Сілавікі накрылі сетку арганізацый «таемных пакупнікоў». Налічылі 40 тысяч пацярпелых работнікаў гандлю

Пра што гаворка

Раней стала вядома пра ілжэкантралёраў, якія прыходзілі ў крамы і шукалі парушэнні, часцей за ўсё пратэрміноўку. Затым прадаўцоў прымушалі падпісваць дагаворы ды аплачваць сумнеўныя лекцыі.

Паводле інфармацыі Onlíner, апошнім часам пад падазрэнне трапілі дзясяткі кампаній, чые супрацоўнікі прыходзілі ў крамы, а нядаўна пра ілжэкантралёраў папярэдзіла Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю. Што гэта насамрэч за кампаніі? 

— Дык хто стаяў за гэтымі праверкамі — барацьбіты за правы пакупнікоў, як яны сябе называлі, ці не?

— Летась Следчы камітэт разам з органамі ўнутраных спраў выявіў і спыніў схему ў сферы абароны правоў спажыўцоў, якая працавала па ўсёй краіне больш за 10 гадоў. Паводле нашых звестак, у Беларусі дзейнічала некалькі арганізаваных груп, якія выкарыстоўвалі яе для заробку.

Сутнасць у тым, што ствараліся ТАА, пры рэгістрацыі заяўляўся шырокі набор мэтаў: абарона правоў спажыўцоў, правядзенне семінараў і лекцый і гэтак далей. Але, як устаноўлена падчас папярэдняга следства, адзінай мэтай гэтага было незаконнае атрыманне грошай ад прадстаўнікоў гандлю.

Для гэтага пры рэгістрацыі ў статуты ўключалі квазікантрольныя функцыі: маніторынг захавання правоў спажыўцоў і правілаў гандлю, пошук парушэнняў правоў спажыўцоў і таму падобнае, — каб іх дзеянні выглядалі легальнымі.

Злачынная схема была пастаўлена на паток: калі стваралася чарговае ТАА, яго заснавальнікі наймалі супрацоўнікаў, якія павінны былі наведваць крамы пад выглядам звычайных пакупнікоў. Працавалі па двух сцэнарыях: першы — вышуквалі рэальныя парушэнні правілаў гандлю, другі — маглі бесцырымонна падкідваць пратэрмінаваную прадукцыю. Як правіла, прыходзілі ў крамы па два-тры чалавекі, часам па адным.

Потым яны падыходзілі да супрацоўнікаў і прапаноўвалі заключыць дагавор на навучанне: семінары, лекцыі па правілах гандлю і абароне правоў спажыўцоў. І пры гэтым давалі зразумець: альбо заключаецца дагавор, альбо пра парушэнні паведамяць у кантралюючыя органы.

Грошы па такіх дагаворах ішлі на рахункі гэтых кампаній, сумы вар’іраваліся ад 50 да 170—200 рублёў за адзін дагавор. Лекцыі альбо былі фармальнымі, альбо наогул не праводзіліся.

Прыклад з адной справы, як гэта працавала: супрацоўніца такой кампаніі пад выглядам звычайнага пакупніка зайшла ў краму адной з гандлёвых сетак у Мінску, падкінула на паліцу бутэльку піва з пратэрмінаваным тэрмінам прыдатнасці, а затым сама ж яе «выявіла». Пасля гэтага падышла да прадавачкі і запатрабавала заключыць дагавор на 170 рублей. Тая пагадзілася.

— Што можна сказаць пра маштабы гэтай схемы?

— У 2025 годзе па такіх фактах завялі 14 крымінальных спраў, усяго больш за 40 тыс. пацярпелых работнікаў гандлю. Шкода па гэтых справах — звыш 8 млн рублёў.

