Андрэй Федарэнка напісаў эсэ пра Янку Брыля, але яно больш чым проста пра Брыля ці літаратуру

Нельга, напрыклад, сказаць, вось гэта ў яго мацней, а гэта слабей, тут ён піша цікава, а тут сумна. І «віной» таму акурат форма яго твораў — кароткі жанр. 

Добра ацэньваць раман, аповесць, апавяданне. А як ацаніць цыкл кароткіх, адбітых зорачкамі мініяцюр, замалёвак, дзённікавых запісаў? Як падступіцца да асобнага афарызма, думкі, дэталі, назірання, хай сабе яны і па-мастацку ёмкія? Прытым даволі аднастайны ал­гарытм падачы матэрыялу: устаў — па­бачыў — успомніў — запісаў (што нават паслужыла з’яўленню ў пісьменніцкім асяродку бяскрыўднай показакі: а, Брыль! усё піша, як устаў, паглядзеў у акно, хораша ўспомніў, як некалі з Максімам / Танкам / і Валодзем / Калеснікам вымахалі тую лу­гавіну над Нёмнам звонкімі адкляпанымі косамі, а потым уволю, пацешна пілі з трохлітровікаў сырадой).

Апавядальна-гутарковы стыль, запісы ад першай асобы і ў цяперашнім часе, пад­крэсліванне, што ўсё было на самой спра­ве, што гэта голы факт, чыстая праўда… А як ацэньваць чыстую праўду, па якіх крытэрыях?

І яшчэ адзін апазнавальны знак Бры­лёвай прозы — гэта аж залішні аптымізм. Узнёсласць, жыццярадаснасць так і стру­меняць крыніцай, нібы стараючыся на­поўніцу рэалізаваць Купалава: «Трэба даць песень пявучых, бадзёрых!».

— А навошта мне твой смурод? — не зусім карэктна, па-простаму ўпікае Іван Антонавіч кагосьці за вельмі шчырую спо­ведзь. — Давай лепш весялейшае!

І то праўда. З гэтым не паспрачаешся.

Павялічыць

2

Загадка, хто ж такі Янка Брыль, як і што ён піша, узнікла ў самым пачатку яго твор­чай дарогі, па меры сталення расла разам з ім, мацнела, — але і цяпер няма ёй адгадкі, як не было і пры яго жыцці.

К. Сіманаў успамінае, як некалі ў пры­сутнасці Сталіна зайшла размова пра аповесць Брыля «У Забалоцці днее», якую хвалілі і казалі, што яна добрая. Сталін недаверліва распытваў:

— А чаму добрая? Там што, усе сяляне добрыя? Усе калгасы перадавыя? Ніхто ні з кім не спрачаецца? Класавай барацьбы няма? Усё добра, таму і аповесць добрая? Так? А ў мастацкім плане? Як мастацкая рэч гэта таленавітая кніга?

Сам не мог ацаніць. І толькі калі яго пераканалі, што кніга сапраўды напісана па-мастацку, ён згадзіўся з вылучэннем яе на прэмію імя яго самога. Ды што Сталін — наш усімі любімы У. Караткевіч у сваім эсэ пра Я. Брыля «Мой друг і мая зямля», згадаўшы і пахваліўшы аповесць «Ніжнія Байдуны», усё ж не ўтрымаўся:

— Ніякая гэта не аповесць.

Польскі перакладчык «Ніжніх Байдуноў» Ян Гушча таксама называў гэтую рэч у пасляслоўі не аповесцю, а «хутчэй кнігай свабодных гавэндаў» (гутарак).

Канечне, аўтара чапляла гэта. Бо вырва­лася ў адказ ім абодвум:

— Пры ўсёй павазе да маіх беларуса і паляка я тут не задумваюся: напісаў, як на ўсе грудзі выдыхнуў!

І яшчэ неаднойчы даводзілася яму аба­раняцца і апраўдвацца:

— Нехта піша інакш, чым я, чым мне хацелася б. Ну і што?

Або такое, кінутае на адрас Янкі Скры­гана:

— У кожнага з нас свая мелодыя стылю. Чаму ж ты хіліш, каб я спяваў абавязкова так, як ты?

І крыху нават задзірлівае, да ўсіх патэн­цыйных чытачоў звернутае:

— Гавару як хачу, і нікуды вы не дзенеце­ся, будзеце слухаць мяне, плысці са мною, куды я хачу!

Павялічыць

 3

Янка Брыль яшчэ здаўна, са школы, быў адным з самых маіх любімых бела­рускіх, ды і не толькі беларускіх, пісьмен­нікаў. Спачатку я з захапленнем чытаў «Ліпку і клёнік», «Зялёную школу», паз­ней «Memеnto mori», «Птушкі і гнёзды», «Я з вогненнай вёскі»… Канечне, тады ўсё гэта мне не проста падабалася — я ўвогуле лічыў кожнае надрукаванае слова Святым Пісаннем, а ўсіх гэтых народных і вялікіх Мележаў, Коласаў, Брылёў, Ша­мякіных, Чорных, Быкавых — Апоста­ламі, крытыкаваць якіх святатацтва. І ўжо дакладна не мог я нават уявіць, што аднойчы апынуся ў сітуацыі, калі трэба будзе даваць ацэнку творчасці менавіта Я. Брыля.

Я працаваў ў часопісе «Полымя», толькі што перайшоў у аддзел прозы. З Іванам Антонавічам быў, канечне, знаёмы, але рэдагаваў яго ўпершыню. Ну што значыць рэдагаваў? — проста прачытаў яго не­вялікую, менш за аркуш, чарговую нізку абразкоў-мініяцюр на жнівень (па няпі­санай традыцыі ў кожнага народнага быў свой месяц, калі ім гарантавалася публіка­цыя: у Шамякіна — студзень, у Барадуліна і Навуменкі — люты, у Быкава — чэрвень, у Брыля і Панчанкі — жнівень, у Танка — верасень і г. д.).

