Doŭhi čas zastavałasia zahadkaj, jak u realnym žyćci vyhladała Hanna Dušeŭskaja — pierakładčyca, akciorka i rodnaja siastra architektara Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha. Jaje sapraŭdny tvar i nieviadomyja fakty bijahrafii adšukalisia tolki ciapier.
Chto takaja Hanna Dušeŭskaja?
Adukacyja Hanny Dušeŭskaj pačałasia ŭ Vilenskaj žanočaj himnazii, a ŭ 1917 hodzie jana ŭžo vučyłasia na historyka-fiłałahičnym fakultecie Pieciarburhskaha ŭniviersiteta. Hety linhvistyčny dośvied dapamoh joj stać adnoj z układalnic manumientalnaha «Siamimoŭnaha słoŭnika» (niamiecka-polska-rasijska-biełaruska-litoŭska-łatyšska-jaŭrejskaha), jaki pabačyŭ śviet u Lejpcyhu ŭ 1918 hodzie.
Hanna vykładała ŭ Vilenskaj biełaruskaj himnazii i pracavała ŭ dabračynnych tavarystvach. Jaje artystyčnyja zdolnaści raskrylisia na scenie Vilenskaj biełaruskaj dramatyčnaj družyny, dzie jana bliskuča hrała ŭ pjesach Franciška Alachnoviča i Uładzisłava Hałubka.
Jak prafiesijnaja muzyka i śpiavačka (vypusknica Bierlinskaj kansiervatoryi), jana šmat pierakładała na biełaruskuju movu inšamoŭnyja opiery i ramansy — u tym liku tvory Piatra Čajkoŭskaha i Tomasa Mura. Zachavalisia i jaje ŭłasnyja vieršy, a taksama pierakład vierša polskaha piśmieńnika Viktara Hamulickaha «Na Biełarusi» (nadrukavany ŭ haziecie «Homan» u 1918 hodzie).
Partret u nikabie
Dahetul byŭ viadomy tolki adzin fatahrafičny partret, što prypisvajecca Hańnie Dušeŭskaj i zachoŭvajecca ŭ fondach Biełaruskaha dziaržaŭnaha archiva-muzieja litaratury i mastactva (BDAMŁM). Praŭda, na im tvar žančyny schavany pad čornym nikabam. Adkrytymi zastajucca tolki vočy, što nie daje poŭnaha ŭjaŭleńnia pra jaje źniešnaść.
Uličvajučy, što Hanna ihrała ŭ Vilenskaj biełaruskaj dramatyčnaj družynie, znaŭcy słušna ličać, što taki ekzatyčny ŭbor na ŭschodni manier — heta nie bolš čym sceničny vobraz.
Znajšoŭ jaje nieviadomy raniej zdymak ja vypadkova — pišučy artykuł pra toje, jak ab Biełarusi pisali na staronkach niamieckaha druku časoŭ akupacyi.
U lipieni 1943 hoda ŭ pradstaŭničym niamieckim časopisie «Ostland» vyjšaŭ vialiki artykuł Kastusia Jezavitava, pryśviečany historyi biełaruskaha teatra. Siarod ilustracyj byŭ i žanočy partret u biełaruskim stroi, padpisany pa-niamiecku «Samaja lubimaja biełaruskaja aktrysa pieciarburhskaj trupy kala 1910 h. H. Duš-Dušeŭskaja» (G. Dusch-Duschewskaja).
Pa hetym podpisie łahična było padumać, što havorka pra Hannu Duž-Dušeŭskuju, siastru Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha, jakaja, jak my pisali ŭžo, mieła akciorski dośvied. Ale, jak pakazała hłybiejšaje vyvučeńnie zdymka z vykarystańniem sučasnych techničnych srodkaŭ, na fota nie siastra, a žonka Kłaŭdzija — Alena. Nie da kanca jasna, ci Jezavitaŭ pierabłytaŭ dźviuch žančyn z Dušeŭskich, ci inicyjał «G.» aznačaŭ varyjant imia Aleny — Helena.
Vyśviatleńnie prynaležnaści zdymku zapatrabavała vyvučeńnia bijahrafii hetych dziajačak i tym samym vyvieła na sapraŭdy partret Hanny.
