U polskaj stalicy ŭpieršyniu za doŭhi čas vystavili na ahlad unikalny piacimietrovy mirny dahavor, jaki zaviaršyŭ adno z najbolš dramatyčnych sutyknieńniaŭ Rečy Paspalitaj z Asmanskaj impieryjaj. Manumientalny skrutak staŭ finalnaj kropkaj u vajnie, jakaja kaštavała žyćcia vybitnamu vajskavodu Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, hrafu na Škłovie i Bychavie.
Jak paviedamlaje partał Dzieje.pl, Hałoŭny archiŭ staražytnych aktaŭ u Varšavie da Dnia archivista prademanstravaŭ aryhinał tureckaha mirnaha traktata, datavanaha kastryčnikam 1623 hoda.
Pierhamient daŭžynioj amal piać mietraŭ i šyrynioj 65 santymietraŭ byŭ składzieny ŭ Stambule na asmanskaj movie, padklejeny pałatnom i ŭpryhožany załatoj tuhroj — asabistym manahramaj-hierbam maładoha sułtana Murada IV. Razam z hramataj karalu Žyhimontu III Vazie jaje dastaviŭ ilvoŭski kupiec-armianin Kryštaf Sierabkovič, jaki vioŭ składanyja papiarednija pieramovy.
Hety redki rarytet, uklučany ŭ śpis suśvietnaj spadčyny JUNIESKA «Pamiać śvietu», zvyčajna zachoŭvajecca skručanym na śpiecyjalnaj kardonnaj tubie i niedastupny dla publiki. Jon źjaŭlajecca pramym dypłamatyčnym praciaham pahadnieńnia, składzienaha pad ścienami Chacina roŭna 405 hadoŭ tamu, u kastryčniku 1621 hoda.
Mif pra «adviečnaha voraha»
Pakaz redkaha dakumienta supravadžaŭsia dyskusijaj historykaŭ, jakija raźbivajuć ustojlivyja histaryčnyja stereatypy.
Doktar Varšaŭskaha ŭniviersiteta Andžej Drozd, adzin z hałoŭnych śpiecyjalistaŭ pa spadčynie polska-litoŭskich tatar, padkreśliŭ, što sučasnaje ŭjaŭleńnie pra Turcyju jak pra ekzistencyjnaha, adviečnaha voraha Rečy Paspalitaj — heta pradukt prapahandy časoŭ padziełaŭ Rečy Paspalitaj u XIX stahodździ i ramantyčnaj litaratury Hienryka Siankieviča.
Nasamreč pamiž krainami dziesiacihodździami zachoŭvalisia prahmatyčnyja i mirnyja dačynieńni, pačatak jakim pakłaŭ jašče karol polski i vialiki kniaź litoŭski Žyhimont Stary ŭ 1533 hodzie.
Kryzis pačatku XVII stahodździa spravakavali nie asmanskija ambicyi, a nierazvažlivaja palityka samoha karala Žyhimonta Vazy i pamiežnych mahnataŭ. Vajna 1620—1621 hadoŭ pačałasia z łancužka ŭzajemnych pravakacyj.
Pakul zaparožskija kazaki ździajśniali nabiehi na Varnu i pradmieście Stambuła, spalvajučy turecki fłot, Žyhimont Vaza vyrašyŭ padtrymać aŭstryjskich Habsburhaŭ u Tryccacihadovaj vajnie. Naniatyja za aŭstryjskija hrošy atrady lisoŭčykaŭ u 1619 hodzie ŭvarvalisia ŭ Transilvaniju, jakaja źjaŭlałasia vasałam sułtana, i źniali abłohu Vieny. Raźjušany 17‑hadovy sułtan Asman II paličyŭ heta pramym parušeńniem miru.
Karonnaje vojska pad kamandavańniem hietmana Stanisłava Žułkieŭskaha pasprabavała zhulać na apiaredžańnie ŭ Małdavii, ale vosieńniu 1620 hoda paciarpieła poŭny razhrom pad Cacoraj. Žułkieŭski zahinuŭ u bai, jaho adsiečanuju hałavu adpravili ŭ Stambuł, a polny hietman Kaniecpolski trapiŭ u pałon.
