Заплацілі па 70 даляраў. Хто здымаў удзельнікаў Дня Волі ў Вільні для беларускіх спецслужбаў

25 сакавіка ў гонар Дня Волі беларусы арганізавалі святочныя мерапрыемствы ў Вільні. Акцыі пачаліся зранку з перформансу каля Сейма Літвы, дзе ўдзельнікі павязалі бел-чырвона-белыя стужкі на дрэвы «Беларускай алеі», а скончыліся ўвечары мітынгам у цэнтры горада і шэсцем да амбасады Беларусі. На наступны дзень відэакадры з ідэнтыфікаванымі тварамі ўдзельнікаў акцый, а таксама пагрозамі ў іх бок паказаў у сваёй праграме на дзяржаўным тэлеканале СТБ прапагандыст Раман Пратасевіч.

Падчас ранішняга мерапрыемства каля Сейма беларускія журналісты, у тым ліку журналісты Свабоды, заўважылі двух чалавек, якія незвычайна сябе паводзілі і здымалі амаль кожны крок удзельнікаў акцыі на мабільныя тэлефоны. Гэта былі малады хлопец у байцы і дзяўчына. Твараў яны не хавалі, таму не выклікалі вялікіх падазрэнняў у прысутных. На пытанні, навошта яны гэта робяць, маладыя людзі адказвалі агульна — «для Тэлеграма».

Адразу пасля гэтага хлопец і дзяўчына знялі пачатак беларускага аўтапрабегу з бел-чырвона-белымі сцягамі. А ўвечары іх заўважылі за тым жа заняткам на беларускім мітынгу, прысвечаным Дню Волі, на Лукішскім пляцы ў цэнтры Вільні. На гэты раз у кампаніі яшчэ аднаго хлопца, які нічога не здымаў, але стаяў побач з імі. Тады ж маладымі людзьмі зацікавілася паліцыя, што ахоўвала мітынг, але пасля кароткай размовы іх адпусцілі.

«На акцыю амаль у самым пачатку прыйшлі двое хлопцаў і дзяўчына. Яны адразу пачалі запісваць відэа, але не паводзілі сябе нахабна», — падзялілася ўражаннямі на наступны дзень беларуская журналістка, што асвятляла мітынг.

«Было дзіўна, што яны так шмат здымаюць, бо не выглядалі як журналісты, хутчэй падлеткі, якія трапілі на падзею выпадкова і мала разумелі, што адбываецца. Мы падышлі да паліцыі сказаць, што гэтыя людзі выклікаюць падазрэнні і могуць запісваць відэа на заказ спецслужбаў Беларусі».

Праз некаторы час журналістка папрасіла знаёмага падысці да іх яшчэ раз, але тыя, з яе слоў, не ішлі на кантакт: «Удалося толькі даведацца, што яны з Украіны. Яны не ішлі ў калоне разам з усімі, а перасоўваліся злева і запісвалі відэа. Падчас маршу адзін з хлопцаў падышоў да мяне і спытаў, якія ў мяне да яго пытанні. Ён размаўляў па-ўкраінску, але вельмі дрэнна. Я спытала, навошта яны здымаюць відэа, але ён не змог звязна адказаць, казаў нешта пра дыпломную працу. Пасля завяршэння маршу я сама падышла да паліцыі. Паліцыянты сказалі, што праверылі дакументы незнаёмцаў, што яны з Украіны, але доказаў, што тыя працуюць «на заказ», няма. На гэтым усё скончылася».

Кадры, знятыя маладымі людзьмі, на наступны дзень былі ў праграме Рамана Пратасевіча. Пазней гэтыя ж кадры пазналі адразу некалькі беларускіх журналістаў, што былі на акцыях.

«Вось з гэтага ракурсу менавіта тая дзяўчына мяне фатаграфавала. Я заўважыў гэты момант», — адзначыў адзін з іх. «Гэта іх ракурсы. Прамову Севярынца дакладна яны здымалі. Я стаяла побач з імі і глядзела ў іх тэлефон», — адзначыла іншая беларуская журналістка.

Павялічыць

Карэспандэнтка Свабоды таксама заўважыла, як падчас ранішняй акцыі на «Беларускай алеі» каля Сейма хлопец у байцы завязваў на дрэва бел-чырвона-белую стужку. Гэта здымала ягоная сяброўка. Пазней гэты кадр таксама з’явіўся ў праграме Пратасевіча.

