Siensacyjnaja znachodka ŭ Hiermanii: adšukany nieviadomy raniej asobnik najradziejšaha «Psałtyra» Franciška Skaryny 1522 hoda
Spadčyna biełaruskaha pieršadrukara Francyska Skaryny papoŭniłasia jašče adnym kaštoŭnym artefaktam. Daśledčyca Volha Šutava vyjaviła ŭ Biblijatecy hiercahini Hanny Amalii ŭ niamieckim Viejmary nieviadomy dahetul asobnik «Psałtyra», vydadzienaha Skarynam u Vilni ŭ 1522 hodzie. Kniha chavałasia ŭ fondach pad pamyłkovym apisańniem i pieražyła navat razburalny pažar pačatku 2000-ch.
Znachodka adbyłasia ŭ listapadzie 2025 hoda padčas pracy z bazaj danych jeŭrapiejskich daśledčych biblijatek CERL, pra heta Volha Šutava piša ŭ niadaŭnim artykule na staronkach vydańnia «Slavistica Vilnensis».
Daśledčyca źviarnuła ŭvahu na dziŭny zapis u katałohu viejmarskaj biblijateki. U im značyłasia kniha pad nazvaj: «Poc̆inaet'sja Psalŭtyŕ ili Pesni stgo proroka boz̆ija Davyda Care Erusalimŭska. [Dokonana est psaltyŕ sie … poveleniem … Franciska Skoriny iz Poloćka».
Katałoh paznačaŭ jaje jak «Rarissimum» (najvialikšaja redkaść) i adnosiŭ da pražskaha vydańnia Skaryny 1517 hoda.
Adnak Volha Šutava zaŭvažyła niesupadzieńnie: pryviedzienaja ŭ katałohu nazva dakładna adpaviadała nie pražskamu vydańniu, a vilenskamu «Psałtyru» 1522 hoda, jaki źjaŭlajecca častkaj znakamitaj «Małoj padarožnaj knižki».
Kab spraŭdzić svaju hipotezu, daśledčyca nakiravałasia ŭ Viejmar. Jaje zdahadka całkam paćvierdziłasia: pierad joj lažaŭ aryhinalny, nieviadomy dahetul navucy asobnik vilenskaha vydańnia Skaryny 1522 hoda.
Pamyłka ž niamieckich biblijatekaraŭ, chutčej za ŭsio, uźnikła praz stary nadpis ałoŭkam na advarotnym baku pieraplotu, dzie niechta pakinuŭ paznaku: «Psalmi [kirshenslav.] [Prag 1517]: Francisk Skorina». Akramia taho, u katałohu imia drukara było pamyłkova zapisana jak «Hieorhij» (Georgi), za jakoje vielmi čaplalisia ŭ časy Rasijskaj impieryi i saviecki čas, abhruntoŭvajučy «ruskaść» pieršadrukara. Pamyłkovaść imia Hieorhij było daŭno daviedzienaja skarynaznaŭcami, ale archivisty ŭ Hiermanii mahli i nie viedać pra heta.
Piaty asobnik u śviecie
Heta sapraŭdnaja padzieja dla biełaruskaj i jeŭrapiejskaj knižnaj kultury. Siońnia ŭ krainach Zachodniaj Jeŭropy viadomy tolki čatyry padobnyja asobniki «Psałtyra» 1522 hoda: jany zachoŭvajucca ŭ Kiembrydžy, Łondanie, Kapienhahienie i Lublanie. Viejmarski asobnik staŭ piatym.
Jość, praŭda i bolš redkija vydańni Skaryny, naprykład, pražski «Psałtyr» 1517 hoda — u śviecie viadomy tolki dva jaho asobniki, i abodva znachodziacca ŭ Maskvie.
Vyprabavańni ahniom i vadoj
Viejmarski «Psałtyr» nadrukavany ŭ farmacie «ŭ vaśmiorku» (aktava). Kniha maje 140 arkušaŭ.
Niahledziačy na svoj pavažny ŭzrost, ekzemplar zachavaŭsia ŭ dobrym stanie, choć na jaho dolu vypali surjoznyja vyprabavańni. U 2004 hodzie ŭ Biblijatecy hiercahini Hanny Amalii adbyŭsia mocny pažar.
Kniha Skaryny ŭratavałasia ad ahniu, ale paciarpieła ad vady padčas tušeńnia. Ślady ad vilhaci asabliva prykmietnyja na apošnich staronkach. U 2009 hodzie vydańnie prajšło hruntoŭnuju restaŭracyju.
