Як у самай жорсткай беларускай турме ламаюць людзей

31 мая ў Вільні прайшла прэзентацыя кнігі былога палітвязня Міколы Дзядка «Апавяданні з кішэняў». У ёй аўтар сабраў гісторыі і назіранні, зробленыя падчас зняволення ў турме ў Гродне, якая лічыцца самай жорсткай у беларускай пенітэнцыярнай сістэме. На сустрэчы Дзядок гаварыў не толькі пра асабісты вопыт, але і пра тое, як уладкаваны механізмы падаўлення, чаму адны людзі вытрымліваюць ціск, а іншыя ламаюцца, а таксама згадаў смерць мастака і палітвязня Алеся Пушкіна.

Што дапамагло захаваць сябе ў турме

Расказваючы пра кнігу, Мікола Дзядок вылучыў тры рэчы, якія дапамагалі яму перажываць гады зняволення.

«Першая — гэта катэгорыя сэнсаў. Калі табой рухае разуменне таго, дзеля чаго ты ахвяруеш часам, здароўем і жыццём, пераносіць тое, што адбываецца, становіцца нашмат лягчэй», — сказаў ён.

Па словах аўтара, чалавек здольны вытрымліваць цяжкія выпрабаванні, калі ўспрымае іх як частку справядлівага абмену.

У зняволенні асабліва важна разумець, дзеля чаго даводзіцца цярпець нягоды і абмежаванні.

Не менш важным Дзядок назваў пачуццё супольнасці і салідарнасці: «Гэта разуменне таго, што за тваёй спінай ёсць людзі, з якімі ты звязаны. Я параўноўваю такую сувязь з міцэліем, які непрыкметна цягнецца пад зямлёй на многія кіламетры. Калі ты звязаны з тысячамі іншых людзей, груз пакут размяркоўваецца паміж усімі і не здаецца такім непасільным».

Павялічыць

Менавіта таму, лічыць Дзядок, адміністрацыя імкнецца максімальна ізаляваць палітвязняў. Іх адпраўляюць у штрафныя ізалятары, абмяжоўваюць кантакты з іншымі асуджанымі, а часам караюць нават за спробы пагаварыць з імі.

Галоўная мэта такой палітыкі — пераканаць чалавека, што пра яго забыліся і ён нікому не патрэбны.

Трэцяй апорай для Дзядка стала вера: «Для мяне вера ў Бога стала важным фундаментам. Калі разумееш, што твае дзеянні і ахвяры маюць значэнне не толькі на зямным узроўні, усё набывае іншы сэнс. Гэта працяг пачуцця супольнасці, толькі ўжо на духоўным узроўні». Паводле яго слоў, вера дазваляла ўспрымаць тое, што адбываецца, не як бессэнсоўныя пакуты, а як частку больш шырокага шляху, які выходзіць за межы турэмных сцен.

«Калі зона галодная, чалавек гатовы згаджацца»

Дзядок перакананы, што гродзенская турма застаецца самай суровай у Беларусі.

«Адбыўшы 5 гадоў у калоніі, я думаў, што бачыў усё. Але Гродна мяне здзівіла. Там выкарыстоўваюцца высокапрафесійныя метады знішчэння псіхікі», — заявіў ён.

Паводле яго слоў, калі ў звычайнай калоніі чалавек проста адбывае пакаранне ў жорсткіх умовах, то ў турме ў Гродне сама сістэма першапачаткова арыентавана на прычыненне пакут. Прычым характар ціску падбіраецца індывідуальна.

«Калі ты інтраверт і любіш цішыню — цябе могуць пасадзіць да 11 агрэсіўных суседзяў. Калі ты экстраверт — адправяць у адзіночную камеру. Ступень пакут рэгулюецца ў залежнасці ад твайго псіхалагічнага партрэта», — патлумачыў аўтар.

Адным з галоўных інструментаў уздзеяння ён назваў маніпуляцыю базавымі чалавечымі патрэбамі.

«Уся сістэма пабудавана на кіраванні бяспекай, надзеяй выйсці дадому, ежай, цыгарэтамі і чаем. Калі зона галодная, вербаваць інфарматараў і правакатараў становіцца нашмат прасцей. Чалавек гатовы згаджацца на тое, на што ніколі не пайшоў бы ў нармальных умовах», — сказаў Дзядок.

Былы палітвязень распавёў, што ў беларускіх калоніях і турмах штучна падтрымліваецца дэфіцыт. Паводле яго слоў, гэта дазваляе адміністрацыі кантраляваць асуджаных і атрымліваць ад іх патрэбныя паводзіны.