Чысты тэкст. Лёгка чытаецца. Усё таленавіта, дасціпна, праўдзіва, мудра. Але разам з тым не пакідала адчуванне, што ўсё ўжо нібыта знаёмае. Як пісаў Талстой пра Вронскага, калі той пачаў раскохваць (слова Я. Брыля) Ганну: «Усё ў ёй падабалася яму, але ўжо столькі разоў падабалася!»

Маё рэдактарства звялося да вы­праўлення пары абдруковак, прапушча­ных і лішніх знакаў прыпынку, таксама, як цяпер помню, падкрэсліў словы ластачка і радзіска і напісаў на палях слоўнікавыя ластаўка і радыс. Але і гэ­тыя заўвагі не хацелася рабіць. Я ўжо ведаў, мякка кажучы, пра скептычнае стаўленне Івана Антонавіча да любой рэдактуры, памятаў яго дасціпны і з’едлівы афарызм:

— Тэлеграфны слуп — гэта добра адрэда­гаваная сасна!

Калі прыйшоў Іван Антонавіч, я паказаў яму гранкі: «Вельмі чыста!» Ён узяў, але глядзець не стаў. Прысеў з краю стала, як самы звычайны аўтар. Працоўны дзень канчаўся. Мы былі адны ў вялікім кабінеце. І раптам вельмі ціха ён спытаў:

— А як вам увогуле? У цэлым?

Я зніякавеў. Гэтае звычайнае ў вуснах любога іншага пісьменніка пытанне стала для мяне поўнай нечаканасцю. Канечне, я ўжо даўно не лічыў пісьмен­нікаў, нават народных, апосталамі, а іх творчасць Святым Пісаннем. І тым не менш аўтарытэт Брыля для мяне быў настолькі высокі, а сам ён, як асоба, на­столькі недатыкальны, што знаходзіўся як бы па-над чалавечымі пачуццямі, нават па той бок дабра і зла, а не тое што літаратурных ацэнак узроўню «падаба­ецца — не падабаецца». Няўжо і ён такі ж, як мы, звычайныя смяротныя? Няўжо і ў яго бывае такая знаёмая кожнаму, хто піша, няўпэўненасць?

Аднак трэба было нешта казаць. І я ска­заў, чамусьці хаваючы вочы:

— Як заўсёды ў вас.

Ён прамаўчаў. Я паспяшаўся дадаць:

— У вас хіба можа быць інакш?

Іван Антонавіч працягваў сядзець і маўчаць. Я нават не зразумеў, чаго ён ча­кае. Прайшла бясконцая хвіліна ўзаемнага маўчання. Нарэшце ён устаў, развітаўся і пайшоў. І як толькі за ім зачыніліся дзверы, да мяне нарэшце дайшло, што я нарабіў. Трэба было сказаць: «Як заўсёды ў вас — выдатна». А другі сказ: «У вас хіба можа быць кепска?» А так, у маім варыянце, атрымлівалася, што няма аб чым гаварыць і няма чаго абмяркоўваць.

Акрамя таго я ўспомніў, як цёпла заўсёды Янка Брыль да мяне ставіўся, як ён хваліў маю аповесць «Вёска», на­зываў еўрапейскім раманам; як, калі я ляжаў у 10‑цы з вачыма, праз жонку перадаваў мне прывітанні, суцяшаў яе, сцвярджаючы, што праблемы з вачыма ў пісьменніка — гэта звычайная з’ява, лічы, прафесійнае захворванне, вартае павагі, і гэтым можна нават ганарыцца, як, напрыклад, Бунін ганарыўся тым, што правае плячо ў яго вышэй за левае ад доўгага пісання

А я не знайшоў для яго некалькі добрых слоў. Неабавязкова хвалебных, тым больш ільсцівых, а проста — нармальных, чала­вечых. Цалкам ім заслужаных, дарэчы. Ці, калі на тое пайшло, хаця б давёў да граматычна-правільнага завяршэння тое, што сказалася.

Так, — пачаў я думаць. Адбылася не­дарэчнасць, выйшла непаразуменне. Пры­крае, але якое можна выправіць. Можа, ска­заў я сабе, не знайшлося патрэбных слоў, бо гэта проста ўрывак, невялікая, вырваная з кантэксту падборка. Трэба прачытаць яе ў кніжцы, дзе сярод іншых абразкоў і мінія­цюр яна стане на сваё месца і будзе зусім па-іншаму ўспрымацца?

І я даў сабе зарок — набыць кнігу, як толькі яна выйдзе, уважліва, з алоўкам пачытаць, калі спатрэбіцца — вывучыць на памяць, але знайсці словы, вусныя, а яшчэ лепш пісьмовыя, і тым самым пастарацца загладзіць віну перад цу­доўным чалавекам і выдатным пісьмен­нікам.

4

Часта варта толькі захацець, а там усё само складзецца. Кніга патрапіла да мяне надзіва хутка, яшчэ да таго, як з’явілася ў кнігарнях. У выдавецтве «Мастацкая літа­ратура» частку ганарару «плацілі» кнігамі, можна было самому выбіраць. І вось сярод іншай класікі — Гарэцкі, Зарэцкі, Колас — я нечакана ўбачыў новенькі зборнік Я. Брыля «З людзьмі і сам-насам». Яго толькі што выдалі ў той жа «Мастацкай літаратуры». Сімпатыны зграбны томік. Малафарматны, як аўтар любіць. Кнігу прыемна было тры­маць у руках. Шчыльная белая папера. Вы­разны якасны друк. Складзена па прынцыпе дзённіка, па гадах — ад 1996‑га да 2003-га. Усярэдзіне ўсё традыцыйна: кароткія, ад­бітыя зорачкамі запісы на адзін — два абза­цы, рэдка на старонку. Была там і падборка, рэдагаваная мной у «Полымі».

