Rasijskija restaŭratary prapanoŭvali hety hadzińnik demantavać i zrabić muziejnym ekspanatam, a da strełak padklučyć elektryčny miechanizm. Tak siońnia ŭsio čaściej robiać u Zachodniaj Jeŭropie. Ale tady vizitoŭka Harodni stracić svaju ŭnikalnaść. Hadzińnik pierastanie być dziejnym, z katehoryi «samy» piarojdzie ŭ kudy mienš hanarovuju katehoryju «adzin z», pierakanany kandydat fizika-matematyčnych navuk Alaksandr Milinkievič, jaki na praciahu 10 hadoŭ vyvučaŭ historyju hadzińnika i spryčyniŭsia da adradžeńnia haradzienskaha brenda.
Źjaŭleńnie ŭ Harodni pieršaha viežavaha hadzińnika źviazana z atrymańniem horadam Mahdeburskaha prava. U paniadziełak 21 sakavika 1496 hoda, u dzień śviatoha Bieniedykta, na svaim palaŭničym haspadarskim dvary ŭ Bierštach «Alaksandr z łaski Božaj vialiki kniaź litoŭski, ruski i žamojcki» padaravaŭ Harodni Mahdeburhskaje prava i dazvoliŭ jaje žycharam mieć «ratušu z hadzińnikam na miescy hadniejšym».
Pieršaja haradzienskaja ratuša z publičnym hadzińnikam na jaje vialikaj viežy paŭstała pamiž 1496 i 1540 hadami. Chto vyrabiŭ toj siaredniaviečny chranomietr, pakul nieviadoma. Vidać, heta byŭ majstar, zaprošany z Hdańska abo z Karaleŭca — najbližejšych haradoŭ, dzie na toj čas užo isnavali cechi takich ramiostvaŭ. Stvaralnik ratušnaha hadzińnika pastaviŭ na levaj vierchniaj častcy kleci jahonaha miechanizma svajo taŭro, padobnaje na pierakulenuju łacinskuju litaru «G».
Pieršaja ž piśmovaja zhadka pra hrodzienski hadzińnik datujecca 1541 hodam, kali ŭ svaim pryvilei adnosna haradskoha ŭparadkavańnia karaleva Bona Sforca zahadała haradzienskamu mahistratu:
«Majstra hadzińnikavaha niachaj voźmuć, jaki b hadzińnik moh absłuhoŭvać i adnavić umieŭ, kab nie psavaŭsia».
Dalej viadomyja nam źviestki pra haradzienski hadzińnik pierapyniajucca da apošniaj čverci ChVII stahodździa. Adnak niama sumnievaŭ, što miascovyja ŭłady staranna dbali, kab jon spraŭna admiaraŭ haradski čas. Hadzińnik byŭ nie tolki honaram i simvałam haradskoha samakiravańnia, ale i arhanizataram žyćcia miesta: pa jaho zvanach pačynalisia nabaženstvy, adčynialisia i začynialisia haradskija bramy, majsterni i kramy. U tyja časy, kali štości zdarałasia ź viežavymi hadzińnikami i jany pierastavali iści, mieścičy najmali zvanaroŭ, jakija cełymi sutkami ŭručnuju mołatam adbivali čas u hadzińnikavyja abo kaścielnyja zvany. Zdarałasia, što heta prychodziłasia rabić hadami, bo ramonty byli darahimi i doŭhimi.
Źmiena prapiski
Pieršaja haradzienskaja ratuša praisnavała paŭtara stahodździa i była razburana ŭ čas našeścia na VKŁ cara Alaksieja Michajłaviča, baćki Piatra I. Heta była adna z samych žudasnych vojnaŭ u historyi Jeŭropy, Biełaruś tady zhubiła bolš za pałovu žycharoŭ. Maskoŭskija vojski dvojčy brali i palili horad nad Niomanam: u žniŭni 1655 hoda i ŭ śniežni 1659 hoda. U dadatak u 1657 hodzie Harodniu akupavali šviedy. A ŭ 1669 hodzie na praciahu adnaho miesiaca jaje mocna źniščyli jašče i čatyry pažary.
Źniasilenaja vojnami, pažarami i epidemijami, Harodnia zmoža ŭznavić budynak mahistrata tolki ŭ 1784 hodzie, pryčym užo bieź viežy i hadzińnika.
