U druhoj pałovie XX stahodździa ŭrad Čechasłavakii pryniaŭ biesprecedentnaje rašeńnie: całkam źnieści 700‑hadovy karaleŭski horad Most, kab dabracca da radoviščaŭ buraha vuhalu pad im. Zamiest histaryčnaha centra z hatyčnymi i reniesansnymi pomnikami ŭłady ŭźviali ŭzorny panelny horad, jaki pavinien byŭ stać simvałam sacyjalistyčnaj madernizacyi, ale ŭ vyniku pieratvaryŭsia ŭ zonu ekałahičnaha i sacyjalnaha biedstva.
Karaleŭski horad na «čornym zołacie»
Pieršyja histaryčnyja zhadki pra pasielišča na miescy Mosta sustrakajucca ŭ łacinskaj chronicy Kaźmy Pražskaha XI stahodździa. Praz bahnistuju miascovaść prachodziŭ važny handlovy šlach z Prahi ŭ Saksoniju, prakładzieny pa draŭlanych mastach, što i dało nazvu horadu. U CHIII stahodździ jon atrymaŭ status karaleŭskaha horada i šyrokija pryvilei ad češskich manarchaŭ, uklučajučy zamacavanaje Pržemysłam Otakaram II u 1273 hodzie prava na źniavoleńnie daŭžnikoŭ.
Da siaredziny XX stahodździa Most ujaŭlaŭ saboj bahaty histaryčny centr, architekturnaja ščylnaść jakoha staviła jaho ŭ adzin šerah z Českim Krumłavam i Kutnaj Horaj. Vuzkija siaredniaviečnyja vułački arhanična pieraplatalisia z šyrokimi bulvarami XIX stahodździa, zabudavanymi nieareniesansnymi damami tak zvanaj «vuhalnaj buržuazii».
U horadzie zachoŭvalisia dziasiatki manumientalnych budynkaŭ: baročny klaštar minarytaŭ, kaścioły Śviatoj Hanny i Śviatoha Vacłava, a taksama ŭnikalny hatyčny dekanski kaścioł Uniebaŭziaćcia Dzievy Maryi. Histaryčnuju zabudovu dapaŭniali teatr u styli madern, budynak akruhovaha suda i miascovy brovar, zasnavany jašče ŭ 1470 hodzie. Da 1930 hoda nasielnictva Mosta naličvała kala 28 tysiač čałaviek, robiačy jaho vielmi zamožnym i industryjalizavanym centram. Vyšej za horad, na adnajmiennym uzhorku, uzvyšaŭsia zamak Hnievin, dakładniej, jaho ramantyčnaja replika miažy XIX-XX stahodździaŭ.
Simvałam roskvitu i adnačasova praklaćciem horada stali vielizarnyja pakłady buraha vuhalu, na jakich jon litaralna stajaŭ.
Ź siaredziny XIX stahodździa pačałasia imklivaja industryjalizacyja: u 1870 hodzie da horada prakłali čyhunku, nieŭzabavie źjavilisia cukrovy i farforavy zavody, a taksama staleliciejnaje pradpryjemstva.
Vuhalnyja šachty padstupali ŭščylnuju da žyłych kvartałaŭ. Nastupstvy takoha susiedstva dali pra siabie viedać u 1895 hodzie, kali z-za praryvu płyvunoŭ pad ziamlu pravalilisia niekalki damoŭ razam z žycharami. Adnak navat hetaja pryrodna-technahiennaja katastrofa nie zapavoliła ekanamičnaha rostu.
Paśla padpisańnia Miunchienskaha pahadnieńnia ŭ 1938 hodzie i dałučeńnia Sudeckaj vobłaści da nacysckaj Hiermanii Most pieratvaryŭsia ŭ krytyčna važny vuzieł vajennaj ekanomiki Treciaha Rejcha. Va ŭmovach deficytu nafty miascovy vuhal staŭ stratehičnym resursam. U 1939 hodzie Hierman Hierynh abjadnaŭ razroźnienyja šachty ŭ mahutnuju karparacyju SUBAG (Sudetenländische Bergbau AG) i inicyjavaŭ budaŭnictva hihanckaha chimičnaha zavoda ŭ susiednim Załužy. Pradpryjemstva, jakoje śpiecyjalizavałasia na pierapracoŭcy buraha vuhalu ŭ sintetyčnaje paliva i haz, pačało pracavać u 1942 hodzie.