Само сабой, я адразу ж ухапіў жаданую кнігу, а дома, не марудзячы, прыступіў да вывучэння яе. Адразу мушу прызнацца, што чытач з мяне, у адрозненне ад таго ж Янкі Брыля, якога М. Стральцоў называў «прафесійным чытачом», зусім не пра­фесійны. Я здаўна прытрымліваюся думкі, што кнігі ўвогуле нельга чытаць, іх можна толькі перачытваць. Таму спачатку, каб даць кнізе час прывыкнуць да сябе, а сабе да яе, я проста знаёмлюся з ёю, пагладжваю па вокладцы, марудна перагортваю старонкі, прабягаю тэкст па дыяганалі, выхопліваю ключавыя словы і сказы, праглядаю то з сярэдзіны да канца, то з канца да сярэдзіны, то «па-японску» — зверху ўніз, спыняюся ў любым месцы, дзе разгарнулася.

Так, бегаючы вачыма і пальцамі па кнізе Я. Брыля, раз-пораз натыкаўся на старыя знаёмыя словы, апісанні і падзеі. Напры­клад, мільгала ўсё так жа часта, як і раней, слова «хораша» ў рускім значэнні «хоро­шо», яшчэ часцей — «пацешна» ў значэнні «забаўна». Каршун замест коршака, кляваў замест дзяўбаў. Знайшлося месца і касьбе:

«…як мы ўтрох, наш Міша, Валодзя і я, да снедання палажылі старому Калесніку добрую лугавіну над Серваччу — зноў пры­гадалася тая раніца, той росны луг, спраўныя косы, маладыя сілы і дружба наша светлая…»

Было ўсё тое ж замілаванне жыццём, прыродай і сабой:

«Заходзіць сонца — цэлы бяздымны пажар, далёка за рэдкімі дрэвамі. Яшчэ ўсё салавей. А ўдзень ляцелі невысока два жоравы, курлыкалі — хоць ты бяжы за імі».

Была тая самая, што і на працягу ўсяго жыцця, асалода ад фізічнага працэсу — запісвання:

«Неяк песенна на душы. Нават запісваць прыемна».

Але вось памалу я перайшоў да звычай­нага храналагічнага — старонка за старон­кай — чытання. Тонкім, на нітачку завостра­ным алоўкам падкрэсліваў, рабіў выпіскі, праводзіў стрэлачкі, ставіў «галкі» і выносіў заўвагі на шыракаватыя, бы знарок для гэтага пакінутыя палі. Кніга шчацінілася за­кладкамі розных колераў і памераў. Выпісак назбіралася багата. Аўтар выступаў перад намі, чытачамі, у якасці ўніверсальнага апа­вядальніка, якія ёсць у любой мужчынскай кампаніі, своеасаблівага Несцеркі, толькі не таго народна-класічнага жартаўніка, а проста разумнага, назіральнага, пажыўшага на свеце чалавека, часам з’едлівага, часам сціплага, які любіць і ўмее пагаварыць і ў якога за плячамі бяздонны мех гісторый на ўсе тэмы і на ўсе выпадкі жыцця.

Вось, да прыкладу, гісторыя гумары­стычная. Неяк на выступленні ў яго спы­талі, ці лічыць ён сябе вялікім пісьменнікам.

— Лічу, — спакойна адказвае ён. — І ўсё жыццё ад гэтага пакутую. Метр восемдзе­сят сем см і ў сярэднім 105 кг. Ні вопраткі гатовай, ні абутку не знайсці. — Тут яго спынілі смехам і воплескамі.

Альбо такое.

«Адказваючы на адно з пытанняў: які мой твор найлепш мне падабаецца, само сказалася: «Вайна і Мір», — але ж успомніў, што гэта не я напісаў. Разам са слухачамі весела засмяяўся».

«Купіў у магазіне істужку да машынкі, а незнаёмы вясёлы мужчына спытаўся:

— Мемарыялы будзеце пісаць?

Пра мемуары. Ведае, што ў модзе».

«У канцы семдзесят дзявятага ў Бра­ціславе мяне пазнаёмілі з тамашнім карэспандэнтам, здаецца, «Камсамольскай праўды», сказаўшы, што гэта з паходжання беларус. Даволі пажылы таварыш ветліва сказаў у нейкай меры па-зямляцку, што ён яшчэ ў школе зачытваўся «Палескімі рабінзонамі» і іншымі маімі творамі. Прыйшлося з усмешкай падзякаваць».

Вось Янка Брыль тонкі лірык:

«Як далёкі, ледзь чутны хвалююча доўгачаканы погрымак, вяшчун вельмі патрэбнага дажджу, адчуў я стрыманы водгалас мастацкага слова… Каб жа яно прыйшло, вярнулася і да мяне!» (Тут уну­траная рыфма проста напінае тэкст, як ветразь, і рухае яго: хвалююча — чаканы — вяшчун — дажджу — адчуў…)

Вось ён драматычны бытапісальнік:

«Днямі мне расказалі, што той вуса­ценькі незаконны сын нашага партызана і хутаранскай цёткі, які так хораша вы­танцоўваў на свяце вёскі, ужо задушаны ў сваёй мінскай кватэры, хутчэй за ўсё сябрамі, якія ведалі, што ў яго з’явіліся «вялікія грошы» на нейкую пакупку.

Яшчэ праз 2 дні ў знаёмага — пахаван­не. Два юначкі запрасілі яго 14-гадовую, адзіную дачку на матацыкл, на штосьці там наскочылі, зубаскалячы, самі абодва жывыя, а яна — насмерць. Столькі такога і страшнейшага, і без вайны, а боль адчу­ваюць толькі родныя, у каго яны ёсць…»

Тут ён сам сябе асуджае за гаварлівасць:

«Старому чалавеку трэба трымацца прыстойнасці ды лішне не вякаць».

«Адзін зануда — яшчэ нічога, а вось уявім некалькі іх на доўгай лаве, сядзяць, сапуць і паныла, важна маўчаць. Ажно табе няёмка стане быць залішне балбатліва-вя­сёлым у кампаніі».