Паводле звестак следства, за апошнія 10 гадоў у Беларусі зарэгістравалі не менш за 20 такіх кампаній: ТАА «ТоргПродконсультант», ТАА «ТрейдКонсалдинг», ТАА «Потребительский партнер», ТАА «Сфера потребителя», ТАА «Статус потребителя», ТАА «Инфопрод», ТАА «Опыт потребителя», ТАА «Потребительский Экспресс», ТАА «Сфера внимания», ТАА «Потребительский шанс», ТАА «Потребительская поддержка», ТАА «Потребительская опора», ТАА «ПродСеминар», ТАА «Жантиторг», ТАА «Визитерторг», ТАА «Орион Центр», ТАА «Правлекпотребитель», ТАА «Совет потребителю», ТАА «Содружество потребителей», ТАА «Альтернативная корзина».

Зараз устаноўлена каля 60 чалавек, якія ўдзельнічалі ў гэтай схеме. Роля кожнага яшчэ ўдакладняецца, але ўжо больш за 40 з іх прызнаныя падазраванымі. Большасць з іх супрацоўнічаюць са следствам, даюць прызнальныя паказанні, падрабязна распавядаюць, як была арганізавана гэтая дзейнасць.

Арганізатары знойдзеныя і затрыманыя. 13 чалавекам выстаўлена абвінавачанне па артыкуле аб вымагальніцтве, учыненым у складзе арганізаванай групы.

Справы расследуюцца, рабіць нейкія высновы і ставіць кропку ў гэтым пытанні яшчэ рана.

— Як гэтая схема змагла існаваць так доўга і ў такіх маштабах?

— Уразлівасць для вымагальніцтваў узнікала там, дзе парушаліся правілы гандлю. Па гэтых фактах ужо ўнесена 12 прадстаўленняў у органы ўлады і кіраўніцтва гандлёвых аб’ектаў для ліквідацыі парушэнняў.

Што тычыцца рэгістрацыі такіх юрыдычных асоб: у краіне дзейнічае заяўны прынцып, і адказнасць за падачу дакументаў нясуць самі заснавальнікі. У гэтым выпадку яны ўключалі ў статуты функцыі, якія стваралі бачнасць кантрольнай дзейнасці, — і выкарыстоўвалі гэта як шчыліну для злачынстваў.

Кантраляваць праверкі і праводзіць іх могуць толькі дзяржаўныя органы. Ніякія юрыдычныя асобы такімі паўнамоцтвамі не надзелены.

Пры гэтым важна данесці да работнікаў гандлю: нават нягледзячы на тое што зараз усе арганізатары затрыманы, калі хтосьці сутыкнецца з падобнымі сітуацыямі, трэба адразу звяртацца ў міліцыю і Следчы камітэт.

— Чаму гэтай тэмай пачалі займацца менавіта зараз?

— Насамрэч першыя сігналы з’явіліся некалькі гадоў таму, калі пачалі паступаць звароты і заводзіліся асобныя крымінальныя справы. Напрыканцы 2023 года ўжо быў першы прысуд кіраўніку аднаго з такіх таварыстваў. Ён атрымаў рэальны тэрмін за вымагальніцтва. А затым стала зразумела, што гэта не адзінкавы выпадак, а цэлая сістэма.

У 2023 годзе кіраўніка ТАА «ПотребительГарантияПраво» прысудзілі да 3 гадоў калоніі за вымагальніцтва (частка 2 артыкула 208 УК) у крам пад выглядам абароны правоў спажыўцоў і аказання адукацыйных паслуг. Пацярпелі 60 чалавек, шкода склала амаль 12 тыс. рублёў.

Трэба патлумачыць, што, па-першае, доўгі час такія факты хаваліся, таму што гандлёвыя сеткі самі не хацелі агучваць іх з-за страху рэпутацыйных страт — напрыклад, з-за знойдзенай у іх пратэрміноўкі. Па-другое, усё гэта адбывалася разрознена па ўсёй краіне, прадстаўнікі гандлю не звярталіся ў Следчы камітэт.

Як толькі мы заўважылі сістэмнасць, сталі збіраць гэтыя факты і пачалі маштабнае расследаванне.