Ale miechaničnaje serca horada pačało znoŭ bicca na stahodździe raniej. Da spravy adnaŭleńnia pracy hałoŭnaha hadzińnika dałučylisia jezuity, jakija ŭ 1623 hodzie, vykonvajučy kolišniuju volu karala Stefana Batoryja, zasnavali ŭ Harodni svaju rezidencyju. Manachi atrymali ceły kvartał Staroha horada dla pabudovy kalehiuma i kaścioła na ŭschodnim baku Rynka. Bolšaść pieršapačatkovych draŭlanych jezuickich budynkaŭ zhareła ŭ čas našeścia maskoŭskaha vojska, i orden pačaŭ uzvodzić muravanyja. Spačatku źjaviŭsia muravany kalehium, jaki skončyli budavać u 1684 hodzie. Tudy i pieranieśli stary hadzińnik, zbudavaŭšy dla jaho vysokuju draŭlanuju viežu, kab jon byŭ bačny i čutny dla značnaj častki horada.
A ŭ 1725 hodzie hadzińnik pieramiaścili ŭ niadaŭna zmuravany kaścioł Śviatoha Franciška Ksavieryja, dzie jon znachodzicca pa siońnia.
Što jezuity pieramiaščali mienavita stary ratušny hadzińnik, a nie niejki svoj novy, uskosna śviedčyć chronika Haradzienskaha kalehiuma 1673—1769 hadoŭ (zachoŭvajecca ŭ Rymskim archivie jezuitaŭ). Zapis 1725 hoda:
«Razładžany i staŭšy nieprydatnym z-za staražytnaści svajoj, hadzińnik u hetym hodzie trochmiesiačnaj pracaj byŭ adrodžany i źmieščany ŭ viežy chrama. Zusim hniłaja vysokaja draŭlanaja vieža kalehiuma — staraja asnova hadzińnika — była svoječasova skinuta, kab nie pahražała svaim padzieńniem dachu kalehiuma».
U 1725 hodzie byłomu ratušnamu hadzińniku było ŭžo kala dvuch stahodździaŭ.
Padčas adnaho z ramontaŭ — 1725-ha ci 1743-ha hadoŭ — chutčej za ŭsio, adbyłasia častkovaja pierarobka miechanizma chodu. Siaredniaviečny špindalny chod zamianili na bolš dakładny ankierny ź instalacyjaj doŭhaha majatnika. Heta rabiłasia ŭ tuju epochu paŭsiudna i adpaviadała tahačasnamu epachalnamu dasiahnieńniu ŭ chranamietryi. Vykarystańnie majatnikaŭ jak rehulataraŭ chodu dazvoliła źmienšyć niedakładnaść chodu z 15 chvilinaŭ da 15 siekundaŭ za sutki.
Dziakujučy biednaści
Choć hadzińnik stajaŭ na viežy kaścioła, jon źjaŭlaŭsia haradskoj majomaściu i dahladali jaho miascovyja ŭłady. Jany najmali majstroŭ i apłačvali ramonty. A niekalki razoŭ navat sprabavali zamianić hadzińnik na novy.
Pieršy raz heta było pry Rasijskaj impieryi:
«Haradzienskaja haradskaja duma ad 18 červienia 1871 daniesła, što aznačany hadzińnik nastolki sapsavany, što nie moža być adramantavany, a tamu duma miarkuje zamiest hetaha hadzińnika kupić novy ŭ Maskvie za 650 rub., tydniovy z bojem, abo sutačny za 600 rub. bieź pieravozki i ŭstanoŭki jaho ŭ viežy».
Adnak ciaham troch hod haradziency dobraachvotna sabrali tolki 70 rubloŭ zamiest patrebnych 650. Uładam nie zastavałasia ničoha inšaha, jak prosta naniać za 150 rubloŭ francuzskaha zeharmajstra i zapuścić stary hadzińnik. Jašče 5 rubloŭ u miesiac duma adličvała hadzinščyku, jaki pavinien byŭ štodnia zavodzić i zmazvać miechanizm. Praca była adkaznaj, i ŭ vypadku niaspraŭnaj zavodki majstar musiŭ płacić štraf u pamiery 20 kapiejek za kožny dzień niapravilnaj chady hadzińnika.