Šlach na Varšavu i Vilniu akazaŭsia adkrytym, u dziaržavie pačałasia panika.
Jak vyratavańnie dziaržavy ŭskłali na lićvina
Kali karonnyja vojski byli źniščanyja, a jeŭrapiejskija manarchii admovili ŭ realnaj dapamozie (Papa i anhlijski karol dasłali mizernyja srodki ŭžo paśla zakančeńnia kampanii), uvieś ciažar vajny loh na plečy Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Hałoŭnakamandujučym pryznačyli 60‑hadovaha hietmana vialikaha litoŭskaha Jana Karala Chadkieviča.
Dla biełaruskich ziamiel Chadkievič byŭ fihuraj maštabu nacyjanalnaha tytana. Pradstaŭnik staražytnaha rodu, jaki trymaŭ najbahaciejšyja majontki ŭ Bychavie, Škłovie, Myšy, Lachavičach i Śvisłačy, jon zdabyŭ suśvietnuju słavu jašče ŭ 1605 hodzie, kali pad Kirchholmam z čatyrma tysiačami voinaŭ uščent raźbiŭ 14‑tysiačnuju šviedskuju armiju.
Chadkievič zaŭsiody ćviorda adstojvaŭ aŭtanomiju Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, adkryta kanfliktavaŭ z karalom za niedachop finansavańnia armii i pahadziŭsia ŭznačalić hety pachod užo ciažka chvorym. Niezadoŭha da vypravy jon pabraŭsia šlubam z dvaccacihadovaj Hannaj Ałaizaj Astrožskaj, ale tak i nie paśpieŭ pažyć siamiejnym žyćciom, vypraviŭšysia z majontka na vajnu.
Chadkievič patrabavaŭ sabrać 50‑tysiačnaje vojska, adnak Sojm zdoleŭ vystavić tolki kala 30 tysiač žaŭnieraŭ. Situacyju vyratavaŭ daŭni paplečnik hietmana, Piatro Kanaševič-Sahajdačny, jaki pryvioŭ pad Chacin kala 40 tysiač zaparožskich kazakoŭ. Im supraćstajała hihanckaja asmanskaja armija kolkaściu ad 100 da 120 tysiač čałaviek pad asabistym kiraŭnictvam sułtana Asmana II.
Apošni boj i śmierć na vałach Chacina
Bitva pad ścienami Chacinskaha zamka na bierazie Dniastra razharnułasia ŭ pačatku vieraśnia 1621 hoda i doŭžyłasia šeść tydniaŭ. Chadkievič nastajaŭ na pieranosie vajny na małdaŭskuju terytoryju i abraŭ taktyku ŭmacavanaha łahiera, raźličvajučy źniasilić praciŭnika. Asmanskija vojski praviali sieryju mahutnych šturmaŭ, nakiroŭvajučy hałoŭnyja ŭdary na kazacki tabar i pazicyi vojska VKŁ.
Vyrašalny momant nadyšoŭ 7 vieraśnia, kali turki zdoleli ŭvarvacca na hałoŭny vał. Chadkievič asabista pavioŭ u łabavuju kontrataku husaraŭ i vybiŭ voraha za miežy łahiera.
Adnak stanovišča abaroncaŭ było krytyčnym. Pačalisia chvaroby, hoład, tatary pierarezali šlachi pastavak, a sam vialiki hietman z 11 vieraśnia ŭžo nie moh padymacca z paścieli i kiravaŭ pałkami sa svajho šatra.
Adčuvajučy nabližeńnie śmierci, 23 vieraśnia Jan Karal Chadkievič sabraŭ vajskovuju radu i pieradaŭ bułavu karonnamu padčašamu Stanisłavu Lubamirskamu, zaklikaŭšy kamandziraŭ bicca da kanca. Na nastupny dzień, 24 vieraśnia 1621 hoda, serca znakamitaha pałkavodca spyniłasia.
Viestku pra śmierć lidara sprabavali schavać ad žaŭnieraŭ, ale turki daviedalisia pra jaje praz špijonaŭ i kinulisia na novy šturm. Abaroncy łahiera vystajali, choć paśla boju 28 vieraśnia ŭ rasparadžeńni armii Rečy Paspalitaj zastavałasia litaralna adna bočka porachu.
