Aryštavanaja i ŭratavanaja: Fiaduta vydaŭ knihu pra hałoŭny tvor biełaruskaj litaratury

Piać hadoŭ tamu, 11 krasavika 2021 hoda, u Maskvie FSB zatrymała hrupu biełarusaŭ, jakich pieradali KDB Biełarusi i abvinavacili byccam by ŭ padrychtoŭcy pieravarotu suprać režymu Alaksandra Łukašenki. Siarod zatrymanych — piśmieńnik i žurnalist Alaksandr Fiaduta. Jon žartaŭliva napisaŭ pra toj aryšt: «Tak upieršyniu za šmat hadoŭ u mianie źjaviŭsia volny čas».

I hety čas jon, jak tvorca słova, pryśviaciŭ uvasableńniu idei, jakuju vynošvaŭ vielmi daŭno — stvaryć hruntoŭny kamientar da hałoŭnaha biełaruskaha histaryčnaha ramana «Kałasy pad siarpom tvaim» Uładzimira Karatkieviča: «Ja mieŭ tekst ramana i čystyja sšytki».

Ale praź niemahčymaść dostupu da biblijateki, u jakoj moh by pahladzieć, što pisałasia inšymi aŭtarami pra karatkievičaŭski raman, Alaksandr Fiaduta źmianiŭ pieršapačatkovuju kancepcyju i vyrašyŭ vykłaści «svaje razumieńnie ramana, svaju traktoŭku» ŭ vyniku šmathadovaha jaho čytańnia.

Adsutnaść mierkavańniaŭ inšych znaŭcaŭ tvorčaści Karatkieviča — nasamreč nie słabaść, a mocny bok «Leksikonu», takoj miniencykłapiedyi z 51 artykuła, pryśviečanych hierojam i roznym źjavam z ramanu, Alaksandr Fiaduta faktyčna dzielicca samym darahim, što jaho kranała za kratami, i što čytajecca miž radkoŭ. U vyniku «Leksikon» — heta kniha nie tolki pra raman Karatkieviča, pra biełaruski narod, jaki ŭ joj paŭstaje ŭ vobrazie roznych hierojaŭ, ale i kniha pra samoha Alaksandra Fiadutu, pazbaŭlenaha voli, kniha pra pieraasensavańnie pratestaŭ 2020 hoda.

«Leksikon» sam aŭtar adrasavaŭ historyku Adamu Maldzisu, jak «adnamu ź pieršych adkryvalnikaŭ Atłantydy biełaruskaj minuŭščyny», ale toj pamior 3 studzienia 2022 hoda, tak i nie pabačyŭšy hety tvor. A jašče pakul Fiaduta byŭ za kratami, adzin z hałoŭnych łukašenkaŭskich ideołahaŭ i dyrektar Nacyjanalnaj biblijateki Vadzim Hihin, viadomy svaimi prarasiejskimi pohladami, damohsia vyklučeńnia ŭ 2023 hodzie «Kałasoŭ» sa školnaj prahramy.

Pavialičyć

Rukapis u zakładnikach u KDB

Kali kniha była hatovaja, joj zacikaviŭsia KDB u asobie padpałkoŭnika Alaksandra Akuliča, jaki «miłaściva» prapanavaŭ pieradać tvor na volu. Takoje ŭžo było ź Fiadutam padčas jaho aryštu ŭ 2010 hodzie, kali za kratami jon napisaŭ knihu ŭspaminaŭ pra Horadniu 1970—1980‑ch hadoŭ «Moj maleńki Paryž».

Ale na hety raz padpałkoŭnik KDB svajo słova nie strymaŭ i kniha ledź nie źnikła, jak i šmatlikija tvory inšych palitviaźniaŭ. Ale Alaksandr Fiaduta vyrašyŭ prajavić pryncypovaść, kab viarnuć tvor, i abvieściŭ «miedyčnuju zabastoŭku» — admoviŭsia prymać leki, jakija jamu nieabchodnyja byli praz drenny stan zdaroŭja.

Praz dva tydni piśmieńniku stała zusim błaha, ale jon praciahvaŭ svajo zmahańnie za rukapis. Administracyja ž turmy zajšła z tuzoŭ: vyrašyła nastroić suprać Fiaduty tych 14 čałaviek, chto ź im siadzieŭ u adnoj kamiery, paabiacaŭšy štodniovyja pieratrusy. Alaksandr Fiaduta vymušany byŭ pahadzicca prymać leki, ale nie straciŭ nadzieju viarnuć «Leksikon», dla čaho staŭ «bambardziravać listami» Hienieralnuju prakuraturu.