Свабодзе ўдалося высветліць, што дзяўчына, якая здымала ўдзельнікаў акцыі, вучыцца ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце ў Вільні. Пазней удалося знайсці яе імавернае імя.

На наступны дзень супольнасць беларускіх журналістаў у Літве сумеснымі намаганнямі высветліла таксама імя хлопца ў байцы. Яго кантакт удалося знайсці праз студэнтаў універсітэта. Для высвятлення ўсіх абставін здарэння Свабода звярнулася да яго па каментар.

«Па тваім профілі ёсць праца, можаш зняць кадры з мітынгу»

Трое маладых людзей сапраўды аказаліся грамадзянамі Украіны, а дзяўчына — студэнткай Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта ў Вільні. Двое хлопцаў — сябры з Данецкай вобласці.

Свабодзе ўдалося пагаварыць з тым з іх, хто быў у байцы і здымаў людзей на мабільны тэлефон. Яго завуць Мікола Багатыр. Дзяўчына, Ганна Б. [поўнае імя вядомае рэдакцыі. — РС], ад размовы адмовілася.

Павялічыць

Як сказаў Мікола, яму 19 гадоў. Ён пераехаў у Літву ў 2022 годзе. Да гэтага жыў у Данецкай вобласці Украіны, за 30 кіламетраў ад фронту. Цяпер вучыцца онлайн, завочна ва ўкраінскім універсітэце, спецыяльнасць звязаная з «медыя, СММ». Ён пацвердзіў, што гэта ягоныя кадры паказалі ў беларускай дзяржаўнай тэлевізіі.

З яго слоў, ён ведае, што адбывалася ў Беларусі ў 2020 годзе, і не першы раз прыходзіць на акцыі, якія ладзяць беларусы ў Вільні, але імя Ціханоўскай згадаў не адразу.

«У прынцыпе я ведаў, што будзе мітынг, планаваў пайсці. Але падштурхнула тое, што знаёмая анлайн-сяброўка напісала: «па тваім профілі ёсць праца, можаш зняць кадры з мітынгу». А я ж хачу развівацца, мне сапраўды цікавыя здымкі і гэтак далей, а тут яшчэ і мітынг. Так і атрымалася, што прыйшоў», — расказвае Мікола.

Мікола пайшоў на акцыю беларусаў не адзін, а ўзяў з сабой сваю ўкраінскую сяброўку Ганну Б. з Вільні. Увечары да іх далучыўся яшчэ адзін яго сябар.

«Я распытваў, куды гэта ўсё пойдзе, навошта, што за рэдакцыя», — працягвае Мікола. «Мая анлайн-сяброўка перадала, што гэта для «Новой Газеты Европа», для рэдактара Ірыны. Гэта ўсё, што мне трэба было ведаць. Я пагугліў, што такое «Новая Газета Европа». Паглядзеў, што гэта добрае медыя, што ёсць такі рэдактар Ірына, чаму б не паспрабаваць. Тым больш што паабяцалі 70 даляраў».

І сапраўды, ёсць такое незалежнае рускамоўнае выданне, створанае журналістамі «Новой газеты», якія выехалі з Расіі пасля пачатку яе поўнамаштабнай вайны супраць Украіны ў 2022 годзе і цяпер працуюць з Рыгі. У іх сапраўды ёсць журналістка Ірына Гарына. Але вядома ўжо некалькі выпадкаў, калі невядомыя асобы, пачынаючы з 2025 года, рассылаюць нібыта ад яе імя фэйкавыя запыты на інтэрв’ю палітыкам, грамадскім дзеячам у Еўропе, а таксама прадстаўнікам беларускай апазіцыі. Пра гэта папярэджвалі самі журналісты «Новой Газеты Европа» і абяцалі правесці расследаванне. Апошні вядомы такі выпадак — фэйкавы запыт на інтэрв’ю былой галоўнай рэдактарцы KYKY.org Насці Рагатцы ў лютым гэтага года.

Ананімная анлайн-сяброўка з камп’ютарнай гульні

Прапанову пайсці на мітынг беларусаў і здымаць там удзельнікаў акцый нібыта для журналісцкага рэпартажу, са слоў Міколы, яму пераслала сяброўка, з якой яны пазнаёміліся ў папулярнай камп’ютарнай гульні Dota. Ён кажа, што ніколі не бачыў яе жыўцом і, як высветлілася, практычна нічога пра яе не ведае.