Źniasilenyja i napałochanyja nabližeńniem chaładoŭ turki pahadzilisia na pieramovy, nie padazrajučy, nakolki blizkim byŭ varožy łahier da paražeńnia. 9 kastryčnika było padpisanaje pieramirje.
Traktat koštam žyćcia hienija
Histaryčny paradoks zaklučajecca ŭ tym, što hrandyjoznaja bitva, jakaja kaštavała žyćcia najvialikšamu vajskavodu svajho času, skončyłasia viartańniem da raniejšaha status-kvo.
Traktat, jaki ciapier pakazali ŭ Varšavie, nie prynios Rečy Paspalitaj nivodnaha novaha kavałka ziamli. Dziaržaŭnaja miaža pa Dniastry zastałasia niaźmiennaj. Baki prosta paćvierdzili staryja abaviazacielstvy: sułtan paabiacaŭ strymlivać tatar ad nabiehaŭ na Ukrainu i pryznačać u Małdavii łajalnych chryścijanskich haspadaroŭ, a karaleŭskaja ŭłada paabiacała spynić marskija pachody kazakoŭ.
Praź niekalki miesiacaŭ paśla viartańnia ŭ Stambuł niaŭdačlivy sułtan Asman II byŭ zadušany ŭ vyniku paŭstańnia janyčaraŭ.
Cieła Jana Karala Chadkieviča spačyła na Vałyni, a jaho svajaki jašče dva hady dzialili hihanckuju spadčynu, u jakoj, akramia zamkaŭ i ziamiel, zastałosia kala sta tysiač złotych pryvatnaha doŭhu — hetyja kałasalnyja srodki hietman vydatkavaŭ z ułasnaj kišeni na ekipiroŭku i zabieśpiačeńnie vojskaŭ Rečy Paspalitaj.
Piacimietrovy dakumient z vytančanaj arabskaj viaźziu i zołatam tuhry Murada IV zastajecca pomnikam tamu, jak biessensoŭnaja hieapalityčnaja avantura Varšavy zapatrabavała najvyšejšaj achviary ad lepšaha vajskovaha rozumu Vialikaha Kniastva Litoŭskaha.
Zachoplenyja pafasam uratavańnia Jeŭropy ad «busurmanskaj navały», padručniki historyi niaredka zabyvajuć, što pad ścienami Chacina biełaruski mahnat ratavaŭ dziaržavu ad duraści ŭłasnaha manarcha.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ-
Jak kamunisty całkam źniščyli 700‑hadovy horad Most dziela vuhalu. Histaryčnyja kvartały pradavali Halivudu pad zdymki realnych vybuchaŭ
-
Turaŭskija kamiennyja kryžy, jakija nibyta prypłyli z Kijeva, mabyć, pastavili pry Kanstancinie Astrožskim
-
Chto nasamreč pabudavaŭ tualet kala teatra imia Janki Kupały, pra jaki jość znakamitaja lehienda
Padpałkoŭnika z fakulteta vajskovaj raźviedki sudziać za «zdradu dziaržavie» pa spravie, jakaja vyhladaje palityčnaj. Što pra jaho viadoma?6
Kamientary
Kali pišacie ab niečaj duraści, paźbiahajcie svajoj.
I tak, nievialiki histaryčny fakt: pieršy, kaho aficyjna zvali "biełorusskim pałkoŭnikam" - byŭ zdradnikam,iaki pierajšoŭ na słužbu Maskvie- Biełaj Rusi.
PS: a tym biełarusam, što hatovy apraŭdvajuć lubyja dziejańni Polščy, raju pačytać jak sučasnyja polskija školnyja (i nie tolki) padručniki pa historyi pafasna apisvajuć tyja padziei - jak jany ŭratavali Jeŭropu, i amal ni słova jakim koštam, što dziakujučy mienavita vojsku i vybitnym lićvinskim vajaram z uschodu VKŁ atrymałasia vypravić fatalnyja pamyłki karala RP. A ŭ polskich knihach RP padajecca nie jak kanfiederacyja (sajuz roŭnych dziaržaŭ), a vyklučna jak polskaja kraina.