А то яму, наадварот хочацца выказацца:

— Пазаўчора падумалася, учора запі­саў: трохі пагрэцца графаманіяй, а сёння прымяніў гэта на практыцы, перапісаўшы дзве мініяцюры.

І адразу ж сам сябе стрымлівае:

— Столькі за век нагаварыў, што хочаш нешта, хай сабе і дарэчы, расказаць, а бо­язна: відаць, я ўжо гэта расказваў?

— Запісы, зацемкі, споведзі… Ратуй нас, літаратурны сэнс, ад старэча-недалужнага стрыптызу, а тым больш — ад бяззуба-чор­най зласлівасці.

То ідуць цэлыя абоймы імёнаў і про­звішчаў, а то раптам:

«Учора неяк ясней убачылася пошлая дробязнасць літаратарскай паўсядзённа­сці, чаго ў маіх запісах нямала. Ужо цяпер трэба праполваць ды адсейваць тое, што не цікава, непатрэбна ўяўнаму чытачу, а калі падумаць шырэй — каму будзе зноў жа цікавай, а то і патрэбнай, тая важданіна з мноствам імёнаў, з накідамі вобразаў людзей, у якіх і тады, калі яны існавалі са сваімі непамернымі прэтэнзіямі, не было за душой нічога сапраўднага…»

Хапала ў кнізе і старога, і новага, што было асабіста мне найбольш карысным. Я пачынаў тады пісаць сваю «Сечку», і мяне цікавіла ўсё на гэтую тэму. І вось я вывуджваў у Я. Брыля:

1) — словаспалучэнне «таму назад» — замест ніколі мне не зразумелага, абсеча­нага «таму». (Два гады таму… Каму?)

2) — украў, а не скраў;

3) — у час, а не падчас;

4) — інверсіі; «упікнуў даўняга прыяце­ля, што той, бываючы часта ў Мінску, не зойдзе ў госці, а той пачаў апраўдвацца:

— Забыўсё, Ванечко, твой домер нома.

У іхняй вёсцы пра Беларусь можна па­чуць Бералусь, пра Лаўрына — Раўлын, пра Рап’ёва — Япрова…»

Ёсць такое і ў нашых палескіх вёсках.

5) — маладая дыктарка: «з-за гэтага каштавала туды паехаць». Карэспандэнт радыё Свабода: тады яму апранулі кай­данкі. А потым яшчэ лепш, аж боязна, што не павераць: ён апрануў боты. Усё роўна ж ад аднаго надзяваць».

6) — «Белорусский писатель, пишущий на русском языке. Гэта якраз тое, чаго не толькі для нашай літаратуры, але і для ўсяго народа дамагаецца сучасная ўлада».

7) — горкае, на 100 адсоткаў спраўджа­нае прароцтва:

«Кнігазбораўскі» аднатомнік Наталлі Арсенневай. <…> І трывожная думка, між іншым, чытаючы, што і да нашага «Кні­газбору» яшчэ, чаго добрага, начальнікі дабяруцца — такое, як гэты смела-апаль­ны том, выдаўцам не даруецца, так не пройдзе».

І ўсё-ткі найбольш у кнізе кранаюць не так людзі і іх стасункі, як прырода і браты нашы меншыя. Тут Я. Брыль дасягае бездакорнасці. Столькі цяпла, святла, дабрыні, паэзіі, такое ўсё шчымліва-кранальнае, што пачынаеш разумець, чаму ў аўтара такі шчаслівы пісьменніцкі лёс, чаму яго чытаюць і перачытваюць і так часта называюць любімым пісьменнікам, чаму яго проза ніколі не састарэе, пакуль будзе існаваць наша мова.

Тут пра сабаку:

«Стары Шарык, што прыбіўся да нас з залясной вёскі, што ўжо павольны і глуха­ваты і неахвотна гаўкае — ён вельмі баіцца грымотаў. Ціснецца, просіцца ў хату, да людзей».

Тут і пра кошку (цяпер бы напісалі котку):

«Гарадская бомжастая кошка з сучаснай ментальнасцю мацярынства. Унізе зрабілі ёй логава, а яна сваю чацвёрку кацянят разносіць па адным пад дзверы на другім паверсе, каля каторых ёсць дыванчыкі. Занясуць ёй зноў малых наніз, а яна неў­забаве назад разнясе».

Салаўі.

«Пайшоў у наш надрэчны гаёк з бало­цістым ровам высекчы заказаныя жонкай кіёчкі і спыніўся там адразу, і смяяцца захацелася, узняўшы вочы на яшчэ рэдкую лістоту вершняку, смяяцца радасна ад двубоя, калі сказаць па Караткевічу, двух салаўёў, так блізка і так захоплена, у смелай ці азартнай блізасці да чалавека».

(Толькі б я прыбраў тут слова вершняку: па-першае, рэгіянальна-размоўнае, па-дру­гое, проста лішняе — адцягвае ўвагу, пры­мушае спыніцца і ўяўляць гэты вяршняк.)

Ластаўкі.

— Пагаварыць паселі? — спыніўшыся ў роснай траве, пытаюся ў трох ластавак на белай раме навонкі расчыненага акна.

І яшчэ.

«І гэта ж трэба разумець, як дзве ла­стаўкі, блізка седзячы на драціне, на фоне блакіту, проста сабе шчасліва маўчаць».

Дзятлы.

«У спёку на край поўненькай бочкі сеў-прысеў дзяцел… Калісьці з гэтай лавы я назіраў, як… зладзейкавата кляваў клуб­ніцы… спачатку клюнуў глыткоў з дзясятак вады, а потым вырашыў і купнуцца».

«Дзятлу, праходзячы панурым халод­ным ранкам каля яго сасны:

— Дзяўбі, дзяўбі! Гэта табе не шпакам памагаць на верхнім голлі нашых салодкіх чарэшань!»

