Redaktar adkazvaje na moŭnaje pytańnie: My za dźviž. I za varušniak taksama. I voś jak heta tłumačyŭ Sent-Ekziupiery. I zaadno značeńnie słova «dźvihnuć»
«Pavažanaja redakcyja «Našaj Nivy»! Što za słova «dźviž»? (Pravierana ŭ Korpusie biełaruskaj movy.) Jo varušniak», — napisaŭ nam čytač. Adkazvajem.
«Tak imhnienna ŭsio pierajnačyłasia vakoł nas: čałaviečyja adnosiny, umovy pracy, zvyčai. Navat sama naša psichałohija karennym čynam źmianiłasia. Paniaćci razłuki, adsutnaści, adlehłaści, viartańnia ŭžo nie mieściać u sabie raniejšaj sutnaści, choć słovy zastalisia i tyja ž samyja. Kab spaścihnuć ciapierašni śviet, my karystajemsia movaj, jakaja adpaviadała śvietu ŭčarašniamu. I nam zdajecca, što niekali žyćcio lepiej adpaviadała našaj natury, ale heta adno tamu, što jano lepiej adpaviadaje našaj movie», — pisaŭ 99 hadoŭ nazad u svajoj «Płaniecie ludziej» Antuan de Sent-Ekziupiery.
Lotčyk tam havaryŭ pra svoj čas: kali raźvićcio techniki pačało mianiać śviet i psichałohiju ludziej razam ź im, a słovy dla apisańnia śvietu i čałavieka zastavalisia tymi samimi, i jany stali traplać mima realnaści.
Sučasny słenh — a ŭ bolšaści movaŭ śvietu novyja słovy ŭźnikajuć najbolš praz słenh — biaskonca samaabnaŭlajecca nie tolki tamu, što moładź maje ŭnutranuju patrebu i havorkaj adździalać siabie ad starejšych. Jon jašče i tamu, što śviet uvieś čas i chutka — chutčej, čym koliś, robicca inakšy i ludzi razam ź im. Kožnaje novaje pakaleńnie imkniecca dakładniej apisvać usio bolš składany śviet usio novymi słovami.
Moładź kaža «čylić», tamu što «čylić» — heta trochi inšaje, čym «adpačyvać».
Moładź kaža «skuf», tamu što źjaviŭsia taki typaž ludziej i jon adroźnivajecca ad raniej raspaŭsiudžanych typažoŭ. Heta nie starpior i nie piarestarak, heta inšaje.
Tak i słovy «dźviž» i «dźvižucha» ŭźnikli, bo źjavilisia źjavy z novymi adcieńniami sensu.
Tak skłałasia, što moładzievy słenh, jak i słenh ajcišnikaŭ, u krainach byłoha SSSR šmat u čym adnolkavy. Heta takaja realnaść. «Čylić», «dźviž», «skuf» užyvajuć roznyja narody.
Navat u litoŭskaj i łatyšskaj movaj jaho ŭžyvajuć u słenhu: dvižas i dvižūcha.
Masa słoŭ pryjšli ŭ słenh i z anhlijskaj movy — movy technałohij i IT. Słova «aŭtsors» pryjšło ŭ movu nie dziela «modnaści», a tamu što apišy ty hetuju ekanamičnuju praktyku adnym biełaruskim słovam.
Litoŭcy, skažam, utvarajuć novyja słovy dla takich paniaćciaŭ: i dla tačskryna, i dla vełnesa ŭ ich zamacavalisia ŭłasnyja słovy. Ale heta tamu, što ŭ ich nad hetym pracuje ščodra finansavany dziaržavaj movaznaŭčy instytut. Ničoha takoha ŭ nas niama i pry akupacyi nie budzie.
U słenhu jość takaja asablivaść, što jaho ciažka «štučna stvaryć», «štučna pryvučyć» da jaho. Moładź paśla ŭ svaich tusoŭkach metava stvaryła «varušniak» jak sinonim «dźvižu», i jano pryžyłosia.
A voś piśmieńnik Leanid Drańko-Majsiuk stvaryŭ sinonim mabilniku — «dalkažyk», i jano nie pryžyłosia.
«Naša Niva» ŭžyvaje i słova «varušniak», i słova «dźviž». Heta sinonimy — jak biehiemot i hipapatam, čaj i harbata. Važna zachoŭvać leksičnuju raznastajnaść.