Тут яшчэ спрацавала псіхалогія ціску. Злачынцы знайшлі досыць удалую глебу: гандлёвай сетцы або прадаўцу было нявыгадна, каб пасля скаргі ілжэкантралёраў прыйшла сапраўдная праверка, якая можа прывесці нават да часовага закрыцця крамы. Таму кіраўнікі крам ведалі пра гэтую схему, а часам грошы збіралі літаральна ў складчыну самі супрацоўнікі крамы.

Трэба разумець, як наогул развіваецца злачынная дзейнасць. Спачатку злачынцы ўжываюць канспірацыю, гэта была латэнтная схема, якую складана было выявіць.

На першых этапах яны сапраўды шукалі рэальныя парушэнні, але з часам пачалі прыносіць і падкладаць пратэрміноўку, страцілі пільнасць.

Дзейнічалі як рэкет з дзевяностых. Менавіта гэтая нахабнасць у многім і стала апошняй кропляй — прадстаўнікі гандлёвых сетак пачалі звяртацца ў праваахоўныя органы.

— Чаму гэтыя дзеянні кваліфікавалі менавіта як вымагальніцтва?

— Гэта тыповае вымагальніцтва: атрыманне грошай пад пагрозай разгалошвання звестак, якія іншая асоба хацела б захаваць у таямніцы. У гэтым выпадку людзі патрабавалі заключыць дагавор і заплаціць пад пагрозай паведамлення ў кантралюючыя органы.

Калі адзін бок патрабуе ад іншага падпісаць дагавор, кожны разумее, што тут нешта не так. Дагаворы ў нас заключаюцца добраахвотна, а тут выкарыстоўваўся прымус.

Яны казалі: альбо вы падпісваеце дагавор і плаціце за навучанне, альбо мы звяртаемся ў цэнтр гігіены і эпідэміялогіі, пішам скаргі, распаўсюджваем інфармацыю пра парушэнні. Гэта і ёсць пагроза разгалошвання звестак.

Таму дзеянні кваліфікаваныя як вымагальніцтва па артыкуле 208 КК. А аповеды пра тое, што гэта быў агрэсіўны маркетынг або продаж паслуг, — гэта ўжо абарончая пазіцыя абвінавачаных.

«Прадаўцы тэлефанавалі ў суседнюю вёску: зачыняйся, прыехалі»

— Як усё было ўладкавана ў такіх кампаніях? Ці праўда, што адмыслова шукалі работнікаў гандлю, якія ведалі ўсе слабыя месцы крам?

— Была свайго роду «верхавіна» — адзін, два, максімум тры чалавекі, якія стваралі фірмы спецыяльна пад гэтую дзейнасць. Яны станавіліся заснавальнікамі, прызначалі адзін аднаго дырэктарамі і фактычна кіравалі ўсёй схемай. Далей набіралі супрацоўнікаў, якія ездзілі па крамах і гандлёвых цэнтрах, такія вакансіі размяшчалі ў інтэрнэце.

З часам некаторыя з тых, хто працаваў у такіх структурах яшчэ ў 2015—2016 гадах, самі пачыналі ствараць новыя фірмы і станавіліся кіраўнікамі.

Так, сапраўды, нярэдка ў такіх кампаніях працавалі былыя супрацоўнікі гандлю. Яны добра ведалі ўнутраную кухню крам: як выкладаецца тавар, як рухаецца прадукцыя на паліцах, дзе прасцей схаваць пратэрміноўку. Часам яны выкарыстоўвалі тавар самой крамы: хавалі яго глыбей на паліцы, а праз некаторы час даставалі і заяўлялі пра парушэнне.

Былі канкрэтныя інструкцыі, свайго роду скрыпты: як сябе паводзіць, што казаць, як дабівацца патрэбнага выніку. Калі супрацоўнікі крамы адмаўляліся падпісваць дагаворы на семінары, пачынаўся ціск. Маглі пакінуць запіс у кнізе заўваг і прапаноў як звычайныя пакупнікі, напісаць скаргу ў санстанцыю, пагражаць праверкамі або агалоскай.