«Дзяцел прызямліўся на градзе, патупаў сярод клубнічнай лістоты і малатком сваім ці долатам не дзёўб, а гулліва хапаў — адну за адной — першыя спелыя ягады. Калі я ве­села прыкрыкнуў на яго з-пад ліпы, пярэсты зладзейчук не адразу ўцяміў, што да чаго. Прыйшлося грукнуць кулаком па стальніцы».

Жабкі.

«Каля студні — выварка з вадою. Сух­мень штодня, штоночы такая, што жабы скачуць у тую высакаватую пасудзіну, шу­каючы паратунку. Тры раніцы выплёхваў іх з вываркі, ужо і разгірачаных ад холаду. Потым пашэнціла ўбачыць, як адна сядзела на краечку вываркі, задаволена адпачыва­ючы. Трэба ж дадумацца. З бяды».

Некалі я пісаў пра І. Пташнікава, які пашкадаваў гадзюку. Брыль — жабку. Стары Шамякін плакаў, гледзячы па тэлевізары зіму, і калі спыталі, што здарылася, адка­заў, выціраючы вочы: «А ўявіце, як цяпер чукчам у ярангах!» Вось гэты дар умець шкадаваць усё — і абстрактнае, і канкрэт­нае, вось гэты такі нямодны цяпер гуманізм і складае, па-мойму, аснову літаратуры і з’яўляецца адной з галоўных разгадак яе ірацыянальнай, містычнай сутнасці.

Павялічыць

5

Калі б у мяне спыталі, як некалі ў дзяцінстве, пра што гэтая кніга, я шчыра адказаў бы:

— Пра ўсё. Пра ўсё на свеце.

Так яно і было. Разам з тым ні эсэ, ні рэцэнзіі, ні нават проста водгуку не атрымлівалася. Нешта замінала, не дава­ла разгарнуцца. Мудрая думка, трапная дэталь, бліскучы афарызм, таленавітая замалёўка, светлыя і змрочныя абразкі… Некаторыя самі па сабе з’яўляліся завер­шанымі творамі, маленькімі шэдэўрамі, іншыя нагадвалі чарнавікі, накіды, як бы падручны матэрыял да вялікага цэльнага рамана. А ўсяму разам па-ранейшаму не хапала нейкага стрыжня, ніткі, на якую ўсё гэта можна было б нанізаць. Адбылося тое самае, што некалі з часопіснай падборкай. Сабраныя ў кнігу, пад адну вокладку, раз­мешчаныя побач творы выглядалі яшчэ больш хаатычнымі, разрозненымі, чым некалі ў «Полымі». Штучна счэпленыя між сабой, яны нагадвалі стракатую коўдру, або вось калі хутка ехаць праз лес, і пачынае стракатаць у вачах, — адчуванне калей­даскопа, надта імклівая змена, і ўсё адно за адным, без папярэджання, без падрых­тоўкі, без развіцця і заканчэння.

Вельмі дарэчы праскочыла тут аўтар­скае:

«Калі мне было і 50, і 60 гадоў, я рабіў штосьці як на адчэпнае, як прыблізнае».

Вось менавіта прыблізнае. І ўвесь час проста фізічнае адчуванне адсутнасці рэдактара, унутранага ці рэальнага, жы­вога, які б з гэтага неверагодна багатага, але хаатычна рассыпанага матэрыялу склаў бы раман-аўтабіяграфію, а яшчэ лепш раман-псеўдааўтабіяграфію, г. зв. ра­ман-аўтафікшн, якія цяпер у такой модзе. А тое, што такі твор — вялікі, цэласны — хацелася напісаць, сведчаць многія радкі.

— Ці будзе час, каб наймацней пашкада­ваць, што таго чагосьці, што мог і павінен быў зрабіць, — ты не зрабіў? Напрыклад, даштукоўваць цэласць апавядання пра сваё жыццё? (Вылучана мной. — А. Ф.)

Я не ведаў, як быць. А тут яшчэ ў ча­сопісе «Дзеяслоў», нібы з дакорам мне, маўляў, вучыся, як трэба пісаць, выйшла грунтоўная рэцэнзія А. Сідарэвіча пад назвай «Чаканае і нечаканае» на гэтую ж кнігу Я. Брыля. Наш масціты крытык усё, што трэба, заўважыў, усё, што не трэба, падкрэсліў, расклаў па палічках. Растлу­мачыў, што лейтматыў, славуты стрыжань, на якім усё трымаецца, якога я шукаю і не знаходжу — гэта праявы паэзіі жыцця. Або, інакш, усё трымаецца на адным прыгожым слове, якое можна адшукаць у Ластоўскага і ў Караткевіча, менавіта на багавейлівасці.

«Багавейлівасць перад усімі праявамі жыцця — мусіць, так можна было б акрэ­сліць асноўную танальнасць кнігі».

І я астыў. Як, мабыць, любы б на маім месцы, калі б збіраўся нешта напісаць, а потым убачыў, што гэта ўжо напісана ін­шым, і лепш за цябе.

Павялічыць

6

Так выйшла, што наступны раз да кнігі «З людзьмі і сам-насам» я дабраўся праз доўгіх восем гадоў. Ужо даўно Майстар пакінуў нас, але мая віна перад ім не знікла. Наадварот, цяпер я ўжо быў абавязаны перад яго па­мяццю скончыць задуманае, так ці інакш давесці яго да ладу. Не атрымліваецца эсэ, рэцэнзія, водгук, дык напішы хаця б Слова (а шкада, што знік такі жанр, як Слова).

На гэты раз стрыжнем, рухавіком маёй працы павінна была стаць тэза, пазычаная ў А. Сідарэвіча. Кніга Я. Брыля — не творчы хаос, не стракатасць, не калейдаскоп, не мільгаценне ў вачах, а — паэзія, апяванне і ўсхваленне самых розных праяў жыцця. Або так: сістэма яго пісьма, стылю, падачы матэрыялу — у адсутнасці сістэмы. Ён сам разумее гэта і як бы ганарыцца гэтым, прыводзячы ў доказ Талстога.

