Papularnaja kancepcyja śćviardžaje, što nacyjanalnyja supolnaści źjaŭlajucca štučnym praduktam industryjalizacyi i centralizavanaj dziaržaŭnaj adukacyi. U hetaha mejnstrymnaha mierkavańnia jość surjoznyja praciŭniki, jakija pierakananyja, što nacyi na asnovie staražytnych etničnych jadraŭ, abjadnanych supolnaj pamiaćciu i terytaryjalnymi mifami, uźnikli zadoŭha da madernu.
U siaredzinie XX stahodździa ŭ akademičnych kołach zamacavałasia kancepcyja «madernizmu», hałoŭnymi tearetykami jakoj stali Ernest Hiełnier, Bieniedykt Andersan i Eryk Hobsbaum. Jaje prychilniki śćviardžajuć, što nacyja — heta vyklučna sučasny fienomien, pazbaŭleny karanioŭ u damadernaj historyi. U asnovu svajho padychodu jany pakłali suviaź uźniknieńnia nacyjanalizmu ź industryjalizacyjaj, kapitalizmam i patrebaj dziaržavy va ŭnifikavanaj, piśmiennaj pracoŭnaj sile.
Pry hetym unutry madernizmu sfarmiravalisia dźvie płyni: instrumientalizm, jaki razhladaje nacyi jak vynik palityčnych manipulacyj elit, i kanstruktyvizm, jaki fakusujecca na «ŭjaŭnych supolnaściach» i dyskursiŭnych praktykach.
Hetaja pazicyja supraćstaić dvum inšym padychodam: «prymardyjalizmu», jaki razhladaje nacyi jak naturalnyja i spradviečnyja adzinki čałaviectva, i «pierenijalizmu» (i paźniejšamu etnasimvalizmu), jaki dakazvaje histaryčnuju bieśpierapynnaść raźvićcia nacyj.
Hiełnier sfarmulavaŭ hetuju pazicyju ŭ maksimalna radykalnaj, łapidarnaj formie, pazbaviŭšy nacyi luboha histaryčnaha fundamientu:
«Nacyjanalizm nie źjaŭlajecca abudžeńniem nacyj da samaśviadomaści: jon vynachodzić nacyi tam, dzie ich nie isnuje» (Ernest Gellner. Thought and Change, 1964).
Kancepcyja całkam admaŭlaje abjektyŭnuju realnaść nacyi. Eryk Hobsbaum uvioŭ termin «vynachodnictva tradycyj», zhodna ź jakim palityčnyja i ekanamičnyja elity metanakiravana manipulujuć masami, stvarajučy štučnyja mify i simvały vyklučna dziela ŭtrymańnia ŭłady.
Hetaja teoryja tatalnaha sacyjalnaha kanstrujavańnia sutyknułasia z zaciataj krytykaj etnasimvalistaŭ. Brytanski sacyjołah Entani D. Śmit zhadžajecca, što elity sapraŭdy mohuć skažać abo adaptavać isnujučyja mify, adnak jany fizična nie zdolnyja stvaryć ich z pustoha miesca. Nacyja nie moža ŭźniknuć biez tryvałaha histaryčnaha padmurka — damadernavaj etničnaj supolnaści (etnii). U knizie «Etničnyja vytoki nacyj» jon naŭprost atakuje tezis pra vyklučnuju «sučasnaść» nacyj:
«Kažučy prosta, sučasnyja nacyi nie takija «sučasnyja», jak chočuć nas pierakanać madernisty. Kali b jany byli takimi, jany b nie vyžyli… Nacyjam patrebnyja etničnyja jadry, kali jany chočuć vyžyć. Kali ŭ ich jaho niama, jany pavinny jaho «nanova vynajści» — adšukać padychodnaje i pierakanaŭčaje minułaje, jakoje možna rekanstrujavać» (Anthony D. Smith. The Ethnic Origins of Nations, 1986).
Jašče adnoj mišeńniu dla krytyki stała chranałohija madernistaŭ. Bolšaść ź ich kateharyčna admaŭlajecca šukać prykmiety nacyjanalnaj śviadomaści raniej za kaniec XVIII stahodździa — čas Aśvietnictva i Francuzskaj revalucyi. Brytanski historyk Adryjan Haścinhs ličyć hetuju časavuju miažu fundamientalnaj pamyłkaj daśledčykaŭ.
«Klučavaja prablema, jakaja lažyć u asnovie našaha raskołu, zaklučajecca ŭ dacie pačatku. Dla madernistaŭ… nacyjanalizm — heta vielmi sučasny fienomien… Dla Hobsbauma «biessensoŭna» abmiarkoŭvać hetuju temu ŭ terminach da 1780 hoda…» (Adrian Hastings. The Construction Of Nationhood, 1997).
Haścinhs dakazvaje, što abmiežavańnie historyi nacyj ramkami industryjalnaj epochi prymušaje navukoŭcaŭ ihnaravać vidavočnyja histaryčnyja fakty. Jon nazyvaje absalutna niepraŭdapadobnymi sproby Andersana datavać uźniknieńnie anhlijskaj nacyi kancom XIX stahodździa i adznačaje, što Anhlija vystupaje pratatypam jak nacyi, tak i nacyjanalnaj dziaržavy ŭ poŭnym sensie hetaha paniaćcia.
