Adnavili most tam, dzie jaho nie mahło być, bo nie zmahli znajści jaho realnaje miesca. Što za restaŭracyja adbyvajecca ŭ Žyličach?
Pałacavy kompleks u Žyličach pieražyvaje čarhovy etap adradžeńnia. Paśla restaŭracyi raskošnych pałacavych interjeraŭ uzialisia za adnaŭleńnie parku, sistemy stavoŭ i stračanych małych architekturnych formaŭ. Adnak u vyniku aŭtentyčnyja pabudovy byli źniščanyja, a novyja albo źjaŭlajucca hrubymi mulažami, albo ŭźviedzienyja ŭ miescach, dzie histaryčna ich nie mahło isnavać.
Pałacava-parkavy kompleks Bułhakaŭ u Žyličach źjaŭlajecca adnym z najlepšych uzoraŭ poźniaha kłasicyzmu ŭ Biełarusi. Vieličny pałac, pabudavany ŭ 1830‑ia hady pa prajekcie Karala Padčašynskaha na bierazie raki Dobasny, uražvaje svaimi maštabami i zachavanaściu. Paśla doŭhich hadoŭ zaniapadu pałac narešcie pačali restaŭravać u 2009 hodzie, pieratvaryŭšy jaho ŭ turystyčnuju žamčužynu.
Park Bułhakaŭ
Sioleta ŭ Žyličach aktyŭna viałasia čaćviortaja čarha restaŭracyi, jakaja zakranuła prylehły da pałaca siadzibny park. Prajekt, raspracavany instytutam «Mahiloŭhramadzianprajekt», praduhledžvaŭ maštabnyja pracy: dobraŭparadkavańnie parku i stavoŭ, rekanstrukcyju karetnaj, uźviadzieńnie aračnaha mosta, adnaŭleńnie stračanych paviljona-kupalni na vostravie i altanak.
Park u Žyličach zadumvaŭsia haspadarami jak hrandyjozny ansambl płoščaj kala 18 hiektaraŭ (a razam z sadami — usie 100). Pavodle apisańniaŭ Aftanazy, jon spałučaŭ rehularnuju płaniroŭku z alejami, prakładzienymi pad pramym vuhłom, i anhlijski piejzažny styl.
Tut rasło mnostva ekzatyčnych dreŭ: viejmutavyja chvoi, srebnyja klony, amierykanskija lipy, italjanskija tapoli. Park upryhožvali kvietkavyja dyvany i hrupy dekaratyŭnych kustoŭ. Sistema kanałaŭ i stavoŭ z vyspami, złučanymi mastkami, stvarała malaŭničyja vidy.
Prajekt restaŭracyi parku sioleta byŭ padadzieny na XXII Respublikanski konkurs na najlepšy prajekt i pabudovu ŭ naminacyi «Restaŭracyja», praŭda, pry nievialikaj kankurencyi tak ničoha i nie atrymaŭšy.
Mienavita ŭ konkursnaj dakumientacyi aŭtary telehram-kanała «Spadčyna» źviarnuli ŭvahu na dziŭnuju detal: prajekciroŭščyki pryznavali, što naturnyja abśledavańni vyjavili «poŭnuju adsutnaść śladoŭ apor kamiennaha mosta-damby» ŭ tym miescy, dzie było zapłanavana jaho adnaŭleńnie. Heta vielmi dziŭna dla takoha hruntoŭnaha zbudavańnia.
Paśla detalovaha vyvučeńnia histaryčnych fotazdymkaŭ, płanaŭ i spadarožnikavych zdymkaŭ aktyvisty pryjšli da vysnovy, što pryčyna ŭ tym, što mosta ŭ hetym miescy nie było i być nie mahło — sto hadoŭ tamu heta była siaredzina vadajoma.
Kurjoz z mostam
Fizičnaja adsutnaść jakich-niebudź śladoŭ apor mosta była nie adzinaj pryčynaj zasumniavacca ŭ pravilnaści vybranaha miesca. Skarystaŭšysia histaryčnymi fotazdymkami i ŭłasnaj 3D-madellu, daśledčyki praviali supastaŭlalny analiz, jaki pakazaŭ: most nijak nie moh znachodzicca ŭ tym rakursie, u jakim jaho zaprajektavali ciapier — amal dakładna nasuprać pałaca, pierpiendykularna da hałoŭnaj parkavaj vosi. Adnak hetaja niestykoŭka była praihnaravanaja.