Da 1944 hoda zavod vyrablaŭ bolš za 40 tysiač ton bienzołu štomiesiac, vykarystoŭvajučy pracu zvyš 30 tysiač vajennapałonnych i prymusovych pracoŭnych z usioj Jeŭropy. Mienavita hetaja stratehičnaja infrastruktura ŭ kancy vajny stała hałoŭnaj mišeńniu dla amierykanskaj bambardzirovačnaj avijacyi, čyje niedakładnyja ŭdary nanieśli surjoznyja paškodžańni i histaryčnym kvartałam staroha horada.
Vyhnańnie niemcaŭ i novyja žychary
Da Druhoj suśvietnaj vajny Most (jaki tady nasiŭ niamieckuju nazvu Bruks — Brüx) byŭ pieravažna niamieckamoŭnym horadam. Pavodle pierapisu 1930 hoda, tut žyło kala 17500 niemcaŭ i tolki 9700 čechaŭ. Paśla zakančeńnia vajny ŭ 1945 hodzie čechasłavacki ŭrad pačaŭ maštabnuju i žorstkuju kampaniju pa etničnaj čystcy pamiežnych terytoryj.
Departacyja sudeckich niemcaŭ z rehijona prachodziła ŭ niekalki chvalaŭ. U mai 1945 hoda ŭzbrojenyja češskija družyny siłkom vyhnali cieraź miažu kala 10 tysiač čałaviek. U žniŭni-vieraśni, na fonie vostraha deficytu žylla dla češskich pracoŭnych, horad pakinuli jašče 5 tysiač niemcaŭ. Z sakavika pa kastryčnik 1946 hoda arhanizavana vyvieźli 28 tysiač čałaviek.
U vyniku z davajennych 60 tysiač niemcaŭ u rehijonie zastałosia ledź 7 tysiač — pieravažna vysokakvalifikavanych šachcioraŭ, čyja praca była krytyčna nieabchodnaj dla ekanomiki. Usia ich asabistaja majomaść, damy i pramysłovyja pradpryjemstvy byli kanfiskavanyja i nacyjanalizavanyja novaj uładaj.
Na miesca departavanych chłynuli dziasiatki tysiač pierasialencaŭ: čechaŭ, słavakaŭ, a taksama romaŭ (cyhan), jakija masava pakidali sielskija rajony Słavakii ŭ pošukach pracy na šachtach i biaspłatnaha pakinutaha žylla. Paŭnočnaja Bahiemija pieratvaryłasia ŭ demahrafičny kacioł z nadzvyčaj vysokaj ciakučaściu kadraŭ. Mnohija pryjazdžali vyklučna dziela majomaści i chutkich zarobkaŭ, pakidajučy rehijon praź niekalki miesiacaŭ.
Hetaja tatalnaja zamiena nasielnictva stała klučavym faktaram, jaki vyznačyŭ dalejšy los horada. Novyja žychary nie mieli nijakich histaryčnych ci emacyjnych suviaziaŭ ź siaredniaviečnaj architekturaj Mosta. Dla ich heta byŭ vyklučna pracoŭny łandšaft.
Jak adznačaje ŭ svaim daśledavańni kanadski historyk Ihł Hłaschajm (Eagle Glassheim), u rehijonie pačała farmiravacca novaja, «materyjalistyčnaja» identyčnaść, aryjentavanaja na vytvorčaść. Kamunistyčnaja prapahanda aktyŭna kultyvavała hety śvietapohlad, nazyvajučy miascovy vuhal «kryvioj, što ciače ŭ arteryi industryi».
Mienavita adsutnaść histaryčnych karanioŭ i prahmatyzm dazvalajuć zrazumieć, čamu ŭ hramadstvie nie ŭźnikła nijakaha surjoznaha supracivu źniščeńniu 700‑hadovaha horada.
