельмі шмат. А ўжо потым я стаў у чаргу, каб патэлефанаваць дадому.

Ужо пазней у яго з'явіўся свой тэлефон, і ўвесь шлях з Чарнігава да Вільні ён размаўляў з Нінай. 

— Нас часам пыталі, што першае мы сказалі адно аднаму падчас сустрэчы. Але да моманту сустрэчы мы пяць дзён без перапынку размаўлялі, — кажа Ніна. 

Першы дзень у Вільні пасля вызвалення прайшоў вельмі хутка. Спачатку яны паехалі ў офіс «Вясны», пабылі там хвілін дваццаць, а потым паехалі дадому. Там Уладзіміра чакалі дзеці і першыя абдымкі. А пасля — зусім звычайная рэч, якая ў той момант здавалася амаль святам:

— Мы пайшлі ў краму. Купляць цёплыя пальчаткі, вопратку. Была зіма, шмат снегу, вельмі холадна. А пасля ўвечары мы ўсе разам вельмі доўга размаўлялі, — згадвае Уладзімір.

Ніна ўсміхаецца:

— Уладзь цяпер проста такі «тата-тата». Пасля столькіх гадоў растання яны нібы наганяюць страчаны час. Сыны шмат размаўляюць з бацькам — пра ўсё: ад палітычных навін да тэхналогій. Часам мы нават мусім іх спыняць, бо яны могуць надта глыбока сыходзіць у гэтыя размовы.

Уладзімір водзіць дзяцей у басейн, яны гуляюць у шахматы, разам вучаць урокі.

— Калі справа даходзіць да беларускай мовы, я кажу: «Усё, ідзіце да Уладзя», — жартуе Ніна. — Я ж не вучылася ў Беларусі, мне цяжэй з беларускай мовай.

Яшчэ адна сямейная традыцыя — гатаваць разам.

— Сёння, напрыклад, гатавалі стэйкі, — кажа Ніна. — Адзін з сыноў вельмі любіць гатаваць і ўвесь час пытаецца: «Калі ўжо будзем?»

Яны таксама часта ходзяць разам у краму. І там дзеці часам выступаюць у ролі настаўнікаў.

— Уладзь губляецца каля касаў самаабслугоўвання, — смяецца Ніна. — Кажа: «Крамы, у якіх няма касіраў, — гэта проста жах! Як карыстацца гэтымі штукамі?» Дзеці яму ўсё тлумачаць і вельмі ганарацца, што могуць навучыць тату.

Пакуль сям’я звыкае да новага жыцця, застаюцца і практычныя пытанні.

— З дакументамі пакуль няпроста, — кажа Уладзімір. — У мяне фактычна няма нічога — ні пашпарта, нічога. Таму трэба проста набрацца цярпення і чакаць. Але ўжо снуем планы, хочам крыху падарожнічаць. Першая паездка, напэўна, будзе ў Рым.

«Я дома там, дзе мы ўсе разам»

Напрыканцы нашай гутаркі зрабілі невялікі бліц.

Павялічыць

— Хто ў вашай сям’і першым ідзе мірыцца?

— Я, — не задумваючыся адказвае Уладзімір. — Я заўсёды вінаваты. Жонка заўсёды мае рацыю.

— Ніна, якая рыса мужа можа вас раздражняць?

Яна смяецца:

— Гэта, напэўна, самае складанае пытанне за ўсю нашу гутарку. Нічога не раздражняе. Гэта хутчэй залежыць ад майго настрою, а не ад яго самога.

— Уладзімір, калі не праваабарона, то што?

— Нічога. Ні ў чым іншым я сябе не бачу. 

— Якім адным словам вы б назвалі адзін аднаго?

— Каханы, — кажа Ніна.

— Каханая, — адказвае Уладзімір.

— Што для вас цяпер азначае дом?

Уладзімір адказвае пасля невялікай паўзы:

— Дом — гэта калі ўсе разам. Калі дзеці вяртаюцца са школы, калі Ніна вяртаецца з працы. Не важна, у якой краіне і ў якіх сценах. Я дома там, дзе мы ўсе разам.

• 14
• 0
• 1
• 0
• 0
• 1
• 0
• 14