Identyčnaść Anhlii była sfarmiravanaja ŭžo da Narmandskaha ŭvarvańnia 1066 hoda, i paźniej narmany byli vymušanyja asimilavacca ŭ jaje, a nie źniščyć.
Tezisy Haścinhsa i Śmita abmiežavanyja jeŭracentryčnaj pierśpiektyvaj. Daśledčyk Azar Hat dakazvaje, što nacyjanalnyja dziaržavy źjavilisia na tysiačahodździ raniej za jeŭrapiejskaje Siaredniaviečča, pakolki Jeŭropa była adnym z samych poźnich rehijonaŭ u hłabalnym pracesie dziaržaŭnaha budaŭnictva. Staražytny Jehipiet ujaŭlaŭ saboj maštabnuju nacyjanalnuju dziaržavu, dzie na praciahu troch tysiačahodździaŭ zachoŭvałasia supadzieńnie terytoryi, movy i samaśviadomaści. Mabilizacyja jehipieckaha nasielnictva suprać inšaziemnych zachopnikaŭ livijcaŭ abo hiksosaŭ išła mienavita pa linii nacyjanalnaj prynaležnaści i abapirałasia na chramavuju prapahandu. Staražytnaja Makiedonija časoŭ Filipa II funkcyjanavała jak nacyjanalnaja dziaržava z armijaj ź sialan-hramadzian i narodnymi schodami, jakija mieli prava hołasu pry vybary manarcha i vyrašeńni pytańniaŭ vajny.
Kitaj, Kareja i Japonija demanstrujuć bieśpierapynnaje supadzieńnie dziaržaŭnaści i etničnaści na praciahu stahodździaŭ da ŭkaranieńnia kapitalizmu. Kitajskaja identyčnaść Chań sfarmiravałasia praź dziaržaŭnuju asimilacyju paŭdniovych plamionaŭ i supraćstajańnie paŭnočnym impieryjam manhołaŭ i mańčžuraŭ.
Haścinhs dakazvaje svaju pazicyju praz analiz instytucyjnaha karkasa rańniaj Anhlii. U adroźnieńnie ad kantynientalnych manarchij, dzie suviazi vybudoŭvalisia viertykalna, heta značyć ad manarcha da paddanaha, anhlijskaja nacyja sfarmiravałasia praź instrumienty haryzantalnaj intehracyi: sistemu hrafstvaŭ (shires), kudy rehularna pryznačalisia pradstaŭniki z roznych rehijonaŭ, ahulnaje prava (common law), jakoje stajała vyšej za volu manarcha (pryncyp Vialikaj chartyi volnaściaŭ), i rehularnyja sklikańni parłamienta, jaki abjadnoŭvaŭ pradstaŭnikoŭ miascovych supolnaściaŭ.
Hetyja instytuty, padmacavanyja ekanamičnaj centralizacyjaj vakoł Łondana, zabiaśpiečyli isnavańnie palityčnaj nacyi za niekalki stahodździaŭ da industryjalizacyi.
Stvareńnie mahutnaj anhlijskaj nacyjanalnaj dziaržavy niepaźbiežna spravakavała pracesy nacyjatvareńnia na jaje kielckaj pieryfieryi. Haścinhs demanstruje try roznyja trajektoryi reaktyŭnaha nacyjanalizmu. Šatłandyja, majučy ŭłasnyja dziaržaŭnyja instytuty i sfarmiravanuju terytoryju, stvaryła terytaryjalnuju nacyju ŭ pracesie adbićcia anhlijskaj ahresii (simvałam čaho stała Dekłaracyja Arbrota 1320 hoda), niahledziačy na ŭnutrany padzieł na kielckuju i anhłamoŭnuju častki.
Uels, straciŭšy palityčnuju niezaležnaść i ŭłasnaje prava, zdoleŭ zachavać nacyjanalnuju identyčnaść vyklučna dziakujučy rańniamu pierakładu Biblii na valijskuju movu (1588 hod).
Irłandyja, pazbaŭlenaja dziaržaŭnaści i movy, jakaja pastupova vyciaśniałasia anhlijskaj, sfarmiravała nacyju vakoł relihijnaha kanceptu: katalictva stała hałoŭnym markieram irłandskaj identyčnaści ŭ supraćvahu anhlijskamu pratestanckamu nacyjanalizmu.
Tryvałaja pryviazka hieniezisu nacyj vyklučna da kapitalistyčnych adnosin pakidaje pa-za ŭvahaj mahutnyja instytuty, zdolnyja zabiaśpiečvać kalektyŭnuju identyčnaść za stahodździ da źjaŭleńnia fabryk i sistem masavaj kamunikacyi.
