«Узнікаюць уяўленні, што палітвязні мусяць быць стойкімі, сабранымі, удзячнымі. А рэальнасць розная». Пагаварылі з людзьмі, якія водзяць дэпартаваных літаральна за руку

Мы пагаварылі з пяццю ментарамі ініцыятывы Volnyja: з Польшчы, Літвы і Германіі. Гэта беларусы з розным жыццёвым досведам і прафесіямі. Сярод іх айцішнік, псіхолаг, прадпрымальнік, бізнэс-аналітык і актывістка. Яны па-рознаму выбудоўваюць працу, трымаюць межы і перажываюць нагрузку, але ўсіх аб’ядноўвае мэта — дапамагчы палітвязням, якіх беларускія ўлады выкінулі за межы роднай краіны.

«Яны злуюць, што іх выкінулі з Беларусі»

Часта менавіта з гэтага пытання — «а калі дадому?» — і пачынаецца праца ментараў Volnyja. Гэта людзі, якія суправаджаюць тых, хто яшчэ некалькі гадзін таму быў у калоніях, а цяпер апынуўся ў новай краіне без дакументаў, без рэчаў, без апоры і без разумення, што рабіць далей. Стаць ментарам у «Вольных» можна даволі хутка: анкета, кароткае навучанне, сустрэча з псіхолагам — і далей ужо першы падапечны. Але пры гэтым важная псіхалагічная ўстойлівасць, здольнасць трымаць межы і матывацыя не ратаваць, а суправаджаць. Гэта правяраюць падчас адбору: важна, каб чалавек не правальваўся ў чужыя гісторыі і не спрабаваў пражываць чужое жыццё замест свайго.

Наста дагэтуль памятае, як яна чакала першую вялікую групу. Палітвязняў вывозілі з самага ранку, без вады і ежы, з мяшкамі на галаве. Таму першыя дзеянні максімальна простыя: накарміць і дапамагчы патэлефанаваць блізкім.

«Мы ўсю ноч прасядзелі ў чаканні, разумеючы, што да нас едуць дзясяткі людзей. У той дзень я зразумела, што не ведаю, што такое 80 чалавек фізічна. Калі памяшканне напоўнілася людзьмі, стала ясна — гэта вельмі шмат. Я не чакала ўбачыць столькі людзей адразу. Усе вельмі розныя, аднак ўсе ў стане стрэсу».

Павялічыць

Ментарка Вольга з Вільні кажа, што эмацыйна людзі ў першыя гадзіны рэагуюць вельмі па-рознаму. Хтосьці адчувае палёгку і дзякуе літаральна за кожны крок. Іншыя — асабліва тыя, каго па дарозе моцна запалохвалі, казалі, што вывезуць у лес і могуць расстраляць, — застаюцца ў шокавым стане, у разгубленасці, нібыта замарожаныя.

«Калі гэта актывісты старога тыпу, яны злуюць, што іх выкінулі з Беларусі. Проста агрэсія была ў некаторых. Яны адразу пыталіся, на што іх памянялі, што далі за іх вызваленне. Многія казалі, што не трэба было гэтага рабіць. Некаторым заставалася сядзець умоўна два месяцы: людзі хацелі выйсці і заставацца ў сваёй краіне».

Найцяжэй тым, хто раней не выязджаў з Беларусі. У іх няма досведу жыцця ў іншай краіне і разумення, як уладкаваныя базавыя рэчы.

«Я ўвогуле не перажываю за актывістаў, журналістаў, вядомых людзей. Яны знойдуць сябе, знойдуць працу. Я больш перажываю за тых, хто жыў у сваім рытме: дом, праца, амаль не карыстаўся інтэрнэтам. Ім цяжэй за ўсё ўладкавацца».

Павялічыць

У першыя гадзіны валанцёры не толькі кормяць і даюць тэлефон. Яны збіраюць асноўную інфармацыю, размяркоўваюць людзей. І вельмі падрабязна тлумачаць, куды дэпартаваныя беларусы трапілі і што іх чакае далей. Самы інтэнсіўны этап — гэта першыя дні пасля прыезду. Ментары возяць на падачу дакументаў, да дактароў, дапамагаюць з купляй базавых рэчаў, суправаджаюць ва ўстановы. Часта гэта адбываецца ў ручным рэжыме: трэба літаральна ездзіць з падапечнымі і разбірацца з усімі задачамі на месцы.

«Спачатку гэта пытанні, як карыстацца транспартам і дзе купіць малаток мяса адбіваць, а далей узнікаюць пытанні больш глыбокія і складаныя, як атрымліваць у Польшчы пенсію, напрыклад», — расказвае Наста.

