Jak impieratar Alaksandr II spryčyniŭsia da biełaruskaha nacyjanalnaha prajekta
29 krasavika spaŭniajecca 200 hod ad naradžeńnia rasijskaha impieratara Alaksandra II — adzinaha, jakomu byŭ pryśviečany vierš pa-biełarusku.
Alaksandr II. Z maładym carom u Litvie i Polščy źviazvali nadziei.
Starejšy syn cara Mikałaja I, jon zaniaŭ tron paśla śmierci baćki ŭ 1855 hodzie. Akurat u tym samym hodzie ŭ Mazyry, u zamožnaj habrejskaj siamji Hielfmanaŭ, naradziłasia dziaŭčynka Hiesia. Losam joj budzie nakanavana pražyć stolki ž hadoŭ, kolki caravaŭ Alaksandr II i svaimi rukami zrabić bombu, ad jakoj jon zahinie.
U Biełarusi pra Alaksandra II šyroka viedajuć try rečy: admianiŭ pryhon, zadušyŭ paŭstańnie Kalinoŭskaha, zabity biełarusam Ihnatam Hryniavickim. Tym časam, ličyć biełaruski historyk ź Pieciarburha Mikoła Nikałajeŭ, naš nacyjanalny prajekt moh nie adbycca, kali b nie padziei, źviazanyja z kiravańniem Alaksandra II.
Da takich vysnovaŭ navukoviec pryjšoŭ u časie składańnia knihi «Navahradak u caravańnie Alaksandra II (1855—1881)», jakaja rychtujecca da druku ŭ Pieciarburhu.
«Spačatku ja bačyŭ svaju zadaču tolki ŭ tym, kab «rasfarbavać» znakavyja padziei hetaha carstva faktami miascovaj historyi, — kaža Mikałaj Nikałajeŭ. — Ale raptam miascovaja historyja prymusiła inačaj zirnuć na epochu».
Novaja kniha — častka vialikaj i ŭžo blizkaj da zaviaršeńnia pracy, pryśviečanaj klučavomu dla historyi Biełarusi horadu. Jaje rabočaja nazva «Historyja Navahradka ab urbe condita da Pieršaj suśvietnaj vajny».
«Ustavajma, bratcy»
Ale jak źviazanyja Navahradak i rasijski impieratar? Najpierš, kaža sp. Nikałajeŭ, praź Vincenta Karatynskaha.
«Taho, jaki naradziŭsia ŭ Navahradskim paviecie, u vioscy Sielišča kala Lubčy ŭ 1831 hodzie. U 19 hod Karatynski staŭ sakratarom samaha papularnaha piśmieńnika svajho času — Uładzisłava Syrakomli, a ŭ 26-hadovym vieku nadrukavaŭ vialiki biełaruski vierš. I nie aby-dzie, a ŭ padarunkavym vydańni, jakoje padnieśli samomu impierataru!
Vinceś Karatynski. Fota ŭ stałym vieku.
Pra hety vierš śpiecyjalisty viedali, kaniečnie. Pra jaho pisali Adam Maldzis, Hienadź Kisialoŭ, Uładzimir Marchiel… Ale pisali jak pra fakt paetyčnaj, a nie palityčnaj historyi».
Vierš nazyvaŭsia «Ustavajma, bratcy, za dzieła, za dzieła» i mieŭ padzahałovak «pieśnia z pakłonam ad litoŭska-rusinskaj mužyckaj hramady».
Jon byŭ napisany dla vydadzienaj Adamam Kirkoram knihi «V' pamiať priebyvanija hosudaria impieratora AleksandraII v' Vilnѣ, 6 i 7 sientiabria 1858 h.», jakuju časam nazyvajuć «Vilenski albom».
Adam Kirkor, hramadski i kulturny dziejač, historyk, etnohraf. Rabiŭ staŭku na supracu z uładaj.
Tut u «albomnaj» tradycyi epochi sabranyja teksty, źviernutyja da impieratara — i vieršy, i proza, i navukovaje daśledavańnie.
«Dla biełaruskaj kultury heta prahramnaja publikacyja, — adznačaje naš surazmoŭca. — Adbyłasia instytualizacyja biełaruskaj kultury na vyšejšym dziaržaŭnym uzroŭni».
Prahramnaja publikacyja
Prychod da ŭłady novaha impieratara abudžaŭ vialikija nadziei. 6—7 vieraśnia 1858 hoda Alaksandr II naviedaŭ Vilniu. Ładzilisia bali, pryjomy, abiedy. Viarchoŭnaja ŭłada była ad miascovaha šlachciča na ŭzroŭni praciahnutaj ruki.
