Pytańnie ab miescy karanacyi Mindoŭha — Navahradak, Kiernaŭ ci Vilnia — na praciahu stahodździaŭ zastajecca pradmietam navukovych dyskusij, zasnavanych na supiarečlivych źviestkach poźnich chronik. U novym vypusku padkasta «Magistra Svita naleva pašyta» historyk Cimoch Akudovič raskazvaje, čamu heta naohuł adbyłosia, chto i navošta daŭ karonu nieviadomamu jazyčnickamu kniaziu ź pieryfieryi Jeŭropy? Pryvodzim asnoŭnaje.
Jak davodzić Akudovič, kab zrazumieć, dzie i čamu karanavali Mindoŭha, treba najpierš ubačyć vialiki palityčny kantekst XIII stahodździa — epochi, kali Jeŭropa pieražyvała baraćbu papstva i impieryi, a z uschodu na jaje nasoŭvałasia manholskaja pahroza.
Pahroza z Uschodu
U centry historyi, pavodle Akudoviča, akazvajecca Papa Inakiencij IV, jakomu davodziłasia nie tolki vieści žorstkuju baraćbu ź impierataram Śviaščennaj Rymskaj impieryi Frydrycham II, ale i šukać adkaz na zusim inšuju pahrozu — manholskaje našeście. Paśla taho jak ardyncy spustošyli Ruś, uvarvalisia ŭ Polšču, Vienhryju i Charvatyju, u Jeŭropie ŭsurjoz zahavaryli pra niebiaśpieku dla ŭsiaho chryścijanskaha śvietu.
Pieršaj sprobaj staŭ dypłamatyčny kantakt z samimi manhołami. Adnak jany nijakaha vyniku nie dali. Manhoły prosta nie zrazumieli łohiki Ryma: ź ich hledzišča luboje pasolstva musiła pryjazdžać nie z prapanovami, a z pakoraj.
Tady Papa staŭ šukać na ŭschodzie novych sajuźnikaŭ siarod ruskich kniazioŭ, kab stvaryć mahutny mur z chryścijanskich dziaržaŭ na ŭschodzie. Pačalisia doŭhija pieramovy z adnoj hałoŭnych fihur taho času na Rusi — halickim kniaziem Daniłam Ramanavičam.
Papa abiacaŭ jamu karonu i kryžovy pachod suprać manhołaŭ u abmien na pierachod u katalictva. Daniła manieŭravaŭ: jamu patrebna było vojska, a nie prosta tytuł. Paralelna Inakiencij IV sprabavaŭ damovicca z Alaksandram Nieŭskim, pierakonvajučy jaho, što jaho baćka pierad śmierciu nibyta pryniaŭ katalictva.
Ale pakul ruskija kniazi sumniavalisia i vystaŭlali ŭmovy, na palityčnaj scenie źjaviŭsia novy hulec.
Mindoŭh: Čałaviek, jaki źmianiŭ praviły
U siaredzinie XIII stahodździa Mindoŭh zdoleŭ zrabić niemahčymaje: abjadnać razroźnienyja litoŭskija plamiony i zachapić bahatyja harady Paniamońnia (Navahradak, Słonim, Vaŭkavysk), jakija znachodzilisia pad uładaju Daniły Halickaha.
Heta pastaviła jaho ŭ stan vajny z usimi susiedziami: adnačasova suprać jaho vystupiŭ nie tolki halicka-vałynski kniaź, ale i livonskija rycary, a taksama ŭłasnyja plamieńniki.
Zdavałasia, što stanovišča Mindoŭha bieznadziejnaje. Ale mienavita tut jon prajaviŭ siabie jak vielmi hnutki i chitry palityk. Jon prapanavaŭ mir svajmu samamu lutamu vorahu — Livonskamu ordenu. A padčas asabistaj sustrečy mahistr ordena Andreas fon Štyrłand prapanavaŭ jazyčniku Mindoŭhu chryścicca. Za heta mahistr abiacaŭ zdabyć karaleŭskuju karonu dla jaho ad Papy. Mindoŭh pahadziŭsia.
Detektyŭ ź miescam karanacyi
U 1251 hodzie Mindoŭh, jaho žonka Marta i dvoje synoŭ byli achryščanyja. Paśla ŭ Rym nakiravali pasolstva z prośbaj pra karonu. Inakiencij IV na ździŭleńnie lohka pahadziŭsia. Dla Mindoŭha i Marty vyrabili dźvie karony, a biskup Hiejnrych razam z pradstaŭnikami ordena pajechaŭ u Litvu, kab ździejśnić karanacyju.