Biblija: jak pierakłady stvarali nacyi
Madernisckaja teoryja, źviazvajučy hieniezis nacyj vyklučna z raźvićciom kapitalizmu i siekularyzacyjaj hramadstva, ihnaruje rolu relihii ŭ farmiravańni kalektyŭnaj identyčnaści. Adryjan Haścinhs nazyvaje heta fundamientalnaj ślapoj plamaj i śćviardžaje, što vytoki jeŭrapiejskich nacyj chavajucca ŭ chryścijanskim Siaredniavieččy.
Hałoŭnym ruchavikom nacyjatvareńnia, pavodle jaho kancepcyi, stała nie industryjalizacyja i navat nie masavaje knihadrukavańnie, jak śćviardžaŭ B. Andersan, a sam fakt pierakładu chryścijanskich tekstaŭ na narodnyja movy (vernaculars) i ich rehularnaje liturhičnaje vykarystańnie.
Sam praces pierakładu sakralnych tekstaŭ z łatyni i hrečaskaj movy stymulavaŭ raźvićcio piśmovych viernakularaŭ. Navat u epochu rukapisaŭ heta fiksavała i standartyzavała movu, jak u vypadku ź pierakładami Biblii paśladoŭnikami Džona Uiklifa ŭ XIV stahodździ ŭ Anhlii abo vykarystańniem hłahaličnaj liturhii ŭ Charvatyi. U vyniku čytackaja aŭdytoryja pieratvarałasia ŭ «vybrany narod», a miascovyja supolnaści nadzialalisia novym adčuvańniem ułasnaj sakralnaści.
Haścinhs ličyć admovu ad analizu hetaha relihijna-linhvistyčnaha faktaru hałoŭnaj pamyłkaj madernisckaj histaryjahrafii:
«U madernisckim pohladzie jość surjoznyja ŭpuščeńni… Upłyŭ relihii ŭvohule i Biblii ŭ pryvatnaści — jašče adno ź ich. Ja liču, što absalutna niemahčyma abmiarkoŭvać hetuju temu biez uvažlivaha razhladu Biblii jak hałoŭnaj linzy, praź jakuju nacyja ŭjaŭlajecca hramatnymi ŭ Biblii ludźmi, ale ja nie znachodžu nijakich spasyłak na heta navat u Andersana» (Adrian Hastings. The Construction Of Nationhood, 1997).
Haścinhs dakazvaje hety tezis praz maštabnaje paraŭnańnie chryścijanstva i isłamu. Jon adznačaje, što chryścijanstva z samaha pačatku nie mieła adzinaj «sakralnaj» movy i było aryjentavana na pierakład: na łacinu, siryjskuju, armianskuju, paźniej — na jeŭrapiejskija narodnyja movy.
Heta niepaźbiežna lehitymizavała miascovyja movy i stvarała miežy pamiž linhva-kulturnymi supolnaściami, spryjajučy ŭźniknieńniu nacyj.
Isłam, naadvarot, žorstka pryviazvaŭ sakralny tekst (Karan) vyklučna da arabskaj movy. Heta stvarała ŭniviersalisckuju supolnaść (umu), jakaja razmyvała miascovyja etničnaści i tarmaziła raźvićcio nacyjanalizmu.
Adpaviedna, nacyja i nacyjanalizm — heta histaryčna chryścijanskija fienomieny.
Chryścijanstva ź jaho tradycyjaj stvareńnia miascovych piśmovych kultur faktyčna sfarmiravała damadernavyja nacyi ŭ Jeŭropie. Mienavita biblejski tekst, a nie kapitalistyčny rynak, daŭ pieršapačatkovuju asnovu dla ŭśviedamleńnia ludźmi siabie jak adzinaj supolnaści z ułasnaj historyjaj, terytoryjaj i losam.
«Biblija zabiaśpiečyła… aryhinalnuju madel nacyi. Bieź jaje i jaje chryścijanskaj interpretacyi i ŭkaranieńnia, možna spračacca, što nacyi i nacyjanalizm, jakimi my ich viedajem, nikoli b nie isnavali», — farmuluje Haścinhs.
Na prykładzie Anhlii daśledčyk demanstruje, jak adbyvaŭsia hety praces. Jon zaklučaŭsia ŭ pramym pieraniasieńni biblejskaj madeli «vybranaha naroda» na kankretny jeŭrapiejski etnas. Anhlijskaja nacyjanalnaja śviadomaść biare pačatak jašče z časoŭ Biedy Vialebnaha ŭ VIII stahodździ, jaki ŭ svajoj «Carkoŭnaj historyi naroda anhłaŭ» upieršyniu apisaŭ razroźnienyja varahujučyja plamiony (anhłaŭ, saksaŭ i jutaŭ) jak adzinuju nacyju, abjadnanuju chryścijanskaj misijaj pavodle ŭzoru staražytnaha Izraila.
U IX stahodździ karol Alfred palityčna zamacavaŭ hety kanstrukt, inicyjavaŭšy pierakład carkoŭnych tekstaŭ (u tym liku pracy Biedy) na staraanhlijskuju movu i stvaryŭšy adziny zvod zakonaŭ. Dziakujučy hetaj linhva-relihijnaj intehracyi da XIV—XV stahodździaŭ kraina ŭžo ŭjaŭlała saboj paŭnavartasnuju nacyjanalnuju dziaržavu.