Hratulevičy
Pačynajučy z 1944 hoda za stanam hadzińnika sačyła dahladčyca Farnaha kaścioła Maryja Hratulevič (1912—2011) i jaje muž, kaścielny stalar Vosip. Hratulevičy kožny dzień pa čarzie ŭzdymalisia na viežu, na vyšyniu 10-paviarchovaha doma, i ŭručnuju zavodzili stary miechanizm, padymajučy dźvie kamiennyja hiry vahoj bolš za 60 kiłahramaŭ, jakija visieli na 15-mietrovych kanatach.
U 1950-ja hady savieckija ŭłady zabaranili pryvodzić u dziejańnie miechanizm hadzińnika, spasyłajučysia na toje, što boj hadzińnika pieraškadžaje haradskomu transpartu na Savieckaj płoščy. Da taho ž, jak raspaviadała spadarynia Maryja, ludzi ŭ cyvilnym paprakali Hratulevičaŭ, što jany «ź viežy pasyłajuć sihnały źniavolenym haradzienskaj turmy», jakaja ŭžo amal z časoŭ Rasijskaj impieryi mieścicca ŭ budynkach byłoha jezuickaha kalehiuma. Hadzińnik vymušana spyniŭ adlik haradzienskaha času na čverć stahodździa.
U 1980 hodzie majstry haradzienskaha pradpryjemstva «Rambyttechnika» adramantavali pryvod strełak, vyrabili majatnik i znoŭ zapuścili hadzińnik. Pry praviadzieńni hetych rabot da miechanizma dadali dva elektraruchaviki, jakija aŭtamatyčna ažyćciaŭlali zavod chodu i boju, a taksama hidraŭličny padjomnik, što pryvodziŭ u dziejańnie miechanizm boju.
Ale išoŭ viežavy hadzińnik niadoŭha. Choć elektramadernizacyja i dazvalała nie pravodzić zavodku ŭručnuju, ale kožny raz u čas aŭtamatyčnaha ŭklučeńnia ruchaviki ŭsio bolš raschistvali kleci miechanizma i značna parušali dakładnaść chodu. Stary hadzińnik nie ŭspryniaŭ novaŭviadzieńnia i praz paŭhoda ŭ čarhovy raz spyniŭsia.
A viasnoj 1987 hoda Maryja Hratulevič prapanavała adnavić hadzińnik mnie:
«Heta takaja pryhažość Harodni, a ty fizik, lubiš historyju. Moža, dasi rady?»
My z maim starejšym synam Alaksandram u toj ža dzień uziali ŭ jaje staradaŭnija klučy i padnialisia pa vintavoj leśvicy na viežu da hadzińnika. Adčuvałasia, što pierad nami štości tajamničaje i, mahčyma, unikalnaje. Miechanizm byŭ amal niabačny, uvieś u ptušynym pamiocie. Na voknach daŭno nie było navat sietak, jakija b pieraškadžali ptuškam zalatać na paddašša i viežy chramaŭ. Tolki čystka staražytnych kołaŭ i vałoŭ zaniała kala tydnia.
Pieršymi kansultantami ŭ pracy pa viartańni staražytnaha chranomietra byli maje haradzienskija siabry: viadomy archieołah, tahačasny dacent Haradzienskaha ŭniviersiteta Michaś Tkačoŭ i vydatny mastak-restaŭratar Haradzienskaha muzieja historyi relihii Uładzimir Kisły, a taksama fizik, etnołah i historyk navuki, dacent Vilenskaha piedahahičnaha instytuta Libiertas Klimka.
Hadzińnik udałosia zapuścić praz try miesiacy, u červieni 1987 hoda. Uśviedamleńnie značnaści padziei pierachoplivała dychańnie, chacia ŭ toj čas my jašče navat nie viedali, što ŭžo dla Stefana Batoryja hety hadzińnik byŭ staradaŭni.
Adnak dakładnaść chodu akazałasia zusim kiepskaj. Znošany miechanizm patrabavaŭ restaŭracyi.
Na zavodzie kardanaŭ
Adnaŭleńniu hadzińnika paspryjaŭ Alaksandr Alošyn, tahačasny pieršy sakratar Haradzienskaha harkama KPB.