Павялічыць

«Кніга напісана па талстоўскім прынцы­пе: што ярчэй успамінаецца, не задумваю­чыся пра літаратурныя каноны, свабодна ў адступленнях і падрабязнасцях…»

Я зноў узяўся за храналагічнае чытан­не. Стараючыся прапускаць тое, на чым раней спыняліся вочы і што я павыпісваў. І адразу ж на мяне абрынуўся зусім іншы тэкст. Не паэзія, а самая што ні на ёсць проза. Калі ўмоўна першую частку можна было назваць аптымістычнай, дык другая адназначна, спрэс была песімістычная.

«…Сёння ўжо ў мяне пісьменніцкага звання не адбярэш, што зроблена мною — зроблена, а толькі вось зноў я жыва адчуў той балючы страх, які наведваў мяне ў самым пачатку юнацтва, страх, што без літаратуры, без майго з ёй удзелу я — нішто… Чаму ж мне і сёння стала так горка і страшна, як быццам у мяне зноў анічога няма, нават надзеі, як у пачатку?»

«Дзеля патрэбнага часам супакаення ад залішняга самаедства ўспомнім ча­лавечую складанасць і вялікіх, у каго мы вучымся».

«…Святло твайго ліхтарыка ў патайной сцішнаце вышуквае і знаходзіць даўно знаёмыя, вядомыя табе твае грахі, спы­няецца на тым ці іншым з іх, каб ты зноў пакусаў, пажаваў сам сябе, хоць і не ўпер­шыню, але са свежым болем бездапамож­насці ў адчаі прызнання віны…»

«Калі б які злосны разумнік сказаў мне, што я мала і слаба пішу, можна было б адка­заць: — Я ведаю гэта і сам… з той розніцай, што мне гэта балюча».

Нейкая аж празмерна жорсткая спавя­дальнасць, зусім не ўласцівая такому жыц­цярадаснаму, з мудрай хітрынкай у вачах аўтару. Кусаць сябе, жаваць сябе, свежы боль, балюча… Прызнаваць віну… Самаедства… Але адкуль яно ўзялося, гэтае самаедства?

Пры амаль святым жыцці, пры такой духоўнай, ды і фізічнай, цноце (нпр., Янка Брыль, паводле яго прызнання, «ніколі ў жыцці не піў адзін»)? Пры такой неверагоднай літаратурнай кар’еры — ад Сталінскай прэміі да Ленінскай і да Народнага, а каб пажыў кры­ху даўжэй, не сумняваюся, што і Нобелеўскай. Здавалася б, жыві, пішы і радуйся.

Але не. Аўтар працягвае вярэдзіць сабе і нам, чытачам, душу.

«Пасмяротны Поўны збор твораў. На тое, каб пакараць маю памяць доказамі, колькі непатрэбнага і шкоднага я напісаў?»

«Мала і не на ўсю сілу мной зроблена, і лепш ды больш ужо не зробіцца».

З нататніка Р. Раждзественскага:

«Буддийский ад. Самая страшная казнь, самое жуткое наказание: человеку много раз подряд прокручивают его собственную жизнь, бесконечно повторяя страницы упу­щенных возможностей». «У нейкай меры гэта знаёма і мне», — прызнаецца Іван Антонавіч.

Ох, ужо гэтыя вялікія! Даўно і не мной заўважана, што ў іх вялікае ўсё: і талент, і грахі, і пакуты сумлення… А пачні разбірац­ца — высветліцца, што 50 гадоў назад месца ў транспарце не саступіў. Дзяўчынку, суседку па парце, у школе пакрыўдзіў — за каснічок тузануў. І вось пакуты сусветнага маштаба. Бяссоныя ночы. Самаедства. У нашым вы­падку яшчэ і пад рэфрэн — напісана мала, напісана кепска, не так, як хацеў і мог бы.

«Літаратарам-прафесіяналам я стаў дзя­куючы ўваходу ў савецкую рэчаіснасць, то па наіўнай шчырасці, то з патрыятычнага абавязку вучачыся стаць, быць савецкім пісьменнікам, бо іншым быць і не мог».

«Бывае ў маіх паводзінах трохі, а то і больш за трохі, ранейшай прысавецкай боязі ды асцярожнасці, у тым ліку і ў запі­сах. Лаўлю сябе на гэтым, дакараю…»

«Востра адчулася, што маё ў той ці ін­шай меры аўтабіяграфічнае, перш за ўсё «Птушкі і гнёзды», трэба было напісаць з усёй безагляднай шчырасцю, чаго я не зрабіў на ўсю моц, а з той асцярожнасцю, аглядкай, з тым страхам, які абумоўліваў і мой сацрэалізм…»

Дык вось у чым, аказваецца, справа! Вось што перашкаджала пісаць напоўніцу; вось з чым звязаны творчыя пакуты — з немагчы­масцю пазбавіцца савецкасці, выблытацца з пут сацрэалізму. Усё жыццё верыў, хацеў стаць савецкім пісьменнікам, не ўяўляў сабе іншага, стаў ім — а тут наце, перабудова, галоснасць, трэба перакваліфікоўвацца…

Памятаю, здаецца, 1988 год. Паўнют­кая зала Дома літаратараў. Людзі стаяць у праходах і фае. На сцэне адзін Я. Брыль за столікам, заваленым запіскамі. Ён іх разгортвае, уголас зачытвае і з задаваль­неннем, хоць і коратка, адказвае. Адна з іх — «Што такое сацрэалізм?»

— Аднойчы гэтае ж пытанне задалі Гор­каму. На што ён адказаў: «А чорт яго ведае! (Зала грымнула смехам і апладысментамі.) Здаецца, гэта каб добра было напісана і за савецкую ўладу».