Novy most-dambu ŭźviali na pratocy, jakaja siońnia złučaje staŭ z rakoj Dobasnaj. Ale, jak pierakanaŭča daviali aktyvisty, spasyłajučysia na tyja ž fotazdymki i histaryčnyja płany, što i prajekciroŭščyki,
sto hadoŭ tamu hetaj haci — vuzkaj pałoski ziamli pamiž rakoj i stavam — nie isnavała. U toj čas Dobasna ŭpadała niepasredna ŭ staŭ, jaki byŭ značna bolšy za sučasny, a most-damba znachodziŭsia ŭ adzinym łahičnym miescy — tam, dzie raka vyciakała sa stava, vykonvajučy rolu šluza. Sučasnaja ž hać pamiž stavam i rakoj źjaviłasia tolki ŭ saviecki čas.
Supastaŭleńnie histaryčnych płanaŭ, sučasnaha reljefu i raźmiaščeńnia staroha rečyšča raki, jakoje taksama było vyprastavana ŭ saviecki pieryjad, dazvalaje davoli dakładna łakalizavać sapraŭdnaje miesca histaryčnaha mosta. Adnak hetaja praca ŭ miežach prajekta praviedzienaja nie była.
Park Žylickaj siadziby raźmieščany pa abodva bierahi Dobasny. Adzinaj darohaj, što złučała siadzibu z traktam pamiž Babrujskam i Rahačovam, była aleja na supraćlehłym bierazie raki — mienavita na jaje vosi staić pałac. Aleja prachodziła praz uvieś park na tym baku Dobasny, upirałasia ŭ staŭ, paśla čaho pavaročvała ŭbok i pa moście-dambie abychodziła vadajom, pryvodziačy haściej da pałaca.
Siońnia ž uźnikła paradaksalnaja situacyja: hałoŭny padjezd da siadziby faktyčna abryvajecca na race i nikudy nie viadzie, bo adnoŭleny most pierakinuty nie tam, dzie jon znachodziŭsia histaryčna. Hetaja niestykoŭka taksama nie vyklikała sumnievaŭ u prajekciroŭščykaŭ.
Kupalnia ŭ styli katedža
Šmat pytańniaŭ vyklikaje i adnoŭleny paviljon-kupalnia na vyśpie. Daśledčyk historyi biełaruskich siadzib Raman Aftanazy apisvaŭ hety budynak jak najbolš cikavy ŭ architekturnym płanie abjekt parku. Heta byŭ kłasicystyčny paviljon, akružany kałanadaj, jaki słužyŭ letniaj kupalniaj.
U rasparadžeńni restaŭrataraŭ byli jakasnyja fotazdymki Jana Bułhaka 1910 hoda, adnak sučasnaja viersija atrymałasia tolki addalena padobnaj da aryhinała. Pa-pieršaje, byli parušanyja praporcyi: krok kałanady nie adpaviadaje histaryčnym, a centralnuju viežku-bielvieder vykanali amal u dva razy nižejšaj, čym na archiŭnych zdymkach. U vyniku termalnaje akno na ścianie viežki, dobra bačnaje na starych fota, u novaj viersii niemahčyma ŭbačyć ni z adnaho rakursu — jaho zakryvaje balustrada. Pry hetym, jak adznačajuć aktyvisty, prablemu była vidać užo na etapie prajektavańnia, jana dobra sčytvałasia z 3D-madelaŭ, ale była praihnaravanaja.
Pa-druhoje, pa ŭzroŭni dakładnaści paŭtareńnia histaryčnaha paviljona i detalizacyi kupalnia chutčej nahadvaje pryvatny katedž, čym pomnik architektury. Zamiest kłasičnych kałon, jakija abaviazkova pavinny mieć vytančanaje patančeńnie stvała ŭ vierchniaj častcy (entazis), ź bietonu adlili prostyja cylindryčnyja słupy. Spraścili i kapiteli: zamiest kvadratnaj plity źvierchu (abaki), charakternaj dla daryčnaha ordara, źjaviłasia kruhłaja forma. Sami kałony akazalisia značna tančejšymi za histaryčnyja. U tym ža klučy vykananyja i altanki-ratondy.