Hetaje zmahańnie za rukapis «Leksikonu» z padpałkoŭnikam KDB Alaksandram Akuličam kaštavała Alaksandru Fiaducie zaroblenaj na ŭsio žyćcio mihalnaj arytmijaj serca. Urešcie rukapis pahadzilisia viarnuć, ale z adnoj umovaj — Fiaduta pavinien byŭ padpisać pratakoł jaho kryminalnaj spravy: «Tak natatki pra raman Karatkieviča pieratvarylisia ŭ zakładnikaŭ».

I Fiaduta pajšoŭ na taki krok, paśla čaho sšytki z «Leksikonam» byli pieradadzienyja da jaho žonki. Adnak paŭstała jašče adna ŭmova ad KDB — Fiaducie pryjšłosia paabiacać, što jon nie budzie drukavać knihu pra knihu Karatkieviča jašče hod. Urešcie rukapis byŭ «vyzvaleny» tolki paśla vyzvaleńnia i departacyi ź Biełarusi jaho aŭtara.

I ciapier vyjšaŭ u vydaviectvie «Połackija łabirynty» u vydatnym pierakładzie na biełaruskuju movu Hanny Majskaj i z pradmovaj Siarhieja Dubaŭca.

Pavialičyć

«Kałasy» jak našy «Vajna i mir»

Były nastaŭnik litaratury Alaksandr Fiaduta adrazu stavić usie kropki nad i ŭ płanie daskanałaści biełaruskaj litaratury i tłumačeńnia času biełarusam časam zakidajuć, što ŭ nas niama tvoraŭ «Vajny i miru» Lva Tałstoha. Robiać heta tyja, chto z našaj litaraturaj dobra nie znajomy, a samo hetaje paraŭnańnie siahaje ŭ savieckuju školnuju prahramu 1970‑ch hadoŭ, dzie «tvor Tałstoha» bačyŭsia svojeasablivym ideałam nie praź jaho niejkuju zvyšnaturalnaść, a praz kolkaść spasyłak na hety tvor u sačynieńniach stvaralnika SSSR Uładzimira Lenina

«Kałasy» Karatkieviča Fiaduta paraŭnoŭvaje z «Vajnoj i miram», ale bačyć ich bolšaje padabienstva z tvorami Valtera Skota, a ŭ płanie jaho niezavieršanaści i najaŭnaści 150 cytataŭ na inšyja litaraturnyja tvory — tojesnym puškinskamu «Jaŭhienu Aniehinu».

Koń jak simvał Biełarusi

51 artykuł «Leksikonu» źmieščany ŭ toj paśladoŭnaści, jak jany i pisalisia za kratami, što dazvalaje prasačyć i za chadoj dumak dy pieražyvańniaŭ samoha Alaksandra Fiaduty ŭ źniavoleńni. Pačynajecca ŭsia z «Kania», adnaho z hałoŭnych vobrazaŭ «Kałasoŭ».

Adrazu pierad vačami paŭstaje čorny koń Čornaha Vojny i dva biełyja kani Alesia Zahorskaha (Urha i Tromb) — u hetym bačycca pierachod ad baraćby adzinočak-partyzan da masavaha nacyjanalna-vyzvolnaha ruchu. A jašče ž bieły vieršnik — simvał našaj «Pahoni», simvał Biełarusi, a karatkievičaŭskaje biełaje žarabia — heta budučy koń, na jakim pryjedzie Zbaŭca «ratavać svaje biełyja ziemli»: «Uvieś raman Karatkieviča faktyčna pra toje, jak raście biełaje žarabia i jak raście, rychtujučysia da vykanańnia svajoj misii, jahony vieršnik, jakomu sudžana źlicca ź biełym kaniom u adzinaje cełaje, pieratvarycca ŭ kientaŭra». U dalejšym Alaksandr Fiaduta pašyraje svajo razumieńnie: «Bieły vieršnik na biełym kani stanovicca dvajnikom śviatoha Juryja (Hieorhija), simvałam viery ŭ Boskuju apieku nad baraćboj za vyzvaleńnie Biełarusi. Biełaruś stanovicca metaj i ściaham u hetaj baraćbie, a biełaruskaść (to-bok uśviedamleńnie siabie adnym ź biełarusaŭ) — jaje nieabchodnaj umovaj i charaktarystykaj».

