Старонкі выданняў беларускага першадрукара вярнуліся ў Прагу, але не ў якасці фаліянтаў, а як абрэзкі, якія амаль пяць стагоддзяў былі схаваныя ўнутры скуранога пераплёту іншай кнігі. Гэтая парадаксальная знаходка раскрывае некаторыя дэталі сувязяў Францыска Скарыны.
Даследчык Карлавага ўніверсітэта Аляксандр Паршанкоў выявіў у Празе 14 невядомых раней фрагментаў «Кнігі Суддзяў» Францыска Скарыны. Пра гэта ён піша ў артыкуле, апублікаваным у навуковым часопісе Slavistica Vilnensis.
У гісторыі беларускага кнігадрукавання Прага займае нарожнае месца. Менавіта тут паміж 1517 і 1519 гадамі палачанін выдаваў сваю Біблію. Але сёння поўных арыгіналаў у Празе амаль не засталося. Адзіны пражскі экзэмпляр, кніга «Ісус Сірахаў», вярнуўся туды толькі ў 1867 годзе як падарунак расійскага славіста Пятра Бяссонава, піша Belarusy.cz.
Сляды беларускага друкара даводзіцца шукаць у нечаканых месцах.
У кастрычніку 2025 года ў адной з букіністычных крам чэшскай сталіцы з'явіўся тоўсты том. Ён прыехаў з прыватнай калекцыі і ўяўляў сабой канвалют — зборнік з пяці асобных лацінскіх выданняў тэалагічных прац дзеячоў ранняй рэфармацыі. Кнігі былі аддрукаваныя ў 1527 годзе, а сам зборнік быў устаўлены ў масіўны пераплёт з бурай валовай скуры. Менавіта пад гэтай скурай і хавалася знаходка.
У XVI стагоддзі папера каштавала дорага, але драўляныя ці кардонныя дошкі вокладак патрабавалі ўмацавання. Старыя майстры-пераплётчыкі мелі выключна прагматычны падыход: яны выкуплялі ў друкарнях нерэалізаваныя наклады, бракаваныя аркушы або проста старыя кнігі і бязлітасна рэзалі іх на палоскі. Гэтай макулатурай яны начынялі скураныя фаліянты для надання ім вагі і шчыльнасці.
Тое, што для тагачасных рамеснікаў было вытворчым смеццем, для сучасных гісторыкаў стала капсулай часу. Калі канвалют трапіў у рукі рэстаўратараў, высветлілася, што пярэдняя і задняя часткі яго пераплёту складаюцца з аркушаў скарынаўскай «Кнігі Суддзяў».
Дата выхаду гэтага, дарэчы, апошняга пражскага выдання беларускага асветніка вядомая дакладна — 15 снежня 1519 года. Кожны з чатырнаццаці знойдзеных фрагментаў уяўляе сабой палову арыгінальнага аркуша фармату in quarto.
Самае цікавае ў гэтай гісторыі — геаграфія. На адваротным баку пераплёту цісненнем пазначаны год яго стварэння — 1528, а таксама ініцыялы майстра «HB» з мужчынскім партрэтам.
Навукоўцам гэты чалавек знаёмы. Майстар НВ працаваў не ў Празе і не ў Вільні, а ва Уроцлаве ў 1520— 1540‑я гады. Ён пераплятаў кнігі для ўроцлаўскага магістрата і вядомага сілезскага рэфарматара Яна Хеса.
І гэта ўжо не першы выпадак, калі яго праца перасякаецца з беларускай гісторыяй. Як нагадвае Алена Ціхановіч, яшчэ ў 1977 годзе ў Славянскай бібліятэцы Чэхіі былі выяўленыя іншыя фрагменты Скарыны, ушытыя ў рэнесансны пераплёт старых юрыдычных кніг таго ж самага Майстра НВ.
Відаць, уроцлаўскі майстар сістэматычна набываў скарынаўскую макулатуру для сваіх патрэб. Гэта пацвярджае тое, што Францыск Скарына ці ягоныя кнігагандляры мелі цесныя кантакты з сілезскімі выдаўцамі і магістратамі.
З Уроцлава кніга з беларускімі старонкамі ўнутры працягвала вандраваць далей, апынуўшыся ў сярэдзіне XVIII стагоддзя на мяжы Сілезіі і Славакіі, каб праз амаль трыста гадоў вярнуцца ў Прагу.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬ
«Шматпартыйнасць, плюралізм меркаванняў — гэта брахня, заходняя брахня». Лукашэнка разглядае канстытуцыйнае вяртанне да савецкай сістэмы74
Каментары