Дзеці злізвалі з бруднай падлогі пралітае малако. Якой пабачыў замежнік Беларусь, спустошаную расійскімі і шведскімі войскамі ў час Паўночнай вайны

Яго ўнікальны дзённік, які стаў прадметам вывучэння славацкай даследчыцы Станіславы Мойшавай, пралівае святло на тое, як выглядала наша краіна вачыма іншаземца ў адзін з самых драматычных перыядаў сваёй гісторыі. На артыкул у выданні «Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя» звярнуў увагу тэлеграм-канал «De facto. Беларуская навука».

Місія ў пекла вайны

Даніэль Крман (1663—1740) быў не проста святаром, а значнай фігурай славацкага пратэстантызму. У 1708 годзе ён выправіўся ў небяспечную місію да шведскага караля Карла XII, які тады са сваім войскам знаходзіўся на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Мэтай Крмана было атрымаць палітычную і фінансавую падтрымку для венгерскіх — а па сутнасці славацкіх — пратэстантаў.

Маршрут пасла пралягаў праз Прусію, Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае да Магілёва, дзе размяшчаўся лагер шведаў. Гэта было падарожжа не турыста, а ўважлівага назіральніка, які фіксаваў усё, што бачыў: ад геаграфіі да побыту мясцовых жыхароў. Яго запісы — ўнікальны гістарычны дакумент, які паказвае Беларусь напярэдадні вырашальнай бітвы пад Палтавай.

Краіна разбурэнняў і высокіх узгоркаў

Беларусь паўстала перад вачыма Крмана ў двух вобразах: як бясконцыя лясы і як выпаленая вайной зямля. Ён апісвае спаленыя вёскі, спустошаныя палі і дым, які засцілаў неба. У дзённіку згадваецца, як расійскі цар Пётр I знішчаў усё агнём, каб не пакінуць шведам нічога для харчавання.

Цікава, што звыкла раўнінную Беларусь Крман часта называе краінай «высокіх узгоркаў». Гэта тлумачыцца тым, што яго маршрут пралягаў праз Мінскае ўзвышша, праз Лагойшчыну і Міншчыну, якія пасля раўніннай Польшчы здаваліся яму сапраўды ўзгорыстымі.

Людзі і іх беды

Мясцовае насельніцтва апісана сцісла, але пранізліва. Крман фіксуе галечу і пакуты простых людзей.

У Барысаве ён бачыў, як жыхары, быццам паводле цыганскіх звычаяў, вымушаныя былі жыць і гатаваць ежу пад адкрытым небам, бо іх дамы былі разбураныя.

У вёсцы Маркава ён стаў сведкам сцэны, калі дзеці з прагнасцю злізвалі з бруднай падлогі пралітае малако — адзіную ежу на некалькі дзён.

Святар таксама адзначае этнічную разнастайнасць Беларусі, якую ён у сваіх запісах называе Літвой. Ён сустракае не толькі мясцовых жыхароў, але і яўрэяў, якія трымалі большасць корчмаў, а таксама татараў і нават калмыкаў. Апошніх ён характарызуе як «людаедаў» з-за іх дзікага выгляду, а татараў апісвае як карысных, але жорсткіх ахоўнікаў.

Рэлігійная экзотыка

Для пратэстанта з Цэнтральнай Еўропы рэлігійнае жыццё Беларусі было сапраўднай экзотыкай. Крман з цікавасцю апісвае праваслаўныя і ўніяцкія цэрквы, якія ўражвалі яго сваёй архітэктурай. Асабліва яго здзівілі трохкупальныя храмы, якіх ён раней не бачыў. Ён падрабязна апісвае інтэр'еры, багата аздобленыя роспісамі, і нават спрабуе чытаць кірылічныя надпісы — у дзённіку ёсць лацінская транслітарацыя малітвы «Ойча наш».

Аднак стаўленне да праваслаўнага духавенства ў яго было неадназначным. У Крупках ён сустрэў святара, якога ў запісах называе «папом». Той быў неадукаваным і нават дрэнна ведаў кірыліцу, не кажучы ўжо пра латынь. Гэта ўмацавала стэрэатыпы Крмана пра нізкі ўзровень адукацыі мясцовага кліру.

Не абмінуў увагай аўтар і яўрэйскія сінагогі. У Радашковічах ён наведаў адну з іх і падрабязна апісаў інтэр'ер і малітву, якая падалася яму хаатычнай і шумнай.

Лазня і піва ў Магілёве

Адзін з самых каларытных эпізодаў дзённіка — наведванне лазні ў Барысаве. Для Крмана гэта быў першы досвед знаёмства з традыцыйнай лазняй на гэтых землях. Ён апісвае яе як «цёмную будку» з распаленымі камянямі, на якія льюць ваду.

Нягледзячы на папулярнасць гэтай гігіенічнай працэдуры сярод мясцовых, самога святара яна не ўразіла, а хутчэй напалохала сваёй спёкай і тым, што там панавала антысанітарыя.

Павялічыць

У Магілёве з паслом здарыўся кур'ёзны выпадак. У карчме з паэтычнай назвай «Светлыя агні» ён хацеў заказаць піва, але мясцовыя жыхары адмовіліся яго абслугоўваць. Крман называе іх «цемрашаламі», але сапраўдная прычына адмовы застаецца загадкай — магчыма, гэта была рэакцыя на іншаверцаў ці проста наступства ваеннага часу.

Дзённік Даніэля Крмана — гэта не проста набор нататак падарожніка. Гэта погляд на Беларусь вачыма еўрапейскага інтэлектуала пачатку XVIII стагоддзя. Нягледзячы на пэўную прадузятасць і стэрэатыпы, ён зафіксаваў жывую карціну краіны: яе гарады — Смаргонь, Радашковічы, Барысаў, Магілёў, яе шматнацыянальны характар і трагічны лёс падчас вялікай вайны. Для нас сёння гэта каштоўная магчымасць пабачыць сябе з боку праз прызму часу.

• 9
• 0
• 0
• 2
• 0
• 2
• 0
• 2