Валанцёр Алекс з Вільні тлумачыць, што максімальна хутка трэба закрыць базавыя рэчы (жытло, дакументы) і патлумачыць, як працуе мясцовая сістэма: ад дзяржаўных органаў да паўсядзённых працэсаў.

Некаторым цяжка асвоіць новыя тэхналогіі.

«Яны проста не разумеюць, што такое віртуальная карта, як можна дыстанцыйна адкрыць рахунак. У іх няма камп’ютараў, нічога няма. Я проста прыязджаў да кожнага са сваім ноўтбукам, разам сядзелі, запаўнялі заяўкі, ездзілі, сканавалі дакументы, літаральна крок за крокам».

Да чаго трэба быць гатовым валанцёрам

Калі жытло знойдзенае, дакументы пададзеныя і былы палітвязень пачынае разумець, як усё ўладкавана, дапамога не заканчваецца, а проста становіцца іншай. Нават калі былыя палітвязні больш-менш уладкаваліся, у іх усё роўна могуць заставацца пытанні. Наста кажа, што часам усё зводзіцца да вельмі простых рэчаў:

«Мой падапечны патэлефанаваў мне ў 7:30 раніцы спытаць, чаму не працуе ўжонд (упраўленне, установа па-польску — НН). А ён не працаваў, бо яшчэ быў закрыты. І вось здаецца, што чалавек сам зрабіў так шмат: і знайшоў сабе жытло, і нават з дакументамі нешта вырашыў. А вось такое нешта простае, праверыць загадзя час працы ўжонду, ён не змог. І яму неабходны быў хтосьці, хто проста адкажа на гэтае пытанне а 7:30 раніцы».

Павялічыць

У гэты момант роля ментара змяняецца. Ён ужо не вядзе за руку, а застаецца побач як апора, тым, да каго можна звярнуцца нават з самым дзіўным пытаннем. Менавіта так сваю ролю апісвае валанцёр Максім, які жыве ў Германіі:

«Самае галоўнае — даць чалавеку разуменне, што я ў яго ёсць. Калі патрэбная дапамога, ён можа звяртацца. Далей ён сам вырашае, ці патрэбна яму гэта. І калі не звяртаецца, я зыходжу з таго, што ён ужо ўбудаваўся. Але нават калі праз паўгода падапечны выйдзе на сувязь, я дапамагу. Бо для мяне гэта не складана і не патрабуе вялікіх высілкаў».

Хутка становіцца зразумела, што ўзаемадзеянне з былымі палітвязнямі не заўсёды ідзе па схеме «дапамог — атрымаў падзяку». Былыя зняволеныя могуць складана рэагаваць на рэчы, якія людзям без турэмнага досведу здаюцца звычайнымі. Часам гэта праяўляецца рэзкімі ці нават несправядлівымі словамі, за якімі стаяць напружанне, стомленасць і спроба справіцца з новай рэальнасцю. Кацярына з Уроцлава ўспамінае, як упершыню сутыкнулася з такім:

«Мой падапечны сказаў: «мы тут са сметніцы павінны есці, пакуль яны там у офісах сядзяць». Я пачала разбірацца, і аказалася, што гэта ўвогуле не пра недахоп ежы. Суседняя крама па сваёй ініцыятыве перадавала ў цэнтр часовага размяшчэння прадукты з амаль скончаным тэрмінам прыдатнасці. З прадуктамі праблем не было. Людзі рэгулярна атрымлівалі прадуктовыя кошыкі. Аднак гэты момант — націснуць на маё пачуцце віны, выклікаць шкадаванне — я адчула».

З боку гэта можа выглядаць як маніпуляцыя ці капрызы, але за гэтым звычайна стаіць спосаб справіцца з напружаннем і прыцягнуць увагу, калі іншых інструментаў няма.

«Мая падапечная часта казала, што паедзе ў Беларусь. У нейкі момант я стамілася і падумала: «ну хай едзе, не магу больш адгаворваць». А пазней высветлілася, што яна казала такое ўсім, хто ёй дапамагаў. Цяпер яна жыве ў Польшчы і нават сына плануе перавезці да сябе».

Для ментараў гэта адна з самых складаных частак працы. Важна трымаць межы і дапамагаць пражыць гэты этап, а не адказваць на эмоцыі эмоцыямі.