Tamu što realnyja biełaruskamoŭnyja biełarusy kažuć i «dźviž», nie tolki «varušniak». Zdajecca, «dźviž» kažuć čaściej.
Što da słova «dźviž», to jano moža tamu i ŭvajšło ŭ movu naturalna, što jano maje stary, prasłavianski korań, jano nie piarečyć «duchu movy». Słova «dźvihnuć» u TSBM nie ŭvajšło ŭ svoj čas — praź leksičnuju biednaść TSBM i jaho vymušanuju palityčnymi abstavinami rusifikavanaść, choć jano masava ŭžyvałasia ŭ havorkach.
«Dźvihnuć» aznačała 1) vykanać ciažkuju pracu, spravu, zadaču, 2) rezka ŭdaryć.
«Kolki ž my pracy dźvihnuli!»
«Toj jak dźvihnie, dyk hety jak snop pakaciŭsia».
Słova ŭzychodzić da prasłavianskaha korania dvigati (padymać ciažkaje, ruchać uvierch).
Adsiul u movie i starasłavianizm podźvih = hierojstva, hierojski ŭčynak, vialikaja advaha.
Hety prasłavianski korań aznačaŭ samo dziejańnie padniaćcia ciažaru abo ruchu. Ad hetaha dziejasłova ŭ polskaj movie ŭźnikli nazoŭniki dźwignia (ryčah, vahar) i dźwig — lift, mašyna ci pryłada ŭzdymać ludziej ci hruzy. U češskaj movie — zdvihat / zdvihnout.
Pa-rasiejsku hety korań daŭ słova «dvižienije». Pa-biełarusku ŭ hetym značeńni ŭžyvajecca słova «ruch».
Pa-rasiejsku hety korań daŭ i carkoŭnasłavianizm «vozdvižienije». Pa-biełarusku hetaje paniaćcie nazyvajecca «ŭźvižańnie».
Ale ciapier voś «dźviž» u movu ŭvajšoŭ.
«U kramie «Lola» kulturny dźviž stanie rehularnym», pisała vydańnie Hrodna.life.
«Ja za ŭsialaki dźviž!» — čuŭ ja ad byłoha palitviaźnia.
«Dźviž» moža i pieramoža «varušniak» jašče i tamu, što jano karaciejšaje. A moładź na doŭhich časavych pieryjadach addaje pieravahu karaciejšym opcyjam.
«Dviž (abo dviž) — cie mołodižnie ślenhovie słovo, jakie označaje aktivnisť, ruch, tusovku či orhanizaciju podij» — zafiksavali ŭžo ŭkrainskija słoŭniki.
A piersanalna — davajcie nie być nieafitami, jakija mianiajuć słovy na «aby nie pa-rasiejsku». Moŭnaja sistema — heta ž nie tolki leksika. Voźmiem toj sam prykład z narodnaha:
«Kolki ž my pracy dźvihnuli!». Pa-rasiejsku «Skolko žie my tiažiełoj raboty prodiełali!» — moža čujnyja rasiejskamoŭnyja ludzi, jakiś Sałžanicyn, i pryhažej toje skazali b, ja to nie ŭmieju.
Siemantyka i słova «praca» nie takaja, jak u rasiejskaha «rabota». A dla słova «dźvihnuć» i nie padabrać adnaznačnaha rasiejskaha ekvivalenta. (I mienavita takija słovy redka traplali ŭ saviecki TSBM abo fiksavalisia tam jak razmoŭnyja, rehijanalnyja — pry ŭsioj pavazie da stvaralnikaŭ taho TSBM.)
Mova «Našaj Nivy» nie pavinna być vypustašanaja, «słoŭnikavaja». Jana pavinna adpaviadać žyvoj movie realnych jaje nośbitaŭ. Nie bojciesia słenhu — mova praz słenh raźvivajecca. Naadvarot, słenh ratuje movu ad zdranćvieńnia, asabliva va ŭmovach abmiežavańnia ŭładami śfier jaje vykarystańnia.
Ciapier čytajuć
Stała viadomaja asoba rabočaha «Biełaruśkalija», jaki zahinuŭ pry abrušeńni hornaj parody1
Kamientary
Dźviž - šeta niejkaja biazzubaja karžoŭščyna
[Zredahavana]