«Znajšlisia prodki, pra jakich nie viedali navat baćki». Biełaruska šukała polskija karani i vyvučyła historyju siamji

Jaŭhienii (imia hieraini i proźviščy rodaŭ źmienienyja) amal 70 hadoŭ. Jaje małodšaja dačka bolš za 20 hadoŭ žyvie ŭ Kanadzie, starejšaja amal piać hadoŭ u Polščy.

Da pačatku pošukaŭ siamiejnaja pamiać trymałasia na abryŭkach. Pra dzieda pa baćkavaj linii kazali, što jon byŭ lotčykam i zahinuŭ padčas Druhoj suśvietnaj vajny, ale paźniej vyśvietliłasia: jon pamior u samym pačatku bajavych dziejańniaŭ.

Nie viedała Jaŭhienija i dziavočaje proźvišča babuli z boku baćki. Kali znajšła šlubny vobysk (piśmovy akt), baćka spačatku spračaŭsia, što heta pamyłka, a potym zdaŭsia: «A čort jaho viedaje».

«Vialikdzień adznačali tolki katalicki»

Za prostym pytańniem dački chutka adkryłasia bolšaje: čamu ŭ siamji stolki polskaha i katalickaha? Babula Jaŭhienii z boku maci dobra viedała polskuju movu i čytała malitvy na hetaj movie, kali adpiavali niabožčykaŭ. U vioscy, dzie žyli jaje babula i dziadula, amal usie byli katalikami.

«Vialikdzień adznačali tolki katalicki. Daviedałasia, što ŭ ludziej byvaje inšy Vialikdzień, užo hadoŭ u 12—13», — uspaminaje žančyna.

Pravasłaŭnych chavali nie na miascovych mohiłkach, a vazili ŭ inšuju viosku. Novy hod nie adznačali, adznačali Kalady. Pra Radaŭnicu nie viedali, zatoje paśla Vialikadnia byŭ «dzień śmiarotnych», dzień pamiaci pamierłych. Navat imiony ŭ vioscy hučali jak asobny śviet: Staś, Zyhma, Romcik, Brońka, Albin, Karalina, Sońka, Jadzia. Usio heta padšturchoŭvała Jaŭhieniju da dumki, što, mahčyma, u siamji jość polskija karani.

«Svajaki krucili palcam kala skroni»

U 2010 hodzie Jaŭhienija pačała jeździć u Nacyjanalny histaryčny archiŭ Biełarusi ŭ Minsku. Supracoŭniki čytalnaj zały dapamahali razabracca, da jakoha pavieta i vołaści adnosilisia vioski, dzie žyli prodki.

«Jeździła dva razy na miesiac na piać dzion kožny raz. Svajaki krucili palcam kala skroni, kali kazała, što jedu ŭ archiŭ», — uspaminaje žančyna.

Pieršuju halinu pačała z prodkaŭ pa linii baćki: pravasłaŭnych sialan ź Minskaj hubierni. U archivie Jaŭhienija paznajomiłasia ź inšymi ludźmi, jakija taksama šukali svaje karani, a paźniej pryjšła na hienieałahičny forum VHD («Vsierośsijskoje hienieałohičieskoje drievo»). Tam dapamahali pierakładać zapisy z łacinskaj i polskaj moŭ, dzialilisia dakumientami i padkazkami.

«Kali znachodziš adnaho prodka, potym dumaješ: a raptam jašče ŭ inšych dakumientach niešta budzie pra jaho baćku ci maci?» — kaža Jaŭhienija.

Archiŭny zapis źviazaŭ niekalki pakaleńniaŭ siamji

Z časam pošuk polskich karanioŭ staŭ šyrejšym. Jaŭhienija ŭžo nie prosta šukała zapis pra nacyjanalnaść, a adnaŭlała ŭsie haliny siamji.

U pošukach «svaich palakaŭ» jana dajšła da pačatku XIX stahodździa. U kaścielnych zapisach znajšła śmierć svajho praprapraprapradzieda: jon pamior u 1809 hodzie ŭ 25 hadoŭ. Potym znajšła zapisy pra naradžeńnie dvuch jaho synoŭ. Adzin ź ich, narodžany ŭ 1808 hodzie, akazaŭsia jaje pramym prodkam. A dalej śled abarvaŭsia: patrebnyja mietryčnyja knihi nie zachavalisia.

«Straciła ŭsiakuju nadzieju, što jašče niešta znajdu», — uspaminaje Jaŭhienija.

Žančyna adznačaje, što hienieałahičny pošuk redka idzie pa pramoj. Kali nie zachavalisia mietryčnyja knihi, davodzicca praviarać inšyja dakumienty: revizskija skazki, pasiamiejnyja śpisy, śpisy miaščan, sudovyja i dvaranskija spravy. Tak Jaŭhienija stała šukać nie tolki kankretnych ludziej, ale i proźviščy, jakija sustrakalisia ŭ siamiejnaj historyi.

Mienavita ŭ dvaranskich spravach źjavilisia pieršyja hierby. Pa halinie Vieraziembskich Jaŭhienija znajšła spravu siamji svajoj prababuli. U joj byŭ paznačany skład siamji: baćka, jaho braty i inšyja svajaki. Tam ža było apisańnie hierba. Jano supała z hierbam «Laliva».

Pavialičyć

Pa inšaj halinie, Davydovičaŭ, jana znajšła mahčymuju suviaź z hierbam «Truby». Ale hetuju liniju Jaŭhienija pakul nie ličyć dakazanaj: u dakumientach jość padobnyja imiony, adnak poŭnaj upeŭnienaści, što heta mienavita jaje pramyja prodki, niama.