Avansam z boku cara byŭ tolki što adčynieny ŭ Vilni muziej staražytnaściaŭ, navastvoranaja archieałahičnaja kamisija i dadzieny pry ŭstupleńni na carstva Manifiest, pavodle jakoha atrymali amnistyju ŭdzielniki paŭstańnia 1831 h. i było dazvolena drukavać paeziju Adama Mickieviča.
Apafieozam viernapaddanstva z boku Litvy staŭ «Vilenski albom». Kniha — uzor tahačasnaj palihrafii. Pra słavutaje minułaje i siońniašni dzień stalicy kraju raskazana tekstami Adama Kirkora — jomkimi, napisanymi ź viedańniem i hodnaściu histaryčnymi i statystyčnymi narysami Vilni.
Tutejšyja ludzi na roznych movach vitali impieratara. Napačatku vierš fiłamata Antonija Adynca pa-polsku «Pryjdzi, Carstva Božaje!», jaki zakančajecca apielacyjaj da «duchaŭ Jahiełonaŭ»: uzradujciesia, što źjaviŭsia naščadak vašych tronaŭ, jaki pryjšoŭ da vašych mahił, kab pryniać padziaku miljonaŭ tych, kamu viartaje ludskuju hodnaść. Niedvuchsensoŭny namiok na vyzvaleńnie pryhonnych, jakoje ŭžo rychtavałasia.
Dalej tekst «Dzień šosty i siomy vieraśnia ŭ Vilni 1858» papularnaha ŭ toj čas piśmieńnika Ihnata Chodźki (rodam ź siońniašnich Navasadaŭ Vilejskaha rajona). Na zakančeńnie — tekst Mikałaja Malinoŭskaha pa-francuzsku «Litva ad času ŭzychodu na prastoł Jaho Vialikaści Impieratara Alaksandra II». U im natujecca, što na Litvie zaŭvažyli pazityŭnyja ruchi kiraŭnika dziaržavy — ad raźvićcia čyhunak da admieny tajnaha zahadu jaho baćki nie pryznačać vyšejšymi čynoŭnikami ŭ biełaruskija hubierni miascovych uradžencaŭ.
U dadatku — dva vieršy: pa-litoŭsku (z paralelnym pierakładam na ruskuju) i pa-biełarusku. Aŭtaram pieršaha, padpisanaha «litoŭski sielanin, ad imia svaich bratoŭ», byŭ M. Akiałajcis. Druhi napisaŭ Vinceś Karatynski:
Ustavajma, bratcy, da dzieła, da dzieła! Z poŭnačy pievień załopaŭ kryłom. Nu ža, kab žyva rabota paśpieła, Vysłać haściniec žaŭcieńkim piaskom!
Jeduć k nam, jeduć darahija hości — Ziamiel šyrokich mocny haspadar. Dabra i ščaścia za im doŭhi šar Viernyja słužki pry jaho miłości.
Jak chadziŭ Pan-Boh pa ziemskaj darozie, Kožyn słaŭ śvitu dy zialonu vić. Što ž razaścielem my svajoj ŭspamozie? Uzydzi nam, soŭniejka! Skažy, što rabić!
Hdzie jaho prymiem? Čornaja śviatlica, Załatych tkanak nie sudziŭ nam Boh. Što najmilejša — to matka-ziamlica, Žoŭty piasočak na jaje paloh.
Ciabie ž na plečach, ziamla darahaja, Vielkamu hościu pad nožki niasu. Och, dy rasoju piasok pramakaje! Uzydzi nam, soŭniejka! Padbiary rasu!
Zara-zaryca biažyć užo ź nieba, Lubački-źviozdy blisnuli žyviej. Z Boham, bratočki, kančajma, što treba! Lohka na sercy, a vačam śviatlej.
Zaryca kaža: vy — Božyja dzietki; Źviozdy mirhajuć: bratam stanie pan… Vot tuman ciomny rynuŭ na paletki. Uzydzi nam, soŭniejka! Razhani tuman!
Božaje sonca blisnuła na hali, Dziańku viasioła hulać na dvare, Šle da nas ptaški, kab pieć pamahali, Tuman prahnała, rasu padbiare.
I naša sonca da nas prybyvaje, Dabro i ščaście raśsiavaje jon… Zdaroŭ budź, vielki Haspadaru kraja! Zdaroŭ budź, soŭniejka! Pakłon! O pakłon!
U vieršy, dla zručniejšaha čytańnia, byli pastaŭlenyja naciski. Jaho mova — biełaruskaja, ale, jak i inšyja movy, nie nazvanaja.
Vyraznaj nazvy mova jašče nie mieła. Nazyvać jaje «ruskaj», značyć movaj prostaha «ruskaha» narodu, pierad ruskim carom, jaki karystaŭsia zusim inšaj ruskaj movaj i naležaŭ da zusim inšaha ruskaha naroda, nie vypadała.