Asobnaj uvahi varty skurany pieraplot knihi, jaki ekśpierty papiarednie datujuć XVI stahodździem. Jon azdobleny ciśnieńniem i pazałotaj. Na piaredniaj častcy vokładki ŭ ramcy z raślinnaha arnamientu źmieščana vyjava cara Davida z huślami (ci psałtyram). Na zadniaj častcy — hierbavaja vyjava. Spražki na knizie nie zachavalisia — vierahodna, ich zrezali padčas minułych restaŭracyj.
Zahadki minułych uładalnikaŭ
Chto trymaŭ hetuju knihu ŭ rukach da taho, jak jana trapiła ŭ Hiermaniju? Na pieraplocie zachavałasia niekalki intryhujučych nadpisaŭ.
Sprava ŭviersie niechta napisaŭ ałoŭkam «Psalter Slavon» (Słavianski psałtyr), a źleva tym ža počyrkam napisana i pierakreślena słova «Polotzk» (Połack) — rodny horad Skaryny.
Jość i bolš staražytny zapis čarniłam, datavany lutym 1678 hoda. Jon śviedčyć, što ŭ toj čas kniha naležała čałavieku na imia David Kaspar Słujs (Davidis Caspari Sluiÿs).
U samich fondach viejmarskaj biblijateki kniha znachodzicca ŭžo nie adno stahodździe. Pieršy zapis pra jaje źjaŭlajecca ŭ biblijatečnym katałohu prykładna ŭ 1754 hodzie.
Što ŭnutry
Źmiest i afarmleńnie viejmarskaha asobnika całkam adpaviadajuć kłasičnamu apisańniu skarynaŭskich vydańniaŭ. Jon adkryvajecca tytulnym arkušam z charakternaj reniesansnaj arnamientalnaj zastaŭkaj.
Tekst nadrukavany z vykarystańniem čyrvonaha koleru. Źnizu na staroncy možna pabačyć drukarskija znaki Skaryny: źleva — simvał sonca i miesiaca, sprava — trochkutnik z hałhofskim kryžam.
Usiaho ŭ knizie 75 pryhožych hraviur-zastavak i 164 inicyjały (vialikija litary) troch roznych pamieraŭ. Zakančvajecca kniha kałafonam (paślasłoŭjem), identyčnym tamu, što majecca ŭ kapienhahienskim asobniku.
Što dalej
Adkryćcio piataha zachodniejeŭrapiejskaha asobnika «Psałtyra» 1522 hoda — heta tolki pačatak pracy. Jak adznačaje Volha Šutava, napieradzie jašče šmat daśledavańniaŭ. Treba vyśvietlić, jakimi šlachami starabiełaruskaje vydańnie trapiła ŭ Ciurynhiju, chto byli jaho ŭładalnikami da 1678 hoda i čamu na im napisali słova «Połack».
Daśledčyca ŭžo pracuje supolna z kiraŭnictvam Biblijateki hiercahini Hanny Amalii, kab raskryć usie tajamnicy hetaha ŭnikalnaha pomnika biełaruskaj knižnaj spadčyny.
-
U Polščy pieravydali «Adviečnym šlacham»
-
«Pad čyrvonaj zorkaj i svastykaj». U Varšavie prezientujuć knihu pra akupavanuju Zachodniuju Biełaruś
-
«I ŭpieršyniu prahučała: fašysty-łukašysty». Čarnobylski Šlach — 1996 va ŭspaminach vidavočcaŭ, jakija praź dziesiacihodździ paśla taho dnia stali mužam i žonkaju
Piać dzion, 60 udzielnikaŭ, saŭna, biljard i kryki adzin na adnaho. Raskazvajem, jak prajšła zakrytaja «hulnia Mackieviča»37
Piać dzion, 60 udzielnikaŭ, saŭna, biljard i kryki adzin na adnaho. Raskazvajem, jak prajšła zakrytaja «hulnia Mackieviča»
Pamiatajecie Daniiła z Ofisa Cichanoŭskaj, jakomu za dva dni sabrali hrošy na ankałahičnuju apieracyju? Jamu napisaŭ toj samy adnakłaśnik, jaki jaho ŭdaryŭ — z čaho ŭsio i pačałosia44
Kamientary
"u katałohu imia drukara było pamyłkova zapisana jak «Hieorhij» (Georgi), za jakoje vielmi čaplalisia ŭ časy rasijskaj impieryi i saviecki čas, abhruntoŭvajučy «rasiejkaść» pieršadrukara."
doŭhija vušy maskoŭskaha djabła, jak zaŭsiody...