Dzie mienavita Hiejnrych uskłaŭ karonu na hałavu Mindoŭha i jaho žonki Marty? U adzinaj nadziejnaj krynicy — «Livonskaja ryfmavanaja chronika» — zusim niama zhadak pra miesca karanacyi.
Tolki praz 300 hadoŭ historyk Maciej Stryjkoŭski pačaŭ nazyvać kankretnyja harady. Pryčym sam sabie supiarečyŭ: u dźviuch svaich paemach jon pisaŭ pra Kiernaŭ, a ŭ svajoj hałoŭnaj pracy — «Chronicy polskaj, litoŭskaj, žamojckaj i ŭsiaje Rusi» — pra Navahradak.
Historyki na padstavie troch zhadak u tekstach Stryjkoŭskaha vybudoŭvajuć dziasiatki roznych viersij, jakija samymi roznymi sposabami sprabujuć dakazać, što karanacyja prajšła ci to ŭ Navahradku, ci to ŭ Kiernavie, ci to ŭ Vilni.
Adny daśledčyki sprabujuć adnavić maršruty delehacyj i vyličyć, dzie im było zručniej sustrecca. Inšyja šukajuć archieałahičnyja ślady starych kaściołaŭ, zychodziačy z taho, što karanacyja musiła adbycca ŭ adpaviednym chramie. Trecija sprabujuć pryviazać padzieju da taho horada, jaki ličać tahačasnaj stalicaj.
Ale, jak adznačaje Akudovič, pakul što ni ŭ kaho nie atrymałasia stvaryć sapraŭdy mocnyja viersii. Bolš za toje, sam padychod moža być pamyłkovym. Pa jahonych słovach, miesca karanacyi nie mieła nijakaha sakralnaha značeńnia. U tych umovach jana była najpierš chutkaj palityčnaj apieracyjaj.
Tamu zusim nie vyklučana, što abrad adbyŭsia nie ŭ stalicy i navat nie ŭ vialikim horadzie, a prosta tam, dzie ŭ toj momant sustrelisia ŭsie patrebnyja ŭdzielniki.
Dźvie karony i kaniec kazki
Cikava, što pośpiech Mindoŭha padšturchnuŭ Daniłu Halickaha, jaki ŭ śniežni taho ž 1253 hoda narešcie pryniaŭ karonu ŭ Darahičynie (ciapier heta maleńki haradok u Polščy na miažy z Ukrainaj).
Tak u rehijonie amal adnačasova paŭstali dva novyja karaleŭstvy — Rusi i Litvy. Peŭny čas heta navat vyhladała jak pačatak novaj stabilnaści. Mindoŭh i Daniła zdoleli spynić vajnu, umacavać mir i navat zmacavać jaho dynastyčnym šlubam syna Daniły i dački Mindoŭha.
Ale hetaja historyja chutka pajšła ŭ inšy bok. Papa tak i nie sabraŭ abiacanaje vojska suprać manhołaŭ. U 1257 hodzie manhoły prymusili Daniłu iści razam ź imi vajnoj na Litvu. Sajuz rassypaŭsia.
Unutry Litvy taksama zakipieła. Plamieńnik Mindoŭha Traniata, zaciaty jazyčnik, padniaŭ paŭstańnie suprać kryžakoŭ i raźbiŭ ich u bitvie pry Durbe ŭ 1260 hodzie. Jon pastaviŭ Mindoŭhu ŭltymatum: albo ty viartaješsia da bahoŭ prodkaŭ i ŭznačalvaješ jazyčnicki ruch, albo hublaješ uładu.
Mindoŭh vybraŭ uładu. Jon publična adroksia ad chryścijanstva, aŭtamatyčna straciŭšy prava na karonu ŭ vačach Jeŭropy. Praź niekalki hadoŭ, u 1263-m, Mindoŭh i jaho syny-chryścijanie byli zabityja zmoŭščykami.
Sučasnaja Litva adznačaje Dzień dziaržavy 6 lipienia — u dzień karanacyi Mindoŭha. Ale, pa słovach Akudoviča, heta nie dakładna viadomaja, a simvalična vybranaja data. Dakładna viadoma tolki, što karanacyja adbyłasia na praciahu leta 1253 hoda.
Kamientary