Paśla simvału Biełarusi, nastupnyja artykuły ŭ «Leksikonie» pryśviečanyja «admoŭnym» piersanažam, ź jakimi, vidavočna, sam Fiaduta sutykajecca za kratami — heta žandarm Musataŭ, impieratryca Kaciaryna II, pamieščyk Kanstancin Krojer. U apošnim, pavodle trapnaj zaŭvahi Fiaduty, Karatkievič bycca by schavaŭ apisańnie śmierci Iosifa Stalina: «Ad asłabiełaha žorstkaha tatalitarnaha kiraŭnika atačeńnie raźbiahajecca, tolki adčuŭšy jahony niepaźbiežny sychod».

Chiba nie za takija słovy-pradkazańni padpałkoŭnik Akulič, jaki, mahčyma, taksama bačyŭ miž radkoŭ, vyrašyŭ zakryć «Leksikon» Fiaduty?

Hałoŭny ž antyhieroj ramana, pavodle Fiaduty, — Rasiejskaja impieryja: «Złaja, antynacyjanalnaja i antyčałaviečaja siła«. Mienavita joj kidaje vyklik hałoŭny hieroj Aleś Zahorski, pradstaŭnik novaha pakaleńnia, u adroźnieńni ad staroha, navučanaha na parazach, jakoje ŭśviadomiła marnaść siłavoha supracivu impieryi: «Jany poŭnyja viery ŭ svaju pieramohu, jakaja padajecca im niepaźbiežnaj i histaryčna abumoŭlenaj. I finalny vierš Alesia Zahorskaha ŭdaje na manifiest novaha palityčnaha pakaleńnia hramadzian impieryi: «Ja vychodžu». Na scenu historyi vychodzić novaje pakaleńnie». Chiba heta nie vobraz Ramana Bandarenki, zabitaha pry ŭdziele nabližanych da Łukašenki Dźmitryja Baskava i Natalli Ejsmant 12 listapada 2020 hoda?

A jak ža hruša, ź jakoj i pačynajecca sam raman i jakuju Fiaduta razumieje jak simvał upartaści žyćcia, jana nie skarajecca svajmu spradviečnamu vorahu i ŭvasablaje nieŭmiručaść cełaha narodu. Tut znoŭ Alaksandr Fiaduta byccam źviartajecca da biełarusaŭ na pratestach 2020 hoda: «Jak i dreva hrušy, jon nie rychtujecca da śmierci — jon bujna kvitnieje. I heta kviecień i jość žyćcio asobnych ludziej…»

Pavialičyć

Kastuś Kalinoŭski jak biełaruski patryjot

Taksama adnym z hałoŭnych dasiahnieńniaŭ Uładzimira Karatkieviča Alaksandr Fiaduta bačyć stvorany vobraz Kastusia Kalinoŭskaha jak biełaruskaha patryjoty, za što ŭ vyniku raman i byŭ vykraśleny Hihinym sa školnaj prahramy. Adnak pry hetym, jak padkreślivaje haradzienski piśmieńnik, karatkievičaŭskaha Kalinoŭskaha ni ŭ jakim razie nielha abvinavacić u antyrasiejskaści, bo tut u adpaviednaści z savieckaj aficyjnaj kancepcyjaj jość vyraznaja miaža pamiž rasiejskim narodam i impierskaj uładaj, jak toje zanatavana ŭ adnym ź listoŭ da hieroja ramana Alesia Zahorskaha: «Ty viedaješ… ja tut palubiŭ ruskich ludziej. Vysakarodny, charošy narod. I taksama niaščasny, jak my…». Vajna va Ukrainie pakazała, što heta zusim nie tak.

Zatoje mienavita Kalinoŭski z «Kałasoŭ» staŭ prykładam dla mnohich biełarusaŭ, i zastajecca takim i siońnia: «Možna skazać, što ŭ masavaj śviadomaści patryjatyčna aryjentavanych biełarusaŭ siońnia isnuje mienavita taki Kastuś, jakoha prydumaŭ i apisaŭ Uładzimir Karatkievič, — śvietły, ramantyčna-ŭźniosły, ź iskrynkami ŭ vačach i z valavoj składkaj rota. Taki, jakoha možna palubić i jakomu varta było pavieryć».

I mienavita za takija vobrazy my i lubim «Kałasy pad siarpom tvaim». Ale jak Alaksandr Fiaduta razumieje hałoŭnaha hieroja ramana Alesia Zahorskaha dy inšych postaciaŭ, albo što zakadavana ŭ cukry, jak razumiejecca Karatkievičam svaboda? Vy znojdziecie adkaz u «Leksikonie». 29 traŭnia ŭ 12 hadzin u Varšavie na knižnym kirmašy na Nacyjanalnym stadyjonie Alaksandr Fiaduta praviadzie aŭtohraf-siesiju, a 31 traŭnia ŭ 12 hadzin tam ža prezientuje i svaju knihu.

• 5
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1