Hety histaryčny precedent stavić pad pytańnie ŭjaŭleńnie pra toje, što kancepcyja nacyi patrabavała ideałahičnaha šturšku Francuzskaj revalucyi kanca XVIII stahodździa ci źjaŭleńnia fabryčnaj vytvorčaści ŭ XIX stahodździ.
Univiersalnaść hetaha linhva-relihijnaha miechanizmu paćviardžajecca nie tolki jeŭrapiejskaj historyjaj, ale i pracesam nacyjatvareńnia ŭ Afrycy ŭ XIX—XX stahodździach. Haścinhs demanstruje, što misijaniery, staviačy za metu pierakład Biblii, byli vymušanyja vybirać adzin kankretny miascovy dyjalekt, stvarać dla jaho hramatyku i standartyzavać arfahrafiju. Heta pryvodziła da taho, što raniej ruchomyja i rodnasnyja etničnyja hrupy rezka raźmiažoŭvalisia.
Naprykład, rašeńnie misijanieraŭ stvaryć asobnyja pierakłady dla plamionaŭ ronha i tsonha ŭ paŭdniovaj Afrycy zamacavała ich jak dva asobnyja narody, pazbaviŭšy mahčymaści intehracyi.
Pierakład Biblii na movu joruba jepiskapam Semiuełam Kraŭteram abjadnaŭ dziasiatki razroźnienych haradoŭ-dziaržaŭ Nihieryi ŭ adzinuju nacyju joruba.
Heta paćviardžaje, što stvareńnie litaraturnaha standartu na asnovie sakralnaha tekstu źjaŭlajecca najvažniejšym katalizataram nacyjanalnaj śviadomaści niezaležna ad hieahrafii.
«Mifamator» i žyvaja etnija
Krytyka madernisckaha padychodu patrabuje dakładnaha vyznačeńnia tych damadernavych supolnaściaŭ, jakija stali histaryčnym i kulturnym substratam dla sučasnych nacyj. Brytanski sacyjołah Entani D. Śmit prapanavaŭ vykarystoŭvać dla ich francuzski termin «etnija», jaki adździalaje takija supolnaści ad sučasnaha palityčnaha kanstrukta nacyi, ale adnačasova fiksuje ich hłybokuju histaryčnuju tryvałaść. U knizie «Etničnyja vytoki nacyj» daśledčyk farmuluje hetaje paniaćcie nastupnym čynam:
«Etnii — etničnyja supolnaści — možna vyznačyć jak nazvanyja čałaviečyja papulacyi z supolnymi mifami pra prodkaŭ, historyjaj i kulturaj, jakija majuć suviaź sa śpiecyfičnaj terytoryjaj i pačućcie salidarnaści» (Anthony D. Smith. The Ethnic Origins of Nations, 1986).
Dla dakładnaj apieracyjanalizacyi hetaha paniaćcia i adździaleńnia paŭnavartasnaj supolnaści ad zvyčajnaj demahrafičnaj hrupy (ci «etničnaj katehoryi»), Śmit vyłučaje šeść abaviazkovych kampanientaŭ etnii:
- kalektyŭnaja ŭłasnaja nazva (etnonim);
- mif pra supolnaje pachodžańnie;
- supolnaja histaryčnaja pamiać;
- adzin ci niekalki admietnych elemientaŭ ahulnaj kultury (mova, relihija, zvyčai);
- asacyjacyja z kankretnaj «radzimaj» (navat u vypadku fizičnaj adarvanaści ad jaje);
- pačućcie salidarnaści siarod značnaj častki nasielnictva.
Vyžyvańnie takich supolnaściaŭ na praciahu stahodździaŭ, a časam i tysiačahodździaŭ, zaležała nie ad najaŭnaści biurakratyčnaha aparatu ci industryjalnaj ekanomiki, a ad žyćciazdolnaści ich kulturnaha jadra — kompleksu mifaŭ i simvałaŭ.
Centralnym elemientam hetaha kompleksu Śmit nazyvaje ŭtvaralny palityčny mif, abo mifamator, jaki nie daje supolnaści rastvarycca ŭ časie pad uździejańniem źniešnich pahroz ci ŭnutranych raskołaŭ.
«Źlityja i detalova raspracavanyja mify zabiaśpiečvajuć supolnuju sistemu sensaŭ dla etničnaj supolnaści, mifamator, jaki «tłumačyć» jaje dośvied i vyznačaje jaje «sutnaść».
Bieź mifamatora hrupa nie moža vyznačyć siabie ni dla siabie samoj, ni dla inšych, i nie moža natchniać abo kiravać kalektyŭnymi dziejańniami» (Anthony D. Smith, 1986).
Śmit kanceptualizuje dva asnoŭnyja typy takich palityčnych mifaŭ. Pieršy — dynastyčny mifamator, jaki lehitymizuje vyklučna kirujučy dom i źviazanyja ź im dziaržaŭnyja instytuty (charakterny dla Frankskaj dziaržavy ci Vizantyi). Druhi — kamunalny (abo relihijny) mifamator, jaki fakusujecca na vobrazie ŭsioj supolnaści jak «abranaha naroda» i abjadnoŭvaje roznyja sacyjalnyja kłasy vakoł supolnaj misii.