Uklučeńnie biełaruskaj movy ŭ dvuch ałfavitnych varyjantach stała dla našaj kultury pačatkam taho šlachu, jaki šmat paźniej vydaŭcy biełaruskaj haziety «Naša Niva» nazavuć «dvojčy-litarnym praklaćciem».
Jak tam ni było, mesydž byŭ pasłany — u Pieciarburhu ciapier mahli bačyć, što na Litvie paddanyja-mužyki i paddanyja-pany havorać na roznych movach.
Emihracyjnaja i polskaja demakratyčnaja presa zhanili pryvitalnuju da rasijskaha manarcha knihu, traktujučy jaje jak adstupnictva ad ideałaŭ vyzvalenčaha ruchu. Jany bačyli mahčymaść vyzvaleńnia tolki praz uzbrojenaje paŭstańnie.
Ale ŭ stalicy impieryi da padarunka vilenčukoŭ pastavilisia surjozna — ekzemplar Impieratarskaj Publičnaj biblijateki maje paznaki intensiŭnaha karystańnia.
Akreśleńnie Biełarusi
U historyi vypadkovaściaŭ nie byvaje. Praz 12 hadoŭ paśla vydańnia «Vilenskaha alboma», u 1870 hodzie, Impieratarskaja akademija navuk u Sankt-Pieciarburhu nadrukavała słoŭnik biełaruskaj movy Ivana Nasoviča.
U jaho było ŭklučana 30 tysiač słovaŭ, jakija aŭtar, movaznaviec i etnohraf, zapisaŭ u Viciebskaj, Hrodzienskaj, Mahiloŭskaj i Minskaj hubierniach i vybraŭ sa staražytnych piśmovych pomnikaŭ. Kali b nie vierš Vincenta Karatynskaha, hetaha b nie adbyłosia.
Praces kryštalizacyi biełaruskaj idei byŭ pačaty ŭ časy Alaksandra II tutejšymi, što hrupavalisia vakoł «Vilenskaha alboma», ličyć Nikałajeŭ. Potym byli Kastuś Kalinoŭski i jaho paplečniki z «Mužyckaj praŭdaj», «Hutarkaj dvoch susiedaŭ» (jość mierkavańni, što «Hutarku» napisaŭ toj ža Karatynski)… Spatrebiłasia ŭsiaho 50 hadoŭ, kab narod zajaviŭ pra svaje palityčnyja pravy, abviaściŭšy Biełaruskuju Narodnuju Respubliku.
«Zamok' — nieiźviestno kiem' postrojennyj…»
A što ž Navahradak? Pamiać pra jaho byłuju značnaść, adznačaje spadar Mikoła, nie zamoŭčvałasia impierskimi daśledčykami. Nie było nivodnaj surjoznaj knihi pa staražytnaj historyi, dzie b nie zhadvałasia pra hety horad, pra Mindoŭha i Vojšałka, Karyjata, stalicu Kijeŭskaj mitrapolii, sabor 1415 hoda…
Praŭda, u časy Alaksandra II u Navahradku ad byłoj stalicy vajavodstva i mahdeburhskaha miesta nie zastałosia znaku. Na płoščy Rynku jašče stajała Ratuša — hibiejučaja ruina, tak i nie adramantavanaja paśla pažaru 1831 hoda. Zusim niedaloka — reštki zamka vialikich kniazioŭ litoŭskich, pra jakija padarožny rasijski čynoŭnik zapisaŭ u svaim natatniku: «V' Novohrudkie zamiečatielnaja jesť vieŝ: zamok' — nieiźviestno kiem' postrojennyj…». Ale ŭsio heta śviedčańni druhoj pałovy kiravańnia impieratara. A na pačatku nastroi byli aptymistyčnyja, miascovaje hramadstva i rasijskija ŭłady sprabavali pabudavać dobryja adnosiny, šukali, jak kazaŭ apošni kiraŭnik SSSR, kansensus.
Alaksandr II u apošnija hady žyćcia.
«Šmat novych i niečakanych faktaŭ pra Navahradak tych časoŭ ja znajšoŭ u archivach Minska i Pieciarburha, — kaža M. Nikałajeŭ. — Navina budzie ŭ kožnaj hłavie. Heta i apovied pra hatyčnuju Barysahlebskuju carkvu, jakaja ŭ heta carstva paśla ramontaŭ straciła šmat ad svajho pačatkovaha abličča.