Часта вакол палітвязняў узнікаюць уяўленні, якімі яны мусяць быць: стойкімі, сабранымі, удзячнымі. Але ў рэальнасці людзі выходзяць з турмы ў розным стане і не заўсёды адпавядаюць гэтым уяўленням.

«Тое, што ў чалавека супадае са мной палітычная пазіцыя, яшчэ не азначае, што супадзе ўсё астатняе: паводзіны, каштоўнасці, бэкграўнд. І вось гэтая ідэалізацыя палітвязняў вельмі небяспечная».

«Я сябе ўвяла ў стан, блізкі да лёгкай дэпрэсіі»

У кожнага ментара адначасова можа быць некалькі падапечных. У Алекса з Вільні зараз тры актыўныя падапечныя і яшчэ каля васьмі на «другой стадыі», калі дапамога ўжо не штодзённая, але сувязь захоўваецца. Ён сумяшчае гэта з працай:

«Я фрылансер у IT, у мяне гнуткі графік. Калі падапечны напіша ўначы, а я ў гэты час працую, я адкажу. Магу раніцай папрацаваць, а днём заняцца дапамогай, увечары дагнаць працу. Калі прыязджалі групы, я мог проста выпасці з працы на тры-чатыры дні, а потым усё даганяў.

Калі трэба тэрмінова дапамагчы, я магу адкласці працу без шкоды для сябе. А калі праходзіць гэты «гарачы» этап, нагрузка становіцца значна меншай. Асноўныя пытанні ўжо вырашаныя, і далей гэта хутчэй падтрымка: раз ці два на тыдзень нешта падказаць ці дапамагчы».

Павялічыць

Кацярына працуе інакш. Яна суправаджае трох чалавек, але пры гэтым ведае ўсіх адзінаццаць палітвязняў, што засталіся ва Уроцлаве. «Я ўзяла на сябе і каардынацыю, і працу з людзьмі ва Уроцлаве, і з іншымі ментарамі».

Аднак не заўсёды такую нагрузку ўдаецца вытрымліваць. Наста кажа, што ў нейкі момант сутыкнулася з выгараннем, бо не выбудавала межаў.

«Я сябе ў нейкі момант увяла ў стан, блізкі да лёгкай дэпрэсіі, бо адчувала занадта вялікую адказнасць за тое, як гэтыя людзі пражываюць свае першыя дні. Потым зразумела, што не павінна быць пуцяводнай зоркай, а хутчэй ліхтарыкам, які асвятляе шлях».

Розніца бачная і ў падыходах. Мужчыны-валанцёры часцей апісваюць ментарства як задачу: дапамагчы з дакументамі, жытлом, працэсамі і паступова адысці. Алекс, напрыклад, кажа пра «дзве стадыі»: інтэнсіўная дапамога на пачатку і радзейшая пазней. Ён стараецца не заходзіць глыбока ў асабістае, калі чалавек сам гэтага не просіць. Жанчыны часцей эмацыйна ўключаюцца ў лёсы падапечных, кажуць, што гэта часам ускладняе працу. Пры гэтым валанцёры Volnyja сыходзяцца ў адным: без межаў доўга працаваць немагчыма. Незалежна ад фармату і колькасці падапечных.

«Мы зараз з табой сустракаемся, а потым я іду ў госці»

Момант, калі падапечнаму ўжо не патрэбны ментар, становіцца заўважным па простых рэчах: чалавек радзей піша, менш задае пытанняў, спрабуе ва ўсім разабрацца сам. Максім фармулюе гэта проста: калі чалавек перастае выходзіць на сувязь, значыць, ён уладкаваўся. У Кацярыны падобны арыенцір: знікае патрэба прыходзіць з кожным пытаннем. Для саміх ментараў гэта і ёсць галоўны крытэр: не цалкам закрытыя задачы, а знікненне пастаяннай залежнасці. Пра паспяховую рэсацыялізацыю распавядае ментарка з Вільні Воля:

«Знайсці псіхолагаў, грошы на адзенне — гэта прасцей. А вось момант, калі чалавеку трэба рухацца далей — ён самы важны і самы балючы. Я разумею гэта па вельмі канкрэтных рэчах. Калі ў чалавека з’яўляюцца знаёмыя. Калі ён кажа: «Мы зараз з табой сустракаемся, а потым я іду ў госці». 

Людзі пачынаюць будаваць доўгатэрміновыя планы: шукаць кватэру, думаць пра працу, прымаць рашэнні наперад. І ёсць яшчэ адзін важны момант. Чалавек пачынае пытацца: «Ці патрэбная дапамога яшчэ камусьці?» У яго ёсць сілы нешта даваць».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0