U zaležnaści ad daminujučaha mifamatora ŭ histaryčnaj retraśpiektyvie Śmit vyłučaje dva asnoŭnyja typy samich supolnaściaŭ — łateralnyja, heta značyć arystakratyčnyja, i viertykalnyja, abo dematyčnyja.
Łateralnyja etnii achoplivali pieravažna vyšejšyja kłasy — dvaranstva i duchavienstva, jany raspaściralisia na šyrokija terytoryi, ale mieli słaby kantakt ź sialanskimi masami.
Kłasičnymi prykładami takich supolnaściaŭ byli polskaja šlachta ci vienhierskaja arystakratyja, jakija na praciahu stahodździaŭ zachoŭvali manapoliju na dziaržaŭny mif i kulturu.
Viertykalnyja etnii abapiralisia na haradskoje nasielnictva, śviatarstva i ramieśnikaŭ. Kulturnaja dystancyja pamiž elitami i nizavymi płastami tut była mienšaj, a supolnaść hurtavałasia vakoł mocnaj, časta relihijna afarbavanaj identyčnaści z vyraznym padziełam na «svaich» i «čužych».
Dziakujučy vysokamu ŭzroŭniu mabilizacyi takija hrupy, jak staražytnyja jaŭrei, hreki ci irłandcy, zmahli zachavać svaju identyčnaść navat va ŭmovach straty ŭłasnaj dziaržaŭnaści.
Najaŭnaść dematyčnych supolnaściaŭ abviarhaje klučavy tezis Hiełniera ab izalavanaści niepiśmiennaha sialanstva ad kultury elit.
Damadernavyja masy rehularna demanstravali vyraznuju nacyjanalnuju samaśviadomaść padčas źniešnich pahroz. Sialanie ŭśviedamlali roźnicu pamiž ułasnaj elitaj i inšaziemnymi zachopnikami, addajučy pieravahu kalektyŭnaj svabodzie ad zamiežnaha panavańnia, niahledziačy na sacyjalny pryhniot z boku svaich arystakrataŭ.
Husicki ruch u Čechii ŭ XV stahodździ mieŭ vyrazny antyniamiecki charaktar i abapiraŭsia na sialanskija armii, jakija vykarystoŭvali češskuju movu jak hałoŭny markier łajalnaści pry fizičnym źniščeńni inšamoŭnaha haradskoha nasielnictva. Mabilizacyja francuzskich sialan vakoł Žanny d'Ark dla vyhnańnia anhličan abo stvareńnie rasijskich narodnych apałčeńniaŭ suprać biełarusaŭ i palakaŭ u pačatku XVII stahodździa i šviedaŭ padčas Paŭnočnaj vajny dakazvajuć zdolnaść damadernavaha sialanstva identyfikavać siabie z nacyjanalnaj dziaržavaj.
Śmit uvodzić paniaćcie «sacyjalnaha praniknieńnia» (social penetration). Jon dakazvaje, što praz relihijnyja instytuty, supolnuju liturhiju, a taksama mabilizacyju padčas praciahłych vojnaŭ elemienty «vysokaj kultury» elit efiektyŭna tranślavalisia ŭniz. Heta farmiravała supolnuju identyčnaść i nacyjanalny honar navat pry adsutnaści industryjalnaj ekanomiki i masavaj śvieckaj adukacyi.
Praces farmiravańnia sučasnych nacyj nie stvaraŭ kalektyŭnaj identyčnaści z nula. Jon abapiraŭsia na hetyja damadernavyja etničnyja jadry, demakratyzujučy ich i pieratvarajučy byłych paddanych i členaŭ kroŭna-svajackich ci relihijnych supolnaściaŭ u paŭnapraŭnych hramadzian abjadnanaj terytoryi. Biez najaŭnaści takoha histaryčnaha padmurka sproby palityčnych elit skanstrujavać žyćciazdolnuju nacyju davalisia ciažka, utvareńni vychodzili štučnymi i niaŭstojlivymi.
U svaju čarhu Haścinhs prapanuje vyraznuju histaryčnuju formułu hetaha pierachodu. Etnas, heta značyć supolnaść, abjadnanaja ahulnaj vusnaj movaj, šlubnymi praviłami i bazavaj kulturaj, źjaŭlajecca ŭniviersalnaj źjavaj. Vusnyja etnasy mabilnyja i mohuć lohka źlivacca adzin z adnym abo rastvaracca pad uździejańniem mihracyj i zavajavańniaŭ.
Adnak kali mova kankretnaha etnasu nabyvaje piśmovuju formu, pieravažna dla patreb relihii abo prava, i pačynaje absłuhoŭvać litaraturu, pierachodziačy miažu pamiž vusnaj łakalnaściu i standartyzavanym tekstam, etnas nabyvaje palityčnuju i kulturnuju stabilnaść. U spałučeńni sa źniešniaj pahrozaj i farmiravańniem ułasnych dziaržaŭnych instytutaŭ taki piśmovy etnas maje vialikija šansy niezvarotna transfarmavacca ŭ nacyju.