Dziaržava śviadoma nie ŭkładała hrošy ŭ ramont starych budynkaŭ, dazvalajučy im prychodzić u zaniapad. U sacyjałahičnym apytańni 1966 hoda bolš za 80% žycharoŭ zajavili, što ekanamičnaje značeńnie šachtaŭ całkam pieravažvaje ekałahičnyja prablemy i stratu architektury. A 57% apytanych padkreślili, što ni pry jakich abstavinach nie chacieli b zastavacca žyć u starym Moście.
Zaniadbany histaryčny centr biez centralnaha aciapleńnia, z ahulnymi prybiralniami na kalidorach i piečkami zdavaŭsia im zmročnym pieražytkam minułaha, tady jak abiacanyja panelnyja novabudoŭli ŭvasablali kamfort i sacyjalistyčny prahres.
Jak rašylisia na znos cełaha horada
U 1950‑ia hady, z nadychodam epochi farsiravanaj industryjalizacyi, patreby čechasłavackaj ekanomiki ŭ enierhanośbitach rezka ŭzraśli. Zdabyča buraha vuhalu ŭ paŭnočnačešskim basiejnie pavialičyłasia bolš čym udvaja: z 1950 pa 1964 hod abjomy dasiahnuli 50 miljonaŭ ton štohod. Technałohii zdabyčy źmianilisia z padziemnych na adkrytyja karjernyja.
Da 1965 hodu adkrytyja šachty zabiaśpiečvali ŭžo 78% usiaho vuhalu ŭ rehijonie (dla paraŭnańnia, u 1910 hodzie hety pakazčyk składaŭ tolki 15%). Vielizarnyja ekskavatary pačali litaralna zrazać łandšaft, i nieŭzabavie karjery ŭščylnuju nablizilisia da miežaŭ histaryčnaha Mosta.
Daśledčyki Paŭnočnačešskich buravuhalnych šachtaŭ (SHD) ustanavili, što pad centram staroha horada zalahaje mahutny vuhalny płast z vysokaj kałaryjnaściu. Abjom zapasaŭ aceńvaŭsia ŭ bolš čym 86 miljonaŭ ton (pavodle šerahu dakumientaŭ — da 100 miljonaŭ ton), jakija znachodzilisia vielmi blizka da pavierchni. Akramia taho, znos horada dazvalaŭ vyzvalić prastoru dla skidu advałaŭ z susiedniaj šachty «Ležaki» (Ležáky), što ekanomiła b pradpryjemstvu hihanckija transpartnyja vydatki na pieravozku hruntu.
26 sakavika 1964 hoda ŭrad Čechasłavakii pryniaŭ sakretnuju pastanovu №180 ab likvidacyi staroj častki horada i budaŭnictvie novaha. Ekanamičnyja raźliki inžynieraŭ SHD byli pierakanaŭčymi: navat z ulikam hihanckich vydatkaŭ na znos tysiač budynkaŭ, pieranos infrastruktury i ŭźviadzieńnie całkam novych mikrarajonaŭ, čysty prybytak ad prodažu vykapanaha vuhalu pavinien byŭ skłaści ad 2,6 da 3 miljardaŭ čechasłavackich kron.
Kab apraŭdać źniščeńnie spadčyny pierad hramadstvam, ułady vykarystali nie tolki ekanamičnyja, ale i sacyjalnyja arhumienty. Stary horad płanamierna davodziŭsia da zaniapadu i aficyjna nazyvaŭsia «kapitalistyčnym pieražytkam».
Pavodle danych haradskoj chroniki taho času, 88,5% budynkaŭ byli ŭźviedzienyja da 1900 hoda. Kala 60% usich kvater składalisia tolki z adnaho pakoja abo kuchni i pakoja, pryčym 84% ź ich nie mieli ŭłasnych vannaŭ. Čynoŭniki davodzili, što madernizacyja i praviadzieńnie kanalizacyi ŭ histaryčnyja kvartały abydziecca značna daražej, čym budaŭnictva całkam novaha panelnaha horada z vyhodami.
