Časopis «Ostland» byŭ premijalnym prapahandysckim vydańniem, jakoje vypuskałasia ŭ Ryzie aparatam rejchskamisara. Na krejdavanaj papiery pobač z rapartami pra pośpiechi viermachta źmiaščalisia abjomnyja artykuły pra historyju i kulturu padkantrolnych terytoryj. Meta była adna — absłuhoŭvać intaresy Treciaha rejcha.
Najbolšy akcent u materyjałach pra Biełaruś vydańnie rabiła na kultury, sprabujučy stvaryć iluziju niebyvałaha nacyjanalnaha adradžeńnia pad apiekaj niamieckaj ułady. Hałoŭnym matyvam stała supraćpastaŭleńnie: balšaviki źniščali ŭsio nacyjanalnaje, a «novy paradak» jaho viartaje i abaraniaje. Adnak za pryhožymi słovami i jakasnymi fotazdymkami chavalisia absurdnyja ideałahičnyja teoryi.
Teatralnaje žyćcio
U lipieńskim numary za 1943 hod vychodzić vielizarny artykuł staršyni Biełaruskaha abjadnańnia ŭ Łatvii Kastusia Jezavitava pra historyju biełaruskaha teatra. Aŭtar robić padrabiazny ekskurs ad tradycyjnaj batlejki i tvoraŭ Dunina-Marcinkieviča da prafiesijnych trup pačatku XX stahodździa.
Paviedamlajecca i pra pośpiechi Natalli Arsieńnievaj, jakaja pierakładaje dla minskaj sceny «Sievilskaha cyrulnika» i kłasiku Šylera.
Časopis drukuje jakasnyja zdymki z kultavych śpiektaklaŭ 1920‑ch hadoŭ: «Kastuś Kalinoŭski», «Na Kupalle» i «Panski hajduk». Čytačam nahadvajuć, što stvaralniki biełaruskaha teatra — u tym liku Uładzisłaŭ Hałubok — byli fizična źniščanyja savieckaj uładaj u 1930‑ia hady. I ŭ hetym niama chłuśni.
Ale razam sa zdymkami śpiektaklaŭ źmieščany jašče adzin, jaki vykryvaje kryvadušnaść niamieckich akupantaŭ — heta fotapartret Dušeŭskaj, «lubimaj biełaruskaj aktrysy pieciarburhskaj trupy» pačatku XX stahodździa.
Fota padpisana jak G. Dusch-Duschewskaja, tak što spačatku možna padumać, što havorka pra Hannu Duž-Dušeŭskuju, siastru Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha, stvaralnika bieł-čyrvona-biełaha ściaha, jakaja jakraz mieła akciorski dośvied. Ale, jak pakazała hłybiejšaje vyvučeńnie zdymka z vykarystańniem sučasnych techničnych srodkaŭ, na fota nie siastra, a žonka Kłaŭdzija Alena.
Litaralna praź miesiac paśla vychadu hetaha numara «Ostland», u žniŭni 1943 hoda, hiestapa ŭ Koŭnie aryštuje Alenu i Kłaŭdzija Dušeŭskich i kinie ŭ kancentracyjny łahier Pravianiški. Ich vina palahała ŭ tym, što jany chavali ŭ svajoj kvatery jaŭrejaŭ, ratujučy ich ad Chałakostu.
Za hety podźvih u 2004 hodzie Dušeŭskija byli paśmiarotna ŭznaharodžanyja litoŭskim dziaržaŭnym ordenam — Kryžam vyratavańnia hinučych.
Biełaruskaja «kaza» — ad vikinhaŭ!
Kali havorka zachodziła pra etnahrafiju, niamieckija daśledčyki sprabavali roznymi šlachami pryviazać miascovyja tradycyi da aryjskich ci hiermanskich karanioŭ. U śniežni 1942 hoda Frydrych Alaksandr Redlich publikuje artykuł «Kalady ŭ Ostłandzie» (Weihnachten im Ostland). Apisvajučy tradycyjny biełaruski i bałcki abrad, kali kaladoŭščyki vodziać pa dvarach junaka, pieraapranutaha ŭ masku kazy (Bocksmaske), aŭtar robić dziŭnuju vysnovu.
Pakul sučasnyja prarasijskija aktyvistki ŭ Biełarusi zmahajucca z tradycyjnaj kaladnaj «kazoj», na poŭnym surjozie bačačy ŭ joj simvały Bafamieta i satanizm, niamieckija akupanty ŭ 1942 hodzie išli pa šlachu kulturnaj aprapryjacyi. Jany pryŭłaščvali miascovy falkłor, sprabujučy razhledzieć pad sałamianaj maskaj kazy… spadčynu surovych skandynaŭskich vikinhaŭ.
Zvyčajnuju biełaruskuju kazu Redlich sprabavaŭ uprehčy ŭ kalaśnicu hiermanskaha boha Tora. U artykule śćviardžałasia, što naša maska kazy źjaviłasia «pad upłyvam vikinhskich suviaziaŭ» i źjaŭlajecca svajakom šviedskaha kaladnaha kazła (Julbock), kab choć niejak apraŭdać prysutnaść staražytnahiermanskaha duchu na słavianskich terytoryjach.
Ironija losaŭ daśledčykaŭ-ostforšaraŭ
Jašče dalej u psichałahičnym analizie idzie doktar Ebierchard Volfhram (1908—1981), niamiecki słavist i adzin z tak zvanych ostforšaraŭ (Ostforscher), «daśledčykaŭ Uschodu», jakija ŭ čas vajny z kabinietnych navukoŭcaŭ pieratvarylisia ŭ intelektualnuju absłuhu hienacydu i kałanizacyi.