Далей, памятаю, Іван Антонавіч да­даў, што, маўляў, ёсць добрая літаратура і кепская, а ніякіх -ізмаў няма, — прыкладна так. Казаў ён гэта дабрадушна, з усмешкай, і было відаць, што сапраўды вельмі мала яму справы да нейкага сацрэалізму. У зале пана­вала атмасфера любові, пашаны да славутага пісьменніка; вельмі многа было моладзі.

Атрымліваецца, ужо ў 1988 годзе сацрэалізм быў для аўтара цалкам бяскрыўдны і мала значыў. Думаю, у 2003-м, калі выдава­лася кніга «З людзьмі і сам-насам» — яшчэ менш. Набяруся смеласці і скажу: сацрэалізм мала што значыў нават у далёкія гады напі­сання «Птушак і гнёздаў». Менавіта тады, у час нібыта татальнага панавання сацрэалізму, ствараліся шэдэўры І. Мележа, М. Стральцова, В. Быкава, нарэшце, усе без выключэння тво­ры нашага літаратурнага куміра У. Караткеві­ча… І наадварот, калі прыйшла такая чаканая свабода ад цэнзуры, ці многа нарадзілася літ. геніяў, якія, па ідэі, павінны былі б узыходзіць, як грыбы пасля дажджу?

Павялічыць

Мне здаецца, усе гэтыя размовы пра са­црэалізм, савецкасць — так, пусканне чы­тачам пылу ў вочы. Не вельмі пераканаўчае самаапраўданне. Я чамусьці ўпэўнены, што «самаедства» Я. Брыля мае не столькі палітычныя, сацыяльныя прычыны, колькі творчыя. І калі ўжо на тое пайшло, яго сла­бае месца не ў сацрэалізме, а ў яго любімай кароткай форме, той самай славутай малой «дзённікавай» прозе, якая сваёй пад­маннай лёгкасцю збіла з толку не аднаго пісьменніка. Дарэчы, «Птушкі і гнёзды» па вялікім рахунку таксама нагадваюць шэраг счэпленых паміж сабой кароткіх эпізодаў; раманна-эпічнага дыхання, напрыклад, «Людзей на балоце», там не адчуваецца.

Дык вось, з аднаго боку — уяўная лёг­касць: глядзі ў вакно і пішы, што бачыш, з другога — надта жорсткія рамкі кароткай прозы, спавядальны стыль, патрабаванне «праўды і толькі праўды» — усё гэта абядняе пісьменніка, абмяжоўвае не горш за любыя ізмы. Ужо не кажучы пра няўдзячнасць ма­лой формы — надта многа душы і часу яна забірае і надта мала дае на выхадзе. Пішаш, пішаш, азірнешся — амаль нічога няма.

Павялічыць

7

І яшчэ адзін цікавы момант. Ён добра паказвае, як гэтак званая праўда ў мастац­кай літаратуры можа прынесці твору больш шкоды, чым карысці. Парадаксальным чы­нам самымі праўдзівымі чамусьці атрым­ліваюцца выдуманыя рэчы, і наадварот, спі­саныя з жыцця часта выглядаюць бляклымі прыдумкамі. Мабыць, менавіта таму многія пісьменнікі ў сталым веку пачынаюць як бы саромецца сваіх ранейшых «жыццёвых» сюжэтаў і апраўдвацца за іх. Напрыклад, Іван Аляксеевіч (Бунін) у старасці горача пераконваў, што ўсе свае творы выдумляе, а не бярэ з жыцця. Нешта падобнае адбы­ваецца і з Іванам Антонавічам (Брылём).

«Калі я выходзіў у дачнікі, вельмі ня­проста, як аказалася, было знайсці пячніка. Насваталі аднаго ў не вельмі далёкай вёсцы. Калі яму сказалі, каму гэта ён спатрэбіўся, пячнік-аматар ледзь не ўсклікнуў:

— А, Брыль! Наш галоўны ілгун!

Грубку і пліту рабіць ён адмовіўся…»

Гэта не канец абразка. Цікава, як Іван Антонавіч адрэагаваў на такое, здавалася б, не зусім ганаровае званне. «Неяк на юбілейна-сямейным застоллі, ужо праз цэлых 19 гадоў, нам весела ўспомніўся той пячнік, з ягоным «галоўны ілгун»».

Нечакана дакладная дата, роўна 19, хаця прасцей было б акругліць да 20, паказвае, што Іван Антонавіч неадночы ўспамінаў языкастага пячніка, і ўспамінаў з прыем­насцю, не без гонару.

Другі падобны запіс:

«Васіль Зуёнак, якому я падпісаў свой кнігазбораўскі том, пры наступнай су­стрэчы нават ухвальна здзівіўся:

— А колькі ж вы ўсяго запомнілі!

Не хапіла духу адказаць: а колькі ж я да­даў героям ды сітуацыям выдумкі, свайго. Бо ёсць жа гэта, дый нямала, і ў гэтым ужо мая патаемная радасць: патрапляць у тон, прыдумляць адпаведнае». (Вылучана мной. — А. Ф.)

Калі б я прачытаў такое ў якогась іншага пісьменніка, дык увагі не звярнуў бы, пры­няў бы за літаратурнае какецтва. Але Брыль прывучыў нас верыць яму безаглядна. І таму яго прызнанне нават крыху бянтэжыць. Пры­мушае задумацца. Сёе-тое пачынае здавацца не такім адназначным. Самі сабой з’яўля­юцца пытанні. Напрыклад, гэты яго дзіўны наказ-запавет: рукапісы апошніх гадоў ад­крыць толькі праз пяць гадоў пасля смерці. Чаму праз пяць? Што можа змяніцца за пяць гадоў? Альбо бярэ спакуса інакш зірнуць на блытаніну ў яго біяграфіях. Паводле адной, у 1941 годзе Янка Брыль уцёк з нямецкага палону, вярнуўся ў Беларусь і далучыўся да са­вецкага партызанскага руху. Паводле другой, са слоў беларускага дзеяча А. Адамовіча, Янка Брыль не ўцякаў з палону, а быў адпушчаны за лаяльнасць, некаторы час жыў у акупава­ным Мінску, працаваў у гістарычным музеі, друкаваўся ў «Беларускай газеце».