Pry hetym najaŭnaść damadernavaj dziaržavy ci raźvitaj kultury nie harantavała zachavańnia etnii ŭ historyi.
Daśledčyki pryvodziać prykłady staražytnych asiryjcaŭ abo finikijcaŭ, jakija mieli mahutnyja palityčnyja ŭtvareńni, ale całkam źnikli paśla straty dziaržaŭnaści. Ich rastvareńnie tłumačycca słabaściu kamunalnaha mifamatora i adsutnaściu hłybokaha sacyjalnaha praniknieńnia: relihija i kultura byli žorstka pryviazanyja vyklučna da dziaržaŭnaha aparatu. Bieź dziaržaŭnaha karkasa takija łateralnyja etnii akazalisia niazdolnymi da vyžyvańnia.
Terytoryja-pierajemnica i iluzornaść «hramadzianskich» nacyj
Madernisckija teoryi časta abapirajucca na kłasičnuju dychatamiju Hansa Kona, jaki supraćpastaviŭ «zachodnija hramadzianskija» nacyi (abjadnanyja terytoryjaj, zakonam i racyjanalnymi instytutami) i «ŭschodnija etničnyja» nacyi (zasnavanyja na iracyjanalnych suviaziach pachodžańnia i kultury).
Adnak empiryčny analiz histaryčnaha materyjału pakazvaje, što taki padzieł źjaŭlajecca šmat u čym iluzornym i narmatyŭna praduziatym.
Analizujučy kantynientalny vopyt, A. Haścinhs, abapirajučysia na pracy Rodžersa Brubejkiera, vyłučaje dźvie dyjamietralna supraćlehłyja madeli nacyjatvareńnia: francuzskuju i niamieckuju.
Francyja histaryčna vybudoŭvała nacyju na asnovie prava hleby (jus soli). Mahutnaja centralizavanaja dziaržava intehravała roznyja etničnyja hrupy (bretoncaŭ, pravansalcaŭ, elzascaŭ) u adzinuju palityčnuju supolnaść praz administracyjny aparat i sistemu adukacyi.
Hiermanija, naadvarot, stahodździami isnavała va ŭmovach palityčnaj razdroblenaści i adsutnaści adzinaj dziaržavy. Adzinym instrumientam intehracyi była niamieckaja mova, standartyzavanaja dziakujučy pierakładu Biblii Marcinam Luteram, i mif pra kroŭnaje svajactva. Heta sfarmiravała nacyju na asnovie prava kryvi (jus sanguinis).
Kali terytaryjalny nacyjanalizm francuzskaha typu dapuskaje intehracyju inšaziemcaŭ, to linhva-etničny nacyjanalizm niamieckaha typu žorstka vyklučaje inšyja hrupy, naprykład, jaŭrejaŭ, što ŭ histaryčnaj pierśpiektyvie stvaryła ideałahičnuju bazu dla etničnych čystak.
Pry hetym nieabchodna ŭličvać analityčnuju pamyłkovaść idealizacyi hramadzianskaj madeli.
Tak zvanaja hramadzianskaja nacyja patrabuje tatalnaj kulturnaj asimilacyi mienšaściej. Francuzski padychod histaryčna źniščaŭ lubyja inšyja etničnyja identyčnaści ŭnutry krainy, uklučajučy bretoncaŭ, akitancaŭ i karsikancaŭ. A tyja samyja jaŭrei stahodździami svabodna žyli ŭ niamieckich dziaržavach, ale nie dapuskalisia ŭ Francyju. Padčas «spravy Drejfusa» jaŭrejam prypisvali masavuju łajalnaść Prusii. Tolki ŭ XX stahodździ ŭsio pierakuliłasia.
Śćviardžajučy roŭnaść indyvidaŭ, francuzskaja dziaržava nadzialaje nacyju kankretnym kulturnym źmiestam praz manapoliju francuzskaj movy i siekularyzm, jaki ŭkaraniony vyklučna ŭ miascovaj chryścijanskaj histaryčnaj spadčynie.
Navat krainy imihrantaŭ nakštałt Złučanych Štataŭ Amieryki histaryčna abapiralisia na mahutnaje anhła-pratestanckaje, a paźniej jeŭrapiejska-amierykanskaje kulturnaje jadro. Intehracyja zabiaśpiečvałasia praź pierachod na anhlijskuju movu i źmiašanyja šluby, što z pakaleńniami stvarała adčuvańnie kroŭnaha svajactva. Całkam niejtralnych u etnakulturnym płanie demakratyčnych dziaržaŭ nie isnuje. Vybar pamiž hramadzianskaj i etničnaj nacyjaj redukujecca da vybaru pamiž patrabavańniem poŭnaj kulturnaj asimilacyi abo zhodaj na isnavańnie mienšaściej na pieryfieryi palityčnaha žyćcia pry daminavańni adnaho etničnaha jadra.