Estonskaja viza
Šukajučy dadatkovyja bijahrafičnyja źviestki i realnyja zdymki siastry architektara, my źviarnulisia da hienieałahičnych sajtaŭ. Na partale MyHeritage znajšoŭsia profil Anna Duschewskaja (Duševskaja) z fotazdymkam, a taksama dataj naradžeńnia — 1893 hod, jakaja supadała z dataj naradžeńnia našaj hieraini. Poŭny dostup da dakumientaŭ byŭ zakryty biez premium-padpiski, jakaja kaštuje nieadekvatna doraha, ale, na ščaście, profil dublavaŭ zapisy, vykładzienyja na biaspłatnym sajcie Geni World Family Tree.
Lubyja hienieałahičnyja drevy, jakija stvarajucca amatarami, patrabujuć strohaj pravierki. Ale ŭ hetym vypadku aŭtary profilu na Geni (vidać, svajaki estonskaj haliny siamji) prymacavali da jaho ličbavyja kopii dakumientaŭ z Nacyjanalnaha archiva Estonii (fond ERA.957.16.1152).
Heta byli materyjały estonskaj palicyi ab vydačy dazvołaŭ na ŭjezd za listapad 1921 hoda. Mienavita na niamieckamoŭnaj ankiecie (Fragebogen) zachavaŭsia pašpartny fotazdymak maładoj Hanny Dušeŭskaj.
U dakumiencie, zapoŭnienym ad ruki, Hanna pakinuła vyčarpalnyja i vielmi dakładnyja źviestki pra siabie:
- Data i miesca naradžeńnia: 1 śniežnia 1893 hoda, Hłybokaje Vilenskaj hubierni, Dzisienski paviet.
- Prafiesija: Nastaŭnica (Lehrerin).
- Miesca žycharstva: U ankiecie jana paznačaje adras u Bierlinie, na jakim žyła z červienia 1921 hoda: rajon Frydenaŭ, vulica Ronebierhštrase, 2 (Berlin-Friedenau, Ronnebergstr. 2). Viadoma, što ŭ inšy čas jana žyła taksama na Filandastr. 36 — taki adras pakidaŭ jaje brat u svaich listach. Mienavita tam u jaje pieryjadyčna spyniałasia dziajačka BNR Pałuta Badunova.
- Nacyjanalnaść i vieravyznańnie: Biełaruska (Weissruthenin), rymska-katalickaje.
- Hramadzianstva: Litoŭskaje (pašpart vydadzieny ŭradam u Koŭnie 27 krasavika 1921 h.).
- Meta pajezdki ŭ Estoniju: Naviedać maci i švahra (muža siastry) Rudolfa Rejmana.
Estonskija svajaki
Dakumienty z estonskaha archiva raskryvajuć taksama bijahrafiju inšaj siastry Dušeŭskich — Jadźvihi (1889—1966), jakaja vyjšła zamuž za estonca Rudolfa Jochaniesa Rejmana (1884—1946).
Rejman byŭ viadomym estonskim vajskoŭcam, jaki ŭ 1918 hodzie staŭ adnym z zasnavalnikaŭ nacyjanalnaha estonskaha vojska i faktyčnym stvaralnikam intendanckaj słužby maładoj respubliki. Udzielničaŭ u Vyzvalenčaj vajnie (1918—1920), vykładaŭ u Vajskovaj škole i ŭvachodziŭ u Vajskovuju radu. U 1934 hodzie Rudolf Rejman atrymaŭ zvańnie hienierał-majora. Jon zdoleŭ paźbiehnuć savieckich represij i pamior svajoj śmierciu ŭ Talinie ŭ 1946 hodzie.
Jadźviha Rejman z Dušeŭskich. Fota: ra.ee
U Jadźvihi i Rudolfa naradziłasia dačka Ałaizija-Maryja, jakaja ŭ zamužžy nasiła proźviščy Vyrk i Tyik. U mižvajenny pieryjad z Jadźvihaj, miarkujučy pa ankiecie Hanny, taksama žyła ichniaja maci Jeva (pamierła ŭ 1930). Jak vynikaje ź bijahrafii Hanny, u 1925—1927 hadach jana taksama žyła ŭ Talinie razam ź siamjoj Jadźvihi, a ŭžo potym pierabrałasia ŭ Koŭna, dzie pracavała nastaŭnicaj muzyki.