Павялічыць

Любому іншаму савецкаму пісьменніку не тое што падобных фактаў, а толькі чутак пра такія факты хапіла б, каб як мінімум зламаць жыццё, а то і паплаціцца ім. Янка ж Брыль, на наша беларускае шчасце, быў народжаны ў сарочцы і выйшаў сухім з вады. Сам ён ніколі нідзе ні пісьмова, ні вусна не аспрэчваў і не пацвярджаў гэ­тага. І яно зразумела. Урэшце, ніводнаму пісьменніку яшчэ не зашкодзіла пэўная ўласная загадкавасць, містыка, тайна — не рэальная, дык хоць выдуманая, — куды староннім уваход забаронены. Цалкам магчыма, што і запавет друкаваць рукапі­сы праз пяць гадоў пасля смерці таксама маленькая хітрасць, нявінны пісьменніцкі прыём, каб падагрэць чытацкую цікавасць да будучых публікацый.

8

І ў той раз не адужаў я сваёй працы. Нічога ўцямнага напісаць не змог. Зноў давялося надоўга адкласці кнігу.

Ішлі гады. Кніга ляжала на паліцы. Час ад часу я браў яе, гартаў, перачытваў некаторыя найбольш любімыя старонкі, потым клаў на месца. Я ўжо даўно змірыўся з тым, што не дасца яна мне, адмовіўся ад жадання нешта пра яе пісаць. Яна зрабілася для мяне проста прыемным успамінам, ледзь не сімвалам, як засушаная кветка з гербарыя.

Так прайшло ні многа ні мала 23 гады. Калі я набыў кнігу і пачаў з ёю важдацца, мне было крыху за 40, а цяпер — за 60. Неяк у чарговы раз я пераглядваў, ледзь раз­біраючы, свае старыя, алоўкам зробленыя выцвілыя заўвагі і падкрэсліванні. І раптам па рэдактарска-карэктарскай звычцы па­чаў заўважаць, што падкрэсленыя сказы, у якіх ёсць слова малако, акрамя таго, што часта паўтараюцца, дык яшчэ і з пэўнай перыядычнасцю — прыкладна раз на дзе­сяць старонак.

«Прынёсшы з пасёлка малако…», «Вось я прынёс з пасёлка ранішняе малако…», «Днямі, калі я выйшаў па малако…», «На ла­вачцы каля хатняй сцяны, як заўсёды ўранку, бялеюць слоікі з сырадоем…», «Апроч паходаў па малако, двойчы ўжо хадзіў надвячоркам і на праходку…», «Па малако ў пасёлак я штодня прыходжу ў сем з мінутамі…», «Уранні я ішоў з пасёлка з малаком…», «Прачытаўшы раненька (апавяданне Б. Акуджавы, — А. Ф.) перад выхадам у пасёлак па малако, адчуў малітвенна-чысты настрой», «Адзін з дач­ных суседзяў, едучы з вёскі, падвозіць мяне з малаком ад пасёлка…», «Дзень ад’езду. Па малако я пайшоў раней звычайнага…», «З дачным суседам, за паўтара км штодзённай няспешнай хады з пасёлка з малаком…», «І што ж, вяртаючыся з малаком, зноў засто­парыліся…», «Сабака… ніяк не паддаецца на ўпрошванне падысці да лаўкі, дзе я прысеў з малаком, пад маю далонь…»

І так рэфрэнам — не менш 30 згадак на 300 старонак. На працягу амаль 10 гадоў, якія ахоплівае кніга. Кожнае лета, кожную раніцу ў любое надвор’е чалавек ходзіць з лецішча ў пасёлак па малако туды і назад. Ясна, што гэта не проста паход, гэта цэлая вандроўка. Нечаканыя сустрэчы, успамі­ны, уражанні, думкі… З кожнага пахода абразок, замалёўка, мініяцюра…

Павялічыць

У адным месцы так прама і сказана — гэта калі Іван Антонавіч расказваў жонцы, як халаднава­тай, толькі шэсць градусаў, раніцай «чорны пацешны каток кемліва прымасціўся да цёплага слоіка з малаком», на што жонка ўсміхнулася, як быццам трошкі кпліва:

«Во, будзе і мініяцюра!..»

І калі я ўсё гэта сабе ўявіў, раптам у га­лаве нібы нешта перакулілася. Дык гэта ж і ёсць… стрыжань, на якім усё трымаецца! Гэтыя паходы па малако, вандроўкі ў пасё­лак і назад і ёсць сюжэт! Той самы, якога я так шукаў і хацеў. Дык што ж, атрымліваец­ца… раман? Разбіты па гадах — раздзелах, і счэплены сюжэтам — паходамі па малако?

Гэта было так відавочна, што я аднаго не мог узяць у толк: чаму не заўважаў гэтага раней? Бо, як кажа беларуская прымаўка, яшчэ не дарос? Падрасцеш — усё зразуме­еш, вучылі дарослыя ў дзяцінстве. А кніга, атрымліваецца, цярпліва чакала майго сталення і разумення.

Літаратуразнаўцы раяць перачытваць класіку кожныя дзесяць гадоў: тэкст адзін, а чытач змяняецца. Я прыблізна так і рабіў. Першы раз мне кінулася ў вочы аптымі­стычная, жыццярадасная, лірычна-паэ­тычная частка; другі — песімістычная, драматычная, сабраная з роздумаў, пакут, трывог; на трэці — адчуў цэльнасць, і стры­жань, і сюжэт, і раманны каркас…

Павялічыць

Але няўжо і гэта яшчэ не ўсё? Няўжо пры кожным новым перачытванні будзе адшуквацца чарговае адкрыццё? Што мяне чакае праз наступныя 8—10 гадоў?..

Пажывем — пабачым.

Перадрук з альманаха «Літаратурная Беларусь», ліпень 2026 года

• 9
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 5