Usio heta hruba parušaje zakony ordarnaj architektury, jakija byli vypracavanyja za try tysiačy hadoŭ i jakija, jak adznačajuć aktyvisty, vyvučajuć na pieršym kursie architekturnaha fakulteta. Ale jany pa niejkaj pryčynie nieviadomyja tym, chto ŭziaŭsia za adnaŭleńnie Žyličaŭ.
Nie ŭdałosia paŭtaryć i histaryčnyja balustrady pamiž kałonami — vyhladaje, što zrabić heta navat nie sprabavali. Na fotazdymkach 1910 hoda praśviety pamiž kałonami zapoŭnienyja składanymi balustradami ź fihurnymi balasinami i prafilavanymi zaviaršeńniami, a ŭ inšych miescach heta byli łavy, čyje śpinki słužyli balustradami. U sučasnym ža varyjancie ŭsio zamieniena na prymityŭnyja kanstrukcyi z bakavymi słupkami, padobnyja da typavych elemientaŭ ź biblijateki niejkaj prahramy 3D-prajektavańnia.
Znos karetnaj
Ale navat tyja aŭtentyčnyja abjekty siadziby, jakija niejkim cudam dajšli da našaha času, nie byli naležnym čynam zachavanyja. Zamiest navukovaj restaŭracyi niekatoryja ź ich prosta źniščyli daščentu i «adnavili» z nula, nie nadta źviartajučy ŭvahu na detali.
Tak, u 2024 hodzie byŭ bieź lišniaha šumu razabrany budynak karetnaj, a na jaho miescy ŭźviedzieny navabud — hruby mulaž «pa matyvach».
U novaj viersii budynka anivodnaja detal abo forma nie adpaviadajuć histaryčnym, zafiksavanym na archiŭnych fotazdymkach, prytym što niekatoryja z hetych architekturnych detalaŭ zachoŭvalisia až da samaha znosu.
Źnikła składanaja płastyka fasadaŭ: prafilavanyja karnizy i raskrapoŭki, ułaścivyja kłasicystyčnaj architektury. Arkady atrymali hruby, praźmierna vyjaŭleny abjom, chacia histaryčna byli značna bolš płoskimi i dalikatnymi. Afarmleńnie častki akonnych prajomaŭ uvohule vyhladaje vydumanym.
«Heta i jość falsifikacyja historyi, kali zamiest aŭtentyki i navukovaj restaŭracyi prapanujuć niešta adnoŭlenaje aby-jak, biez anijakaha razumieńnia architektury», — padsumoŭvajuć situacyju ŭ Žyličach aŭtary telehram-kanała «Spadčyna».
Čamu tak adbyłosia
Zakazčykam čaćviortaj čarhi rabot vystupaje Upraŭleńnie kapitalnaha budaŭnictva Mahilova. U štacie ŭstanovy pracuje Taćciana Maćviejenka, jakaja maje paśviedčańnie na kiraŭnictva raspracoŭkaj navukova-prajektnaj dakumientacyi dla praviadzieńnia ramontna-restaŭracyjnych rabot na materyjalnych historyka-kulturnych kaštoŭnaściach.
Mienavita jana adkazvaje za padrychtoŭku kompleksnaha navukovaha daśledavańnia abjekta pierad restaŭracyjaj, na asnovie jakoha adbyvajecca prajektavańnie, za navukovaje abhruntavańnie pryniatych prajektnych rašeńniaŭ, a taksama za aŭtarski nahlad za ich realizacyjaj.
Vidavočna, što ŭ Žyličach adbyŭsia pramy kanflikt intaresaŭ: štatny navukovy kiraŭnik nie moža nie abhruntavać zručnyja i vyhadnyja dla svajho pracadaŭcy rašeńni.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆPadčas restaŭracyi sinahohi ŭ Vaŭkavyskim rajonie znajšli padmurak nieviadomaha budynka
U Ružanach archieołahi znajšli frahmienty padmurka budynka časoŭ Lva Sapiehi
U Farnym kaściole ŭ Hrodnie paśla maštabnaj restaŭracyi adkryli adzin z baročnych ałtaroŭ
Restaŭratary adnavili kaplicu ŭ siadzibie Ahinskich. Jaje raskrytykavali za niedakładnaści
Kamientary