U lipieni 1944 hoda Volfhram apublikavaŭ hruntoŭny artykuł «Biełaruskaja narodnaja pieśnia» (Das weißruthenische Volkslied), abapirajučysia na zachavanyja archivy razhromlenaha Inbiełkulta.
Volfhram dakazvaje niamieckamu čytaču, što biełarusy kardynalna adroźnivajucca ad ruskich. Daśledčyk kateharyčna supraćpastaŭlaje dźvie kultury: ruskuju narodnuju pieśniu jon nazyvaje «biaźmiežnaj płyńniu dušy ŭ biaskoncaść» i vybucham emocyj, jaki «łamaje ŭsie miežy». U supraćvahu hetamu biełaruskaja pieśnia, na jaho dumku, demanstruje «ścipłuju, amal surovuju ŭparadkavanaść» i hłybokuju, praktyčnuju suviaź z realnym sialanskim pobytam.
Tut varta zhadać ironiju losu samoha daśledčyka. Ebierchard Volfhram, jaki padčas vajny ŭ nacysckim časopisie vyvučaŭ «Ostłand» i pisaŭ pra pieravahu novaha jeŭrapiejskaha paradku nad balšavizmam, paśla razhromu Treciaha rejcha apynuŭsia ŭ savieckaj zonie akupacyi. Jon zastaŭsia žyć u HDR, u Lejpcyhu, i z 1945 pa 1956 hod… aficyjna pracavaŭ u Tavarystvie niamiecka-savieckaj družby!
Radyjo biez pryjomnikaŭ
Dzivilisia akupanty i tamu, što pakinuła im tatalitarnaja savieckaja sistema. U studzieni 1943 hoda, robiačy ahlad radyjoviaščańnia, intendant Hans Kryhler ździŭlena kanstatuje: u biełarusaŭ praktyčna niama indyvidualnych radyjopryjomnikaŭ, tolki pravadnyja radyjokropki.
«U Biełarusi efirny pryjom byŭ zabaronieny z samaha pačatku, kab ludzi nie čuli praŭdy z-za miažy», — piša niamiecki aŭtar.
Nasamreč da vajny efirnyja pryjomniki ŭ SSSR pradavalisia, choć i padlahali strohaj rehistracyi ŭ orhanach suviazi. Toje, što pabačyli niemcy — heta vynik ahulnaj biednaści i tatalnaj kanfiskacyi radyjopryjomnikaŭ, praviedzienaj NKVD 25 červienia, na treci dzień vajny.
Darečy, savieckaja sistema pravadnoha viaščańnia niemcam vielmi spadabałasia — jany imhnienna prystasavali jaje dla tranślacyi ŭžo pramovaŭ Hitlera.
Čamu hitleraŭcy nie raspuścili kałhasy
Jak viadoma, adnym z hałoŭnych prapahandysckich łozunhaŭ Hiermanii ŭ vajnie suprać SSSR było «vyzvaleńnie sialan ad balšavickaha pryhonu» i viartańnie pryvatnaj ułasnaści na ziamlu. U Estonii, Łatvii i Litvie niamieckaja administracyja sapraŭdy raspuściła saŭhasy, jakija savieckaja ŭłada paśpieła stvaryć usiaho za hod da niamieckaha ŭvarvańnia. Ale ŭ Biełarusi było inakš.
U lipieńskim numary za 1943 hod, u vialikim artykule vysokapastaŭlenaha čynoŭnika, byłoha dziaržministra Hierbierta Bake «Sialanie Jeŭropy pracujuć dla pieramohi» (Europas Bauern arbeiten für den Sieg), aŭtar chvalicca pośpiechami niamieckaj ahrarnaj palityki na zachoplenych terytoryjach. Jon rapartuje, što sialanie nibyta z radaściu vyzvalajucca ad kałhasnaj sistemy na ŭsioj terytoryi Ostłanda i Ukrainy, ale tut ža robić abmoŭku: «…kałhasnaja sistema, adnak, častkova zachavałasia tolki ŭ biełaruskich abłaściach».
Hety ž tezis pra zachavańnie kałhasaŭ u Biełarusi (Weissruthenien) słova ŭ słova paŭtarajecca i praz hod, u artykule ź lipieńskaha numara 1944 hoda («Abaviazak łatyšskaha chatniaha frontu…»).
Čamu ž nacysty, vyrašyli pakinuć adzin z hałoŭnych jaho simvałaŭ balšavizmu — kałhasy — cełymi i dziejnymi mienavita na našych ziemlach? Vidać, dla bieśpierabojnaha zabieśpiačeńnia hihanckaj mašyny viermachta praduktami patrabavaŭsia žorstki, bieśpiarečny i centralizavany kantrol za zboram pradukcyi.
Niamieckaj administracyi, pa sutnaści, ničoha nie treba było mianiać u savieckaj sistemie — dastatkova było tolki pastavić na čale hetaj sistemy svaich kamiendantaŭ i kiraŭnikoŭ. Ekanomika Biełarusi razhladałasia niemcami vyklučna jak resursnaja baza, i ideałohija tut lohka sastupała miesca praktyčnaj vyhadzie.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Siamju ź Minska buduć sudzić za zdradu dziaržavie i kantrabandu zbroi. Ich, padobna, zatrymali na miažy — voś što viadoma7
Kamientary