Asnoŭnyja raboty vykonvali majstry Viačasłaŭ Daraškievič, Ryhor Mielnik i Vosip Jasiukievič na Hrodzienskim zavodzie kardannych vałoŭ. Krok za krokam, najčaściej viečarami paśla raboty, jany naroščvali zuby šaścierań i kołaŭ, vyrablali invarny majatnik i apornyja padšypniki, adnavili pieršapačatkovy pryvod, što jadnaŭ miechanizmy chodu i boju.
My namahalisia maksimalna poŭna zachavać staradaŭnija aryhinalnyja detali. Miechanizmu viarnuli ručnuju zavodku, zrabili novy kruhły cyfierbłat ź dziuraluminiju i strełki ź nieržaviejučaj stali pavodle eskiza Uładzimira Kisłaha, u adpaviednaści z vyjavaj na abrazie studenckich łavaŭ z kaplicy Kanhrehackaj Maci Božaj Farnaha kaścioła. Urešcie elektramiechanik Uładzimir Hutnik zrabiŭ lichtary padśvietki cyfierbłataŭ z aŭtamatyčnym uklučeńniem u načny čas.
Apoŭdni 14 krasavika 1989 hoda viežavy hadzińnik iznoŭ spraŭna pajšoŭ, napoŭniŭšy hukam haradzienskija čas i prastoru.
Aryhinalnaje špindalnaje koła
U sakaviku 1992 hoda pryjechała hrupa rasijskich restaŭrataraŭ staražytnych viežavych hadzińnikaŭ na čale z vydatnym majstram Juryjem Płatonavym. Heta byli fiziki-jadzierščyki, jakich u toj čas abjadnała ideja adnaŭleńnia stračanaha viežavaha hadzińnika Vialikaha pałaca ŭ Hatčynie pad Sankt-Pieciarburham.
Pabačyŭšy naš chranomietr, jany byli ad jaho ŭ zachapleńni i zaprapanavali dapamohu ŭ adnaŭleńni haradzienskaha hadzińnika, pryčym dabračynna.
Treci etap restaŭracyi hadzińnika doŭžyŭsia ź vieraśnia 1992 hoda pa lipień 1997-ha. Navukovaje supravadžeńnie rabot rabiŭ Ermitaž, kudy jakraz pierajšli na pracu rasijskija restaŭratary.
Tady my viali pryncypovyja dyskusii z Płatonavym: ci nie viarnucca da siaredniaviečnaha špindalnaha chodu damajatnikavaj epochi, kab miechanizm hadzińnika całkam adpaviadaŭ tamu, što źjaviŭsia na viežy haradzienskaj ratušy piać stahodździaŭ tamu? Dla hetaha byli ŭsie mahčymaści: zachavalisia miescy macavańnia, byli nieabchodnyja kiniematyčnyja schiemy i miełasia navat aryhinalnaje špindalnaje koła. Ale admovilisia ad hetaj vialikaj spakusy.
Haradzienski hadzińnik nie muziejny ekspanat, jon rabočy, a pry takich pierarobkach u dziasiatki razoŭ źniziłasia b dakładnaść chodu i surjozna ŭskładniŭsia b dohlad miechanizma.
A siońnia pa-raniejšamu bjecca serca karaleŭskaj Harodni, hučać zvany pa-nad Niomanam, nahadvajučy pra chutkapłynnaść Žyćcia i viečnaść Času.
-
Na dnie 2000‑hadovaha kałodzieža ŭ Šatłandyi znajšli čałaviečyja pareštki
-
Akademija navuk rychtuje archieałahičnuju kartu Minska. Apošnija znachodki na Miency ŭnosiać značnyja karektyvy ŭ historyju horada
-
Na Afonie adšukali try nieviadomyja raniej asobniki Astrožskaj Biblii. Dla jaje stvareńnia drukar Ivan Fiodaraŭ, vychadziec ź Biełarusi, vykarystoŭvaŭ teksty Skaryny
Ciapier čytajuć
Dzieviać čałaviek pamierli ŭ Breście i Minsku — usim im uvodzili adnyja i tyja ž leki. U preparacie znajšli bakteryi3
Kamientary