Heta i historyja źniščeńnia carskimi čynoŭnikami manastyra banifratraŭ u Navahradku, jaki byŭ adnačasova špitalem i prytułkam dla sastarełych. Heta i apaviadańnie pra siaścior-daminikanak, jakija tulalisia pa śviecie paśla zakryćcia klaštara ŭ centry Navahradka…
Šmat pavučalnych historyj daŭ archiŭ Navahradskaha paviatovaha suda — jak sudzilisia za pieraprodaž vozu hryboŭ, jak palicyja pieraśledavała sialan Pirštukoŭ, jakija biez papa pachavali svaich pamierłych svajakoŭ, jak pierapisanych z unii ŭ pravasłaŭje žycharoŭ Navahradka i vioski Niahnievičy vyzvalili ad sudovaha pieraśledu pa pryčynie śmierci…»
Fatalnaja ličba 21
«Byvaje, supastaŭlajučy histaryčnyja fakty, bačyš nievidavočnuju, časam navat mistyčnuju suviaź pamiž padziejami, bačyš roznuju chutkaść takoj nibyta kanstanty, jak čas.
Voś u paryžskim ilustravanym štotydnioviku «Lo mond ilustre» za 1864 hod ja znajšoŭ niekalki materyjałaŭ pra paŭstańnie ŭ Navahradskim paviecie — na pryhožych hraviurach mužnyja końniki ŭ kanfiederatkach zmahajucca z carskimi sałdatami, tyja stralajuć pa ich z harmaty… Ale paŭstańnie ŭžo hod jak razhromlena! Išli sudovyja pracesy. A ŭ čas adzinaha viadomaha pa dakumientach boju armii z paŭstancami ŭ Navahradskim paviecie artyleryja nie prymianiałasia.
Abo — pra ličbu 21. U 1863-m cesarevič Mikałaj, syn impieratara Alaksandra II, padaryŭ u navahradskuju carkvu Sv. Mikałaja ikonu. Praź niekalki miesiacaŭ jon pamior u 21 hod. Impieratar i jaho žonka vielmi pieražyvali stratu lubimaha syna, a novy cesarevič Alaksandr, jaki paźniej stanie impierataram Alaksandram III, padaryŭ u hetu ž navahradskuju carkvu jašče adzin kaštoŭny pradmiet — srebnuju darazachavalnicu z zamovaj malicca pra dušu spačyłaha.
U hety ž hod u Navahradku karali ŭdzielnikaŭ paŭstańnia. Kaho na Sibir, kaho ŭ astroh — adnaho rasstralali. Heta byŭ junak 21 hoda, adziny syn u baćkoŭ, Adam Pusłoŭski ź Sianna, što kala Lubčy.
Žančyn, jakija pryjšli na panichidu pa im, uradniki aštrafavali «za našeńnie žałoby»… Historyja byvaje vielmi žorstkaja».
Mastak-biełarus Michaił Mikiešyn u 1862 hodzie, majučy 26 hod, za pomnik 1000-hodździa Rasii atrymaŭ orden i pažyćciovuju piensiju. Na scenie Maryinskaha teatra ad siezona 1875 i śpiavaŭ basam Fiodar Stravinski, rodam z Rečyckaha pavieta. I heta tolki viaršynia ajśbierha. Pracujučy ŭ stalicy impieryi, ludzi nie pakidali suviazi z Radzimaj i ŭpłyvali na situacyju na Biełarusi.
Biełarus zabivaŭ, biełarus ratavaŭ
Biełarusy supravadžali Alaksandra i ŭ hadzinu śmierci. Revalucyjaniery nieadnojčy rabili zamachi na jaho žyćcio: u 1866, 1867, 1879 i 1880 hh. Tolki ŭ 1881 h. šlachcič-teraryst Ihnat Hryniavicki dasiahnuŭ pośpiechu — zabiŭ bombaj i siabie, i impieratara.
Biełarus-narodnik Ihnat Hryniavicki.
Ciažka paranieny car jašče niekalki hadzin žyŭ. Da jaho vyklikali najlepšaha chirurha z Vajenna-miedycynskaj akademii — pa voli losu heta byŭ taksama biełarus, uradženiec Mahiloŭščyny hienierał Jaŭstach Bahdanoŭski.
Hiesiu Hielfman, jakaja zrabiła bombu, aryštavali i asudzili na śmierć. Pa rasparadžeńni načalstva čynoŭniki ŭ Navahradku adstajali panichidu. U siemjach represavanych udzielnikaŭ paŭstańnia 1863 h. žałobu z hetaj nahody nie trymali.
Fota Mikoły Nikałajeva.
Miesca śmierci Alaksandra II u Pieciarburhu adznačyli pabudovaj carkvy. Va ŭbranstvie chrama Spasa-na-kryvi jość dźvie mazaičnyja vyjavy našaha staražytnaha hierba — «Pahoni».
Fota Mikoły Nikałajeva.
«U epochu panavańnia Alaksandra II my ŭhladajemsia z takoj uvahaj, bo, na maju dumku, siońniašniaja Biełaruś, naša niezaležnaść, abviaščeńnie ŭ 1918 hodzie Biełaruskaj Narodnaj Respubliki było vynikam važkich kulturnych i hramadskich padziej taho času», — padsumoŭvaje Mikoła Nikałajeŭ.
Kamientary