Бліжэй да таго моманту, калі іх дзейнасць ужо пачалі спыняць, ілжэкантралёры дзейнічалі досыць дзёрзка і бесцырымонна. Яны загадзя падкідвалі пратэрмінаваны тавар, а потым прыходзілі і ставілі ўльтыматум: альбо аплата неіснуючых лекцый, альбо пра парушэнні паведамяць у кантралюючыя органы і будуць санкцыі аж да закрыцця.

— Ці быў у гэтай схемы адзіны цэнтр і хто стаяў на вяршыні ўсёй сістэмы?

— Пакуль казаць пра тое, што за ўсімі гэтымі кампаніямі стаяла адна структура, рана. Расследаванне яшчэ працягваецца. Зараз гаворка ідзе пра некалькі арганізаваных груп. Некаторыя фігуранты маглі ведаць адзін аднаго, але падстаў сцвярджаць, што гэта была адзіная злачынная арганізацыя, пакуль няма.

Следства зараз паступова сыходзіць усё глыбей — на дадзены момант мы дайшлі прыкладна да 2015 года, але не выключана, што схема працавала яшчэ раней. Аб’ём матэрыялаў вельмі вялікі.

— Як выбіралі гэтыя крамы і хто больш пацярпеў — буйныя сеткі ці дробныя крамы?

— Усё пачалося ў Мінску — менавіта тут былі зарэгістраваныя злачынныя таварыствы. А потым схема пачала разрастацца, як чума, ва ўсе бакі. У рэгіёнах, вядома, ім было прасцей працаваць, прадаўцы маглі не так добра ведаць заканадаўства.

Пры гэтым пацярпелі і маленькія крамы, і запраўкі, і буйныя гандлёвыя сеткі, якія ўва ўсіх на слыху. То-бок ад гэтай схемы не быў абаронены ніхто.

Даходзіла да таго, што ў райцэнтрах, калі ілжэкантралёры прыходзілі ў краму, прадаўцы адразу тэлефанавалі ў суседнія вёскі і папярэджвалі: «Зачыняйцеся, да вас едуць». Тыя проста зачынялі краму да іх прыезду.

— Чаму прадаўцы ўсё ж такі плацілі грошы?

— Праблема была ў тым, што прадаўцы і супрацоўнікі крам часта ўспрымалі гэтых людзей як прадстаўнікоў улады. Яны прыходзілі ўпэўнена, спасылаліся на заканадаўства, паказвалі пасведчанні, спасылаліся на статуты, дзе былі прапісаныя квазікантрольныя функцыі, і фактычна дзейнічалі як кантралёры.

У крамах баяліся праверак і магчымых наступстваў: скаргаў у санстанцыю, зваротаў у кантралюючыя органы, закрыцця кропкі. Таму людзі пагаджаліся на прапановы, каб пазбегнуць яшчэ больш сур’ёзных праблем.

Па справе праходзіць больш за 40 тысяч пацярпелых, і гэта толькі ўстаноўленыя факты за 10 гадоў. Прычым гаворка не пра тое, што ў краму маглі прыйсці адзін раз: некаторыя гандлёвыя аб’екты сутыкаліся з такімі нібыта праверкамі зноў і зноў.

«Працавалі за працэнт»

— Супрацоўнікі гэтых кампаній маглі не разумець, што ўдзельнічаюць у незаконнай схеме? У вакансіях іх часта называлі проста «тайнымі пакупнікамі».

— Вымагальніцтва — гэта наўмыснае злачынства. Чалавек разумее, што робіць, і ўсведамляе наступствы сваіх дзеянняў.

Паводле нашых звестак, супрацоўнікі выдатна ўсведамлялі, што ўдзельнічаюць у незаконнай дзейнасці, асабліва ў тых выпадках, калі гаворка ідзе ўжо не проста пра пошук парушэнняў, а пра прамы ціск, каб прадавец падпісаў дагавор і ўнёс грошы.

