Rukavicy Fiaduty, kubak Zołatavaj. U Varšavie adkryłasia vystava turemnych artefaktaŭ
U varšaŭskim Muziei volnaj Biełarusi 20 studzienia adkryłasia vystava «Kropka ŭvachodu — 123». U ekspazicyi — bolš za 30 pradmietaŭ turemnaj realnaści RB, u jakuju možna ŭvajści, ale vyjści ź jakoj niemahčyma — možna tolki vyzvalicca. Survetki, kubki, birki, «mutka», «zanačka zeka», rukavicy i turemnyja «pałažniakovyja» łyžki…
Pravadnikom «Biełsata» pa vystavie byŭ były palitviazień Aleh Kuleša.
«Adna z maich siabrovak paśla vyzvaleńnia pryjechała dadomu. Prajšoŭ, moža, dzień, jany z matulaj, paabiedaŭšy, vyjšli na haŭbiec papalić. Byłaja palitźniavolenaja dajadała jašče desiert, pavaročvajecca, — a mama staić i płača. «Mam, ty čaho? Ja ŭžo amal sutki jak doma, supakojsia!» — prytuliła jaje. A maci adchilaje vopratku dački i dastaje z unutranaj kišeni łyžku, jakuju taja pa zonaŭskaj zvyčcy schavała tudy aŭtamatyčna…» — raspaviadaje historyju były palitviazień i suzasnavalnik Biełaruskaj asacyjacyi palitviaźniaŭ «Da voli» Aleh Kuleša.
Hetyja matčyny ślozy — maŭklivy adkaz na toje, navošta ładzić takija vystavy, jak «Kropka ŭvachodu — 123».
Śviedki hvałtu i vyžyvańnia»
«Fondavaja vystava «Kropka ŭvachodu — 123» — heta prajekt pra ŭvachod u sučasnuju biełaruskuju realnaść praz kankretnyja, maŭklivyja, ale nadzvyčaj krasamoŭnyja artefakty. Heta sproba asensavać histaryčny momant praz rečy, jakija stali nośbitami pamiaci», — havorycca ŭ anatacyi da vystavy, jakaja adkryłasia ŭ Muziei volnaj Biełarusi 20 studzienia i budzie pracavać da 1 sakavika.
U ekspazicyi raźmieščanyja bolš za 30 pradmietaŭ z toj samaj biełaruskaj — turemnaj — realnaści, jakija byli vyviezienyja ich uładalnikami za miežy turmy i krainy 13 śniežnia 2025 hoda. Pamiatajem, što mienavita ŭ hety dzień 123 (adsiul hetaja ličba ŭ naźvie prajektu) palitviaźni byli vyzvalenyja ŭ miežach parazumieńnia ź dziaržadministracyjaj ZŠA i vyviezieny biełaruskimi kadebešnikami va Ukrainu. Rečy, jakija byłyja palitviaźni pieradali potym muzieju, apynuŭšysia ŭ vitrynach, stalisia «śviedkami dośviedu źniavoleńnia, hvałtu i vyžyvańnia».
Całkam prostyja rečy. I ŭ toj ža čas — zusim nie prostyja. Za imi nie tolki ślozy. Za imi — cełyja «kavałki žyćcia». Pra kožnuju łyžku ci kubak na vystavie možna pisać knihu.
Siarod vystaŭlenych pradmietaŭ — rukavicy Alaksandra Fiaduty, kubak Maryny Zołatavaj, hadzińnik Alaksieja Hiermana, «zanačka zeka» Aleny Hnaŭk, paštoŭka Maksima Znaka, žanočaja bializna Aleny Jelkinaj…
«Voś, hladzicie, tut słoičak ad viermišeli «Rołtan», u jakim možna było zakipiacić vadu, zaparyć harbatu. Napeŭna, z turmy, bo ŭ SIZA vydavali «pałažniakovyja» kubki. Vybačajcie, što karystajusia turemnaj fieniaj, bo fienia — taksama ŭvachod u toj śviet, taksama naš artefakt. «Pałažniakovaje» — heta toje, što tabie vydaje dziaržava dla karystańnia, što tabie «pałožana». Voś, naprykład, pałažniakovaja łyžka, prosta z kałonii. Heta nasamreč redki artefakt. Tamu što kali čałaviek vyzvalajecca ŭ zvyčajnym paradku, usio «pałažniakovaje» ŭ jaho adbirajuć. A hetyja pradmiety tym i kaštoŭnyja, što ich nie zabrali, bo ludziej prosta vydzirali z kałonijaŭ i turmaŭ u toj dzień, a kadebešnikam potym było ŭsio adno, vyvoziać jany pałažniak ci nie. Tamu na vystavie šmat takich rečaŭ», — raspaviadaje Aleh Kuleša.