Sučasnaja navuka śćviardžaje, što kožnaja nacyja maje dvaistuju pryrodu, spałučajučy ŭ sabie racyjanalny terytaryjalna-palityčny aparat i hienieałahičnuju spadčynu. Navat samyja inkluziŭnyja demakratyčnyja dziaržavy nie ŭźnikajuć u kulturnym vakuumie i patrabujuć najaŭnaści histaryčnaha padmurka.
Entani D. Śmit padkreślivaje, što luby paśpiachovy hramadzianski prajekt abapirajecca na damadernavuju bazu, jakuju jon adaptuje pad sučasnyja palityčnyja realii:
«My pavinny pamiatać, što bolšaść «hramadzianskich» nacyj abapirajecca na etničnaje jadro — panujučuju etniju, vakoł jakoj była sfarmiravana dziaržava, i čyje členy dahetul, zbolšaha, składajuć dziaržaŭnyja elity i daminujuć u jaje palityčnych instytutach» (Anthony D. Smith. Nationalism and Ethnosymbolism: History, Culture and Ethnicity in the Formation of Nations, 2006).
Hetaje etničnaje jadro nieparyŭna źviazana sa śpiecyfičnym łandšaftam, jaki ź ciaham času sakralizujecca i pieratvarajecca ź fizičnaj hieahrafii ŭ «etnałandšaft».
Amierykanski daśledčyk Styvien Hrośbi ŭvodzić dla tłumačeńnia hetaha fienomienu paniaćcie «terytoryi-pierajemnicy» (successor territory). Jano demanstruje, jak sučasnyja dziaržavy čerpajuć svaju lehitymnaść i adčuvańnie histaryčnaj hłybini sa staražytnych miežaŭ.
«Katehoryja «terytoryi-pierajemnicy» adsyłaje da taho faktu, što terytaryjalnyja abaznačeńni majuć tendencyju zachoŭvacca ŭ časie; kali pryznańnie terytaryjalnych miežaŭ adnaho hramadstva praciahvajecca ŭ roznyja histaryčnyja pieryjady jak kropka adliku pry farmiravańni nastupnaha hramadstva, tym samym śćviardžajučy časavuju hłybiniu hetaha paźniejšaha hramadstva» (Steven Grosby. The Successor Territory, 2006).
Sučasnyja nacyi fizična nie zdolnyja isnavać biez hetaha vymiareńnia histaryčnaj hłybini, pryviazanaj da kankretnaj ziamli i pamiaci pra minułyja «załatyja viaki».
Masavaja industryjalizacyja i dziaržaŭnaja adukacyja dali tolki novyja instrumienty dla mabilizacyi, ale nie stvaryli samich sensaŭ. Nacyjanalnaja identyčnaść patrabuje intehracyi minułaha ŭ sučasnaść.
«Nacyi nie isnujuć u pazačasavaj sučasnaści. Jany źjaŭlajucca doŭhaterminovymi histaryčnymi pracesami, jakija pastajanna ŭznaŭlajucca i rekanstrujujucca, ale ŭ peŭnych miežach. Takim čynam, «madernaść» luboj nacyi pastajanna abumoŭlivajecca jaje histaryčnymi karaniami i jaje napłastavańniami ŭ kožnym pakaleńni» (Anthony D. Smith. The Ethnic Origins of Nations, 1986).
Kančatkovaja vysnova etnasimvaličnaha padychodu zvodzicca da taho, što kanstrujavańnie nacyjanalnych dziaržaŭ nie jość vypadkovym pabočnym efiektam kapitalizmu. Heta zakanamierny praciah raźvićcia damadernavych supolnaściaŭ. Sučasnyja dziaržaŭnyja instytuty ŭnifikujuć nasielnictva nie tamu, što tak patrabuje ekanomika, a abapirajučysia na ŭžo isnujučyja mifałahičnyja i terytaryjalnyja matrycy.
«Ni adzin tryvały suśvietny paradak nie moža być stvorany, kali ihnaravać paŭsiudnyja pamknieńni nacyj u pošukach karanioŭ u etničnym minułym, i nivodnaje daśledavańnie nacyj i nacyjanalizmu, jakoje całkam ihnaruje hetaje minułaje, nie moža prynieści plonu» (Anthony D. Smith, 1986).
Trahičnym dokazam pamyłkovaści madernisckich sprob ihnaravać histaryčnyja karani nacyj źjaŭlajecca krach Juhasłavii. Paśla Pieršaj suśvietnaj vajny palityčnyja elity pasprabavali skanstrujavać adzinuju «juhasłaŭskuju nacyju» ź sierbaŭ, charvataŭ, słaviencaŭ, baśnijcaŭ i makiedoncaŭ, razhladajučy ich prosta jak «etnahrafičny materyjał».