Два гады таму яна напісала яму першай з прапановай пагуляць разам. Пасля гэтага яны працягнулі перапісвацца і часам нават фліртаваць. Адзінае, што ён змог сказаць, — што яе завуць Ілона і нібыта яна жыве ў Рызе. Праз год перапіскі яна пачала дасылаць Міколу розныя заданні на здымкі ў Вільні: ад будынкаў у горадзе да невялікіх сцэнак.

Павялічыць

«Першае заданне на здымкі для мяне не было дзіўным, бо я ёй расказваў, што вучуся здымаць і гэтак далей. Здымалі проста Вільню, проста краявіды, Стары горад амаль увесь, — апісвае хлопец. — Першае, што я спытаў: для каго працуем, дзе? Нам сюжэт распісвалі пра тое, што мы ідзём па Старым горадзе, здымаем архітэктуру, робім мікрасцэнкі, падобныя да тых, якія робім у сваіх курсавых. Усё для Ірыны, для «Новой газеты» ўсё».

Адказваючы на пытанне, ці не ўзнікала ў Міколы сумненняў у тым, што ён робіць, ён згадаў толькі момант, калі іх прасілі выконваць «сцэнкі з фільмаў». Яму здалося дзіўным, навошта рэдактару «Новой газеты» такія сцэнкі. Як прыклад ён прыводзіць наступнае:

«Умоўна вы барон нейкі, і там у вас сяброўка, умоўна. І вы паказваеце, як у вас шмат усяго, ну вы зразумелі, пра што я?.. Шмат грошай, шмат парашку, мукі».

У якасці прыкладу задання на здымкі ў Вільні Мікола назваў такое: зняць надпіс «Пуцін, Гаага чакае цябе» на адным з хмарачосаў. І дадаў: «Ну цяпер, вядома, зразумела, навошта было фота пра Пуціна. А таксама яна прасіла фота, калі вісеў на плошчы сцяг Амерыкі».

Ці не лічыць ён сябе падманутым? Мікола адказаў:

«Я б не стаў сцвярджаць, што яны нас адкрыта падманулі, але і не скажу, не буду сцвярджаць, што я маю рацыю. Я проста расказваю, як было, і ўсё. Гэта выключна справа для праверкі спецслужбамі, давайце на гэтым і спынімся».

«Шчыра, ніколі не думаў, што так пападу»

Мікола пазнаў кадры ў праграме Пратасевіча, якія ён здымаў і дасылаў сваёй ананімнай сяброўцы. Для Міколы таксама дзіўна прагучала, калі Пратасевіч назваў трох украінскіх студэнтаў «нашымі праваахоўнымі органамі» і супрацоўнікамі на службе, якія вялі назіранне за акцыяй.

Павялічыць

«Мы крычалі «Жыве Беларусь», «Слава Украіне» і гэтак далей. З раніцы ўвогуле ніякіх праблем не было. Увечары — так, пачалі коса глядзець на нас», — кажа Мікола. «Шчыра, я не думаў, што ўсё так павернецца. Калі я даведаўся, што гэта трапіла да прапагандысцкага канала, шчыра, я б не хацеў гэта ўсё паўтарыць».

У выніку выкананай працы Міколу і Ганне заплацілі па 70 даляраў на кашалёк. Хлопца хвалюе лёс людзей:

«Мне сказалі, што ў гэтых людзей будуць праблемы. Вось, напрыклад, мужчына, які прыехаў на машыне Wolt, ён з намі размаўляў, усміхаўся. Гэта шчыры чалавек, вельмі добры. Я б не хацеў яго падставіць. З майго боку я прыношу свае прабачэнні. Я ніколі не думаў, што так траплю. Асабліва падставіць людзей. Для мяне важная рэпутацыя, таму я з вамі зараз і размаўляю. Я дакладна не хацеў сябе так зарэкамендаваць. Я маю на ўвазе — я выступаю як чалавек з Украіны, і не хацеў бы прадстаўляць сваю краіну з такога дрэннага боку».

• 1
• 1
• 8
• 66
• 1
• 2
• 19
• 0