Dadatkovym faktaram, jaki spraściŭ zadaču ŭradu, stała toje, što paśla pavajennych kanfiskacyj niamieckaj majomaści 75% z 1237 budynkaŭ staroha Mosta znachodzilisia ŭ dziaržaŭnaj ułasnaści. Heta źviało da minimumu vydatki na kampiensacyi pryvatnym asobam.
Fizičnaja likvidacyja 700‑hadovaha horada pačałasia ŭ 1965 hodzie i praciahvałasia bolš za dva dziesiacihodździ. Znos pravodziŭsia paetapna z vykarystańniem ciažkaj techniki i kiravanych vybuchaŭ. Z 27 tysiač žycharoŭ Mosta bolš za 18 tysiač čałaviek byli pastupova pierasielenyja ŭ novyja panelnyja šmatpaviarchoviki. Da 1977 hoda stary horad pakinuli apošnija žychary.
Aficyjna praces znosu histaryčnaj zabudovy zaviaršyŭsia 1 krasavika 1987 hoda, pakinuŭšy na miescy pomnikaŭ jeŭrapiejskaj hotyki i reniesansu tolki hihancki karjer.
Jak na znosie zarablali kiniematahrafisty
Praciahłaje i płanamiernaje razbureńnie histaryčnaha Mosta pryciahnuła ŭvahu nie tolki pramysłoŭcaŭ, ale i zamiežnych kinastudyj. Horad, jaki pastupova ściraŭsia z tvaru ziamli, pieratvaryŭsia ŭ idealnuju, tannuju i maksimalna aŭtentyčnuju dekaracyju dla vajennych filmaŭ. Režysioram nie patrabavałasia budavać darahija mulažy: Most prapanoŭvaŭ realnyja paŭźniščanyja vulicy, damy ŭ ruinach i mahčymaść lehalna pravodzić kiravanyja vybuchi.
Samym viadomym epizodam hetaha pieryjadu stali zdymki halivudskaha filma «Remahienski most» amierykanskaj kampanii Metro Goldwyn Mayer. U červieni 1968 hoda zdymačnaja hrupa prybyła ŭ Most, vykarystoŭvajučy realnyja płanavyja znosy budynkaŭ dla imitacyi bambardzirovak. Adnak praces byŭ raptoŭna pierapynieny ŭvarvańniem vojskaŭ Varšaŭskaha dahavora 21 žniŭnia 1968 hoda, z-za čaho stužku daviałosia zakančvać u zachodnieniamieckim Hamburhu.
Hetyja zdymki niečakana stali instrumientam savieckaj prapahandy: fatahrafii rekvizitnych amierykanskich tankaŭ i zbroi ź placoŭki ŭ Moście aktyŭna tyražavalisia ŭ savieckaj presie jak dokaz prysutnaści realnych vojskaŭ ZŠA ŭ Čechasłavakii, što słužyła apraŭdańniem dla ŭvodu savieckaha kantynhientu «dziela abarony krainy».
U 1970‑ia i 1980‑ia hady ruiny horada praciahvali karystacca popytam. Na pačatku 1970‑ch tut zdymali amierykanski film «Bojnia numar piać» pavodle ramana Kurta Vonehuta. U 1979 hodzie horad staŭ dekaracyjaj dla televizijnaj adaptacyi ramana Erycha Maryi Remarka «Na zachodnim froncie bieź pieramien» (kapradukcyja ZŠA i Vialikabrytanii). Dla stvareńnia tranšej i maštabnych bajavych scen kinastudyi masava pryciahvali miascovych žycharoŭ, rabotnikaŭ vuhalnych šacht i prafiesijnych piratechnikaŭ. Ruiny vykarystała i savieckaja kiniematahrafija ŭ maštabnaj epapiei «Bitva za Maskvu» (1985).
Pryčyna, pa jakoj zakryty kamunistyčny režym dazvalaŭ zachodnim zdymačnym hrupam svabodna pracavać na stratehičnaj terytoryi vuhlezdabyčy, palahała vyklučna ŭ finansach. Čechasłavakija mieła vostruju patrebu ŭ ćviordaj valucie (devizach). Uzamien dziaržava prapanoŭvała Halivudu tannuju kvalifikavanuju pracoŭnuju siłu, techničnuju bazu i ŭnikalnyja łakacyi, praktyčna nie ŭmiešvajučysia ŭ scenaryi. Pry hetym dziejničała žorstkaja cenzura ŭ prakacie: kali hatovy film nie adpaviadaŭ sacyjalistyčnaj ideałohii, jak heta adbyłosia z «Bojniaj numar piać», jaho prosta zabaraniali pakazvać u kinateatrach Čechasłavakii.