Часам гаворка ідзе нават пра прызнанні ў злачынствах, якіх чалавек не ўчыняў.

«За два блокі цыгарэт або кілаграм чаю зняволены можа напісаць яўку з пакаяннем па старой нераскрытай справе. Часам такія справы потым развальваюцца ў судзе, але тавар чалавек ужо атрымаў. Гэта цынічны абмен, які існуе дзякуючы штучна створанай патрэбе», — сцвярджае аўтар.

Асабліва цяжкай сітуацыю робіць распаўсюджаная залежнасць ад нікаціну і моцнага чаю. Паводле ацэнкі Дзядка, пераважная большасць зняволеных сутыкаюцца з цяжкай ломкай, калі пазбаўляюцца звыклых стымулятараў. У выніку нават невялікія прывілеі становяцца магутным інструментам ціску.

Зняволеныя з «нізкім статусам»

Асобна аўтар спыніўся на працы аператыўнікаў — «яны прафесійна ўмеюць знаходзіць слабыя месцы чалавека і выкарыстоўваць яго залежнасць ад сістэмы». На думку Міколы Дзядка, супрацоўнікі турмы актыўна выкарыстоўваюць канфлікты, амбіцыі і крыўды ўнутры супольнасці зняволеных. Тыя ж механізмы, сцвярджае ён, прымяняюцца і за межамі турмы — у дачыненні да грамадскіх і палітычных груп.

Асобнае месца ў гэтай сістэме займаюць асуджаныя з так званым «нізкім статусам». Аўтар распавёў, што адміністрацыя выкарыстоўвае людзей, якія перажылі прыніжэнні і гвалт, для маральнага і фізічнага ціску на іншых зняволеных, у тым ліку палітычных.

Чаму некаторыя зняволеныя ўсё ж не ламаюцца пад ціскам? «У палітычных гэта ідэйныя перакананні. Сярод звычайных крымінальнікаў таксама ёсць людзі, якія трымаюцца з пачуцця ўласнай годнасці. Для кагосьці прынцыпова важна не паказаць слабасць перад тымі, хто спрабуе яго зламаць», — сказаў ён. Па словах аўтара, менавіта наяўнасць унутраных прынцыпаў часта становіцца апошнім бар’ерам паміж чалавекам і поўным падпарадкаваннем сістэме.

Мікола Дзядок лічыць, што асаблівая рэпутацыя турмы ў Гродне звязана з яе гісторыяй. У савецкія часы ўстанова выконвала функцыі аднаго з самых жорсткіх рэжымных аб’ектаў СССР, куды звозілі крымінальных аўтарытэтаў для падаўлення ўплыву злачыннага асяроддзя. Сёння, кажа ён, старыя метады захаваліся, хоць змяніўся аб’ект іх прымянення — цяпер гэта палітвязні.

Смерць Алеся Пушкіна не змяніла паводзіны турэмшчыкаў

11 ліпеня 2023 года ў рэанімацыі памёр мастак і палітвязень Алесь Пушкін, яго даставілі ў гродзенскую бальніцу з турмы. Па інфармацыі праваабаронцаў, прычынай смерці стала прабадная язва страўніка. «Пасля смерці Пушкіна сілавікі менш жорсткімі не сталі. Ён памёр таму, што яму своечасова не аказалі медыцынскую дапамогу. Ніякіх сур’ёзных высноў пасля гэтай гісторыі зроблена не было», — заявіў Дзядок.

Павялічыць

Ён падкрэсліў, што выпадкі смерці ў месцах пазбаўлення волі не ўспрымаюцца сістэмай як надзвычайнае здарэнне. «Пры мне за два з паловай гады ў Гродзенскай турме памерла, як мінімум, 5 чалавек. Для адміністрацыі гэта не надзвычайнае здарэнне. Алесь Пушкін памёр ужо ў бальніцы, таму фармальна заўсёды можна сказаць: мы яго шпіталізавалі, ён памёр не ў нас», — распавёў былы палітвязень.

Па словах Дзядка, вестка пра смерць мастака выклікала сярод зняволеных трывогу і мноства чутак — кожны прымераў на сябе, што і яму могуць не аказаць медыцынскую дапамогу. «Пушкін ніколі не скардзіўся на здароўе. Таму яго смерць спарадзіла як шмат чутак, так і страхаў сярод асуджаных», — згадаў Мікола Дзядок.

• 2
• 0
• 0
• 1
• 0
• 2
• 1
• 0