Kab pravieryć viersiju, Jaŭhienija šukała Davydovičaŭ i ŭ bolš poźnich śpisach minskich miaščan. Kali siamja nie zmahła paćvierdzić dvaranstva, jaje pradstaŭniki mahli prachodzić užo jak miaščanie. U śpisach za 1882 i 1894 hady takija siemji jość, ale źviazać ich sa svajoj linijaj Jaŭhienija pakul nie moža.

Samaj emacyjnaj znachodkaj stali navat nie hierby. Na hienieałahičnym sajcie, jaki mnohija nazyvajuć «sajtam marmonaŭ», Jaŭhienii niekalki razoŭ traplaŭsia adzin archiŭny zapis. Z telefona jaho było drenna bačna, i jana adkłała dakumient «na potym». Kali paźniej jana adkryła zapis na vialikim ekranie, vyjaviłasia, što heta zapis pra naradžeńnie dziciaci ŭ siamji minskaha mieščanina, jakoha Jaŭhienija ŭžo sustrakała ŭ inšych dakumientach. Tak udałosia źviazać niekalki pakaleńniaŭ svajakoŭ, jakija da hetaha isnavali dla jaje asobna.

«Heta byŭ šok», — kaža žančyna.

Paśla hetaha za adnu noč Jaŭhienija znajšła zapisy pra naradžeńnie svajho pradzieda i inšych dziaciej u hetaj siamji.

«Paźniej ja znajšła jašče adzin važny dakumient: u 1868 hodzie hetaha prodka pieraviali ŭ pravasłaŭje. Jaho žonka ŭ mietryčnaj knizie była zapisana «rymlankaj». Tak tady mahli paznačać žančynu ryma-katalickaha vieravyznańnia», — uspaminaje Jaŭhienija.

Hierby i płastmasavaja karona

Kali ŭ siamji daviedalisia pra šlachieckija haliny, reakcyja była niečakanaj. Muž siastry skazaŭ, što «zaŭsiody adčuvaŭ, što jaho žonka sa šlachty, vielmi ŭžo vychavanaja». A rodny brat Jaŭhienii kupiŭ dziciačuju płastmasavuju karonu i časam prychodziŭ u joj na siamiejnyja śviaty.

«Vielmi viasiołaja ŭ nas siamja», — śmiajecca Jaŭhienija.

Sama jana kaža, što asablivaha zachapleńnia ad hierbaŭ užo nie adčuła. Da taho momantu važniejšymi byli nie simvały, a ludzi za imi: imiony, šluby, dzieci, pierachody z adnoj kanfiesii ŭ inšuju, vioski, dzie jany žyli.

Čamu polskija karani nie paćvierdzilisia

Jaŭhienija adznačaje, što samaje paradaksalnaje ŭ hetaj historyi — polski śled. Jon u siamji jość, ale dakazać jaho dakumientalna nie atrymałasia. U pasiamiejnych śpisach za 1926 hod u rodnych bratoŭ nacyjanalnaść paznačanaja pa-roznamu: u kahości «palak», u kahości «biełarus».

U paślavajennych pasiamiejnych śpisach sielsavieta, dzie žyli babula i dziadula Jaŭhienii, za 1944—1946 hady situacyja padobnaja. Tolki ŭ śpisach vybarščykaŭ za 1930 hod va ŭsich paznačanaja nacyjanalnaść «palak». Ale ŭ mietryčnych knihach pry naradžeńni i chryščeńni nacyjanalnaść zvyčajna nie paznačali. U revizskich kazkach taksama.

Jašče adzin šlach vioŭ praz represavanych svajakoŭ. U abiedźviuch halinach siamji byli ludzi, jakija, pavodle słoŭ Jaŭhienii, da hetaha času nie reabilitavanyja. Jana źviartałasia ŭ KDB, kab atrymać dakładnyja daty naradžeńnia i daviedacca, jak možna padać na reabilitacyju. Dvojčy atrymała admovu.

«Prapanavali padavać u sud, a jany sa mnoj spyniajuć stasunki. Tak było napisana ŭ adkazie KDB», — uspaminaje žančyna.

Prablema była i ŭ łancužku svajactva. Kab paćvierdzić suviaź, patrebnyja byli dakumienty ad maci da babuli i prababuli. Paśviedčańniaŭ pra šlub, jakija mahli b heta źviazać, u Jaŭhienii nie było.

«Pakryŭdžanaści tady nie było, što nie ŭdałosia paćvierdzić polskija karani. Nichto nie dumaŭ pra toje, što kamuści daviadziecca vymušana šukać «inšuju radzimu», jak majoj starejšaj dačce», — dzielicca Jaŭhienija.

«Znajšlisia prodki, pra jakich nie viedali navat našy baćki»

Za 15 hadoŭ Jaŭhienija tak i nie atrymała dakumient, jaki moh by paćvierdzić polskaje pachodžańnie. Ale jana nie ličyć pošuk niaŭdałym.

«Vynik jość — znajšlisia prodki, pra jakich nie viedali nie tolki my, ale i našy baćki», — kaža žančyna.

Jana pahadziłasia b prajści hety šlach znoŭ, choć šukać stała składaniej: niekatoryja resursy ciapier niedastupnyja ź Biełarusi, a archiŭnaja praca patrabuje bolš namahańniaŭ.

• 4
• 0
• 0
• 1
• 0
• 0
• 0
• 0