Sacyjalistyčnaja ŭtopija i cyhanskaje pytańnie
Paralelna sa źniščeńniem staroha Mosta za niekalki kiłamietraŭ ad jaho ŭzvodziŭsia całkam novy horad. Jaho prajektavańnie hruntavałasia na madernisckich pryncypach efiektyŭnaści i strohaha funkcyjanalnaha rajanavańnia, jakija nahadvali kancepcyju «Pramianistaha horada» Le Karbiuźje. Novy Most byŭ vyrazna padzieleny na žyłyja, transpartnyja, administracyjnyja, zabaŭlalnyja, spartyŭnyja i pramysłovyja zony. Zamiest ščylnaj histaryčnaj zabudovy źjavilisia šyrokija praśpiekty i typavyja panelnyja šmatpaviarchoviki, abstalavanyja centralnym aciapleńniem i vadapravodam, akružanyja vialikimi zialonymi masivami.
Dla kamunistyčnaha kiraŭnictva horad pavinien byŭ stać vitrynaj sacyjalistyčnaj madernizacyi, jakaja pryjšła na źmienu «kapitalistyčnamu pieražytku».
Maštabny pierajezd daŭ uładam mahčymaść pasprabavać vyrašyć jašče adnu ideałahičnuju zadaču — tak zvanaje cyhanskaje pytańnie. U pieršaje paślavajennaje dziesiacihodździe tysiačy romaŭ (cyhan) pierajechali ź sielskich rajonaŭ Słavakii ŭ Paŭnočnuju Bahiemiju ŭ pošukach pracy na šachtach i tannaha žylla. Mnohija ź ich asieli ŭ starym Moście. Da siaredziny 1970‑ch hadoŭ, kali bolšaść češskaha nasielnictva ŭžo pierajechała ŭ novyja kvatery, histaryčny centr, što čakaŭ znosu, faktyčna pieratvaryŭsia ŭ romskaje hieta. Z 1552 romaŭ, jakija zastavalisia tam u 1971 hodzie, zvyš 83% ułady adnosili da samaj składanaj katehoryi — biespracoŭnych i drenna adaptavanych da hramadskich norm.
Kamunistyčnyja čynoŭniki razhladali ład žyćcia romaŭ jak spadčynu kapitalistyčnaj adstałaści, źviazvajučy jaho z drennaj hihijenaj, niepiśmiennaściu i adsutnaściu pracoŭnaj dyscypliny. Pieršapačatkova ŭrad sprabavaŭ prymianić palityku «raśsiejvańnia» (dyśpiersii), spadziejučysia asimilavać romskija siemji šlacham ich izalavanaha raśsialeńnia siarod češskaha nasielnictva ŭ Novym Moście. Adnak ekśpierymient pravaliŭsia: da 1971 hoda ŭdałosia intehravać tolki 12 siemjaŭ, što vyklikała supraciŭleńnie jak z boku samich romaŭ, tak i z boku ich novych susiedziaŭ.
Sutyknuŭšysia z pravałam intehracyi i nieabchodnaściu kančatkovaha znosu staroha horada, ułady źmianili stratehiju. Było pryniata rašeńnie pabudavać asobny mikrarajon Chanaŭ (Chanov) na ŭskrainie, śpiecyjalna dla pierasialencaŭ-romaŭ sa staroha Mosta. Zbudavany ŭ 1976—1979 hadach, kompleks składaŭsia z sučasnych panelnych damoŭ.
Ideołahi vieryli, što samo pieramiaščeńnie ŭ sučasnaje žyllo pavinna było aŭtamatyčna źmianić sistemu kaštoŭnaściej žycharoŭ i kančatkova likvidavać cyhanskuju prablemu.