Cikava, što ŭ estonskim archivie zachavaŭsia list pałkoŭnika Rejmana da estonskaj palicyi ad 15 listapada 1921 hoda z prośbaj vydać vizu Hańnie. U svaim chadajnictvie estonski aficer apisvaje svajačku jak «nastaŭnicu, pa nacyjanalnaści polku i hramadzianku Polščy» (rahvuse poolest poolakas ja Poola riigi kodanik). Pry hetym sama Hanna ŭ asabistaj ankiecie, naadvarot, identyfikavała siabie jak biełarusku ź litoŭskim pašpartam.
Opiernyja aryi ŭ Vilni
Doŭhi čas u histaryjahrafii ličyłasia, što paśla pieryjadu žyćcia ŭ Bierlinie, Talinie i Koŭnie ślady Hanny Dušeŭskaj kančatkova hublajucca ŭ kancy 1920‑ch hadoŭ.
Adnak, jak vyjaviŭ raniej litaraturaznaviec Cichan Čarniakievič, jaje tvorčaja dziejnaść praciahvałasia i ŭ nastupnym dziesiacihodździ. U haziecie «Biełaruski zvon» (№10 za 18 sakavika 1932 hoda) była apublikavanaja natatka pra viečar pamiaci Tarasa Šaŭčenki, zładžany vilenskaj ukrainskaj kałonijaj. U tekście paznačana:
«Na kancercie vystupała biełaruskaja śpiavačka hram. Hanna Dušeŭskaja, adeptka Berlinskaje Konservatoryi».
Daśledčykami i entuzijastami byli vyjaŭlenyja i inšyja śviedčańni. Tak u časopisie «Šlach moładzi» (№4 za 1931 hod) paviedamlałasia pra śviatkavańnie 13‑ch uhodkaŭ BNR u Vilni, dzie Hanna demanstruje svaje vakalnyja talenty:
«Hramadzianka Hanna Dušeŭskaja pryhoža prapiajała try narodnyja biełaruskija pieśni i aryju z opery «Huhienoty».
Heta biassprečny dokaz taho, što na pačatku 1930‑ch hadoŭ Hanna byvała ci žyła ŭ Vilni, nie vypadała z nacyjanalnaha kulturnaha kantekstu i paśpiachova vykarystoŭvała svaju niamieckuju adukacyju na scenie.
Dažyła da 1970-ch
Jak zaŭvažyŭ historyk Dźmitryj Drozd, dalejšy los Hanny viadomy z pratakołu dopytu Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha ad 8 sakavika 1952 hoda. Na pytańnie pra svajakoŭ architektar adkazvaje:
«U ciapierašni čas u mianie ŭ žyvych majucca dźvie siastry: Dušaŭskajcie Hanna, dačka Ściepasa, 62—63 hadoŭ, niezamužniaja, pražyvaje ŭ horadzie Kaŭnasie, znachodzicca na maim utrymańni. Da hetaha jana pražyvała ŭ hor. Vilni, pracavała nastaŭnicaj…»
Heta značyć, što Hanna pieražyła i savieckuju akupacyju, i Druhuju suśvietnuju vajnu. Bolš za toje, pa źviestkach, jakija byli adšukanyja daśledčycaj Alenaj Karoŭčankaj, Hanna (pad litoŭskim imiem Ona Duševskaitė) pražyła doŭhaje žyćcio i pamierła 8 krasavika 1971 hoda ŭ 78 hadoŭ. Jaje siastra Jadźviha Rejman taksama pierabrałasia ŭ Litvu i pamierła ŭ 1966 hodzie (a nie ŭ Talinie, jak ličyłasia raniej).
Siostry pachavanyja pobač sa svaim słavutym bratam Kłaŭdzijem Duž-Dušeŭskim na Pietrašunskich mohiłkach (Petrašiūnų) u Koŭnie. Tam ža spačyvaje i dačka Jadźvihi — Ałaizija-Maryja sa svaim mužam Aksielem Vyrkam.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
«Ni tady, ni siońnia ja nie liču, što zrabiŭ štości kiepskaje». Dziadok ščyra raskazaŭ pra byłyja adnosiny z 16‑hadovaj dziaŭčynaj7
Kamientary