Adnak na toj momant sierby i charvaty ŭžo mieli hłyboka ŭkaranionyja nacyjanalnyja identyčnaści, jakija sfarmiravalisia ŭ damadernavuju epochu praz relihijny raskoł (pravasłaŭje suprać katalictva), roznyja piśmovyja tradycyi (kirylica i hłaholica) i histaryčnyja mify (mif pra Kosaŭskaje pole ŭ sierbaŭ). Sproba štučna abjadnać poŭnaściu sfarmiravanyja, choć i linhvistyčna blizkija, nacyi ŭ ramkach adnoj dziaržavy pryviała da niepaźbiežnaha hvałtoŭnaha raspadu.
Hety padmacoŭvaje centralny tezis Haścinhsa i Śmita: etničnyja jadry, zafiksavanyja praź piśmovuju kulturu i relihiju, vałodajuć nadzvyčajnaj histaryčnaj tryvałaściu, i ich niemahčyma razburyć abo pierasabrać vyklučna palityčnymi instrumientami madernu.
Nacyjanalizm — heta, pa sutnaści, palityzavanaja forma etničnaści, jakaja biespasiarednie vyrastaje z evalucyjna sfarmiravanaj čałaviečaj schilnaści da salidarnaści ŭ miežach rodnasna-kulturnych supolnaściaŭ. Na praciahu 150 tysiač hadoŭ evalucyi čałavieka raspaznavańnie svajactva adbyvałasia praz supolnuju kulturu, tradycyi i movu abo dyjalekt.
Kulturnaja blizkaść markiravała hienietyčnuju rodnasnaść i zabiaśpiečvała davier razam z efiektyŭnaj sacyjalnaj kaapieracyjaj, žyćciova nieabchodnaj dla vyžyvańnia hrupy ŭ kankurentnym asiarodździ. Palityzacyja etničnaści ŭźnikła razam sa źjaŭleńniem pieršych dziaržaŭ, jakija ŭzmacniali i ŭnifikavali isnujučyja rodnasna-kulturnyja suviazi.
Adpaviedna, etnacentryzm i patryjatyzm źjaŭlajucca nie štučnymi ideałahičnymi kanstruktami industryjalnaj epochi, a hłyboka ŭkaranionymi bijałahičnymi madelami pavodzin, na jakija paźniej abapierlisia madernyja dziaržavy.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
Asabliva "mocny" tezis pra relihijnuju asnovu nacyj. Prabačcie, ale ŭ chryścijanstvie da pačatku epochi Aśvietnictva ŭ jakaści moŭ bohasłužeńnia jakraz i byli dźvie miertvyja movy: łacina i staražytnasłavianskaja adpaviedna. U nivodnaj krainie va ŭmoŭnym XV st. hetyja movy nie byli zrazumiełyja paspalitamu čałavieku, a tolki śviataram i manacham. Słužyć "nacyjatvorčym elemientam" chryścijanstva u Siaredniavieččy nie mahło.
Naprykład, Hiermanija. Niamieckaja tradycyja zvyčajna vydzialaje troch "ajcoŭ-zasnavalnikaŭ" niamieckaj nacyi: Luter (jaki pierakłaŭ Bibliju na niamieckuju movu), Hutenbierh (jaki zrabiŭ knihavydaviectva tannym) i Bismark (jaki palityčna abjadnaŭ krainu "žalezam i kroŭju"). Ale Luter i Hutenbierh - heta XVI st, a nijak nie Siaredniaviečča! Da hetaha niamieckaja arystakratyja ŭjaŭlała sabie vasałami taho ci inšaha kniazia/karala, a sialanie - "tutejšymi" (słova Deutsch, u svaich karaniach, heta tyja samyja "tutejšyja", "miascovyja ludzi" ŭ pierakładzie ź niamieckaj). Dobry prykład taksama, što ŭ śviecie jość jašče dźvie dziaržavy (navat try, adie treciaja - Lichtenštejn - heta naśmieška historyi), dla jakich niamieckaja mova rodnaja, ale jakija nie atajasamlivajuć siabie z Hiermanijaj i jakija majuć vyraznaje nacyjanalnaje abličča, adroznaje ad niemcaŭ - Aŭstryja i Šviejcaryja. Heta jakraz padkreślivaje važnaść taho, što nacyi (pa mienšaj miery, častka ź ich) ŭ Jeŭropie farmavalisia "źvierchu", i Bismark ź jaho "pruskim nastaŭnikam" pierakanali niemcaŭ u tym, što jany - adzinaja nacyja. Zdoleŭ by jon pieramahčy vienskaha impieratara - aŭstryjcy b taksama ciapier ličyli svajoj stalicaj Bierlin, a nie Vienu.
Usio vyšejskazanaje nie admianiaje taho, što protanacyi (supolnaści ludziej, abjadnanych, u pieršuju čarhu, adnoj movaju) isnavali i da epochi Aśvietnictva / Novaha času. Ale nacyjanalnaha samaŭśviedamleńnia (što źjaŭlajecca važniejšym kampanientam nacyi) ŭ toj čas jašče nie isnavała.
I jak u hetym kantekście s identyčnaściu šlachty VKŁ? Šmatlikija pradstaŭniki jakoj pierachodzili z pravasłaŭja ŭ katalictva, a z katalictva ŭ luteranstva pa prostu z-za biahučaj palityčnaj kanjunktury?