Adnak sacyjalnaja inžynieryja paciarpieła poŭny krach. Sučasnyja panelnyja budynki Chanava vielmi chutka pryjšli ŭ zaniapad i patrabavali kapitalnaha ramontu ŭžo ŭ nastupnym dziesiacihodździ. Sam rajon pieratvaryŭsia ŭ marhinalizavany ankłaŭ-hieta z vysokim uzroŭniem biespracoŭja i sacyjalnych prablem, jakoje praciahvaje isnavać i dahetul.
Vyratavańnie kaścioła
Adzinym značnym histaryčnym budynkam, jaki ŭłady vyrašyli zachavać, staŭ poźniehatyčny kaścioł Uniebaŭziacca Dzievy Maryi, uźviedzieny ŭ 1517—1550 hadach.
Apieracyja pa jaho vyratavańni ŭvajšła ŭ historyju suśvietnaj inžynieryi: z 30 vieraśnia pa 27 kastryčnika 1975 hoda manumientalny budynak vahoj 10 tysiač ton byŭ akuratna pierasunuty pa śpiecyjalna skanstrujavanych rejkach na 841 mietr ad vuhalnaha karjera.
I navat hetaje vyratavańnie siaredniaviečnaha chrama kamunistyčny režym zdoleŭ vykarystać jak instrumient prapahandy, demanstrujučy śvietu technałahičnuju pieravahu sacyjalistyčnaj inžynieryi. Siońnia kaścioł samotna staić pobač z Novym Mostam jak siurrealistyčny pomnik źniščanamu horadu.
Ekałahičny kałaps
Biaźlitasnaja industryjalizacyja i pašyreńnie adkrytych šachtaŭ mieli katastrafičnyja ekałahičnyja nastupstvy. Paŭnočnačešski basiejn pieratvaryŭsia ŭ adnu z samych zabrudžanych zon Jeŭropy. Vykidy dyjaksidu siery i popiełu ź ciepłaelektrastancyj i chimičnych zavodaŭ pravakavali kisłotnyja daždžy, jakija masava źniščali lasy ŭ susiednich Krušnych harach.
U 1980‑ia hady rehijon rehularna nakryvaŭ taksičny smoh. Padčas asabliva mocnaj inviersii 1982 hoda bačnaść upała praktyčna da nula, špitali pierapoŭnilisia pacyjentami z reśpiratornymi zachvorvańniami, a dziaciej davodziłasia śpiešna vyvazić u hory dziela čystaha pavietra.
Ułady Čechasłavakii ŭśviedamlali maštab ekałahičnaha biedstva, adnak praciahvali achviaravać zdaroŭjem hramadzian dziela vykanańnia płanaŭ pa vytvorčaści enierhanośbitaŭ. U vyniku praciahłaść žyćcia ŭ rehijonie ŭpała na 3—5 hadoŭ u paraŭnańni ź siarednimi pakazčykami pa krainie.
Znos histaryčnaj zabudovy aficyjna zaviaršyŭsia 1 krasavika 1987 hoda. Z terytoryi staroha horada dziaržava zdabyła zvyš 89 miljonaŭ ton buraha vuhalu (kala 89% ad raźviedanych zapasaŭ), paśla čaho na miažy 1990‑ch hadoŭ zdabyča ŭ hetym siektary była spynienaja. Na miescy karaleŭskaha horada zastaŭsia hihancki pramysłovy karjer.
U pačatku XXI stahodździa pačałasia maštabnaja rekultyvacyja terytoryi. Da 2014 hoda byłuju šachtu całkam zatapili, stvaryŭšy voziera Most płoščaj 311 hiektaraŭ — druhoje pa vieličyni štučnaje voziera ŭ Čechii. Ciapier hetaja zona vykarystoŭvajecca dla adpačynku, vodnych vidaŭ sportu i praviadzieńnia kulturnych mierapryjemstvaŭ, a nad joj, jak i stahodździ tamu, uzvyšajecca zamak Hnievin.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Jamu vybili čatyry zuby, a paśla vykinuli z krainy. Ciapier byłoha palitviaźnia aryštavali ŭ Łatvii z šaściu mihrantami ŭ mašynie8
Kamientary