Людзі прыходзілі падрыхтаванымі, многія былі юрыдычна падкаваныя, добра ведалі правілы гандлю, разумелі, як уладкавана праца крам. Некаторыя загадзя вывучалі аб’ект: прыходзілі ў краму, глядзелі, як арганізавана выкладка тавару, дзе што захоўваецца. Потым вярталіся зноў — нешта перакладалі, недзе фіксавалі парушэнні, а ўжо пасля пачыналі аказваць ціск. Іх дзеянні былі паслядоўнымі і відавочна загадзя спланаванымі.

І важна адзначыць, што будуць устаноўлены ўсе работнікі такіх кампаній: канфіскаваны запісы, мабільныя тэлефоны, тэхніка, чорная бухгалтэрыя, ёсць звесткі пра супрацоўнікаў з ФСАН. Мы ў любым выпадку дойдзем да кожнага, нават былога кантралёра ці менеджара, які там працаваў, і дамо іх дзеянням прававую ацэнку — прыклады такой следчай практыкі ёсць.

Тых, хто пакуль не патрапіў у поле зроку следства, таксама ўстановяць.

— Тэрміны даўнасці для прыцягнення яшчэ не мінулі?

— Не, у гэтым выпадку тэрміны даўнасці не мінулі. Гаворка ідзе пра арганізаваную групу, дзе, як правіла, ужываецца частка 3 артыкула 208 КК — да 15 гадоў пазбаўлення волі, гэта асабліва цяжкі артыкул.

Па такіх складах тэрмін даўнасці складае 15 гадоў. То-бок тэрміны даўнасці тут яшчэ нават блізка не мінулі.

— Куды ішлі мільёны, якія плацілі прадаўцы?

— Грошамі распараджалася кіраўніцтва кампаній, іх выдаткоўвалі на ўласныя патрэбы і выплаты работнікам.

Фактаў прымусу да працоўнай дзейнасці ў нас няма, людзі добраахвотна ішлі ў такія арганізацыі. Іх заробак залежаў ад колькасці заключаных дагавораў, яны атрымлівалі працэнт ад сум, якія паступалі. Так што самі менеджары былі зацікаўленыя вымушаць крамы падпісваць дагаворы.

Памер заробкаў у іх быў блізкі да сярэдніх па краіне.

— Што ў гэтай гісторыі больш за ўсё здзівіла следчых?

— Перш за ўсё маштабы. Гэта першы выпадак мінімум з 40 тысяч пацярпелых — гэта ў тысячы разоў больш, чым звычайна па такіх справах. Маштаб сам па сабе ўражвае.

Другі момант — працягласць злачынных дзеянняў.

І трэцяе — пэўная дзёрзкасць дзеянняў фігурантаў.

У астатнім з пункту гледжання крымінальнага права гэта разглядаецца як тыповае вымагальніцтва. Так, спосаб быў нетрывіяльны, замаскіраваны пад нібыта легальную дзейнасць, але, па сутнасці, гэта вымагальніцтва ў чыстым выглядзе.

З пункту гледжання расследавання нейкіх прынцыпова невырашальных складанасцей не ўзнікла.

Асноўная складанасць — гэта менавіта маштаб. Гаворка ідзе пра прыкладна 8 млн рублёў, пры гэтым грошы збіраліся невялікімі сумамі — каля 100 рублёў з кожнага выпадку, што ў пераліку дае дзясяткі тысяч эпізодаў.

Падчас расследавання крымінальнай справы Следчым камітэтам выяўлены прычыны і ўмовы, якія спрыялі ўчыненню злачынства. Зацікаўленым органам указана на выяўленыя прабелы і недахопы для іх ліквідацыі.

Гэтыя пытанні патрабуюць маніторынгу — каб магчымасці тэрарызаваць рынак пад выглядам спажывецкага кантролю больш не было.

• 1
• 0
• 3
• 6
• 1
• 0
• 0
• 0