«Heta «pałažniakovaje», a značycca — bieź jakaści i ciepłyni»
Kuleša zaznačaje, što adzin z samych kaštoŭnych ekspanataŭ tut — turemnaja «mutka», jakaja, pa słovach byłoha palitviaźnia, vykarystoŭvajecca ŭ miescach źniavoleńnia jak hrašovaja (i «žyćciovaja», — dadaje Aleh) miera. Pa sutnaści, heta pakiecik z poliprapilenavaj plonki — nižniaja častka ŭpakoŭki pačka cyharet. Ale kali hety pakiecik napaŭniajecca kavaj, harbataj ci cukram — maje peŭny hrašovy sens.
«Naprykład na majoj zonie takaja «mutka» na toj čas kaštavała «šaściorku» — heta try pačka cyharetaŭ «Winston», — tłumačyć Aleh Kuleša.
«Mutka» na vystavie pradstaŭlenaja aryhinałam i sučasnaj kopijaj — napoŭnienaja kavaj. Kala «mutki», na toj samaj vitrynie ŭ formie vialikaha kubu, lažyć «zanačka zeka» Aleny Hnaŭk — płastykavy pakiet, pieraviazany na dźvie častki vuzłom: u adnoj — pakieciki z harbataj, u druhoj — karabok («karabiel») z-pad zapałak, u jakim zachoŭvalisia samarobnyja karty (kvadraciki papiery ź ličbami roznych koleraŭ).
«Zanačka» susiedzić z čornaj bałakłavaj byłoha palitviaźnia Viktara Mieki, u jakoj jaho vieźli z babrujskaj kałonii da miažy z Ukrainaj. Na vitrynie pobač — turemnaja fufajka Juryja Rubašenki, u kišeni — jahonaja ž roba. Spraŭdžvajem taŭščyniu fufajki: naŭrad ci ŭ joj vytryvaješ navat u varšaŭskija marazy, nie kažučy ŭžo pra homielskija, babrujskija dy viciebskija.
«Na turemnaj — «ciałaha». Zaraz kali b vyjšaŭ u joj — źmiorz by za 15 chvilin (u Varšavie było minus siem). Heta ž nie taja ciałaha, jakaja vydavałasia cyvilnym ludziam. Heta ŭsio pałažniakovaje, a značycca — bieź jakaści i ciepłyni», — tłumačyć pravadnik.
«Smurod ad myła stajaŭ nievynosny»
Aleh Kuleša padychodzić da samaj pieršaj vitryny. Na joj vystaŭleny pradmiety z žanočaj kałonii. Raspaviadaje, jakimi nikčemnymi vafielnymi ručnikami (užyvaje słova «skarač») davodzicca karystacca žančynam na zonie. Spyniajecca na kavałkach aŭtentyčnaha turemnaha myła («Apošniaja vydača na PK-24»), jakoje «vyjechała» na volu z Alenaj Hnaŭk. Aleh śćviardžaje, što ŭ jahonaj kałonii (Kuleša adbyvaŭ termin u Babrujsku) «biełaje» myła nie vydavali — tolki ciomnaje.
«I jaho było da chalery, tomu što im amal nichto nie karystaŭsia. Jano było syroje i było zvaranaje z dochłaj sabačaciny — smurod stajaŭ prosta nievynosny. A kali ty z voli nie hreješsia i nie maješ «mutku», kab sabie nakupić niejkaha šampuniu, to vymušany byŭ užyvać toje, što tabie daje zona…» — tłumačyć Aleh Kuleša.
Tam ža — papiarovyja survetki Ały Dziasiatnik («Survetki ź simvałam ahniu… Nam u Bieraściejskim SIZA nie davali srodkaŭ hihijeny. Ja źbierahała i vykarystała tolki try survetki, jany byli dla mianie simvałam siły, maim abiareham…»), kubak z mapaj śvietu žurnalistki Maryny Zołatavaj (hladziš na kubak i bačyš ciopłuju ŭśmiešku Maryny — jak dobra, što ŭžo na voli!), viazanaja šapka Natalli Malec, kala šapki — jašče adna łyžka.
«Jašče voś, hladzi. Zdavałasia b takija drobiaznyja rečy. Słoičak z-pad zamianialnika cukru «Słamiks». Aha, «nasładiś vsłasť». Ale na zonach zabaroniena mieć cukar. Nam u kałonii vydavali, kali dobra pamiataju, 12 ci 14 maleńkich kuločkaŭ pa 5 hramaŭ na miesiac. Ale sałodkaha ŭsio roŭna chočacca. I ludzi vykarystoŭvajuć voś taki cukrazamianialnik. Kali znachodzišsia ŭ SIZA i razumieješ, što ciabie čakaje na zonie, to abaviazkova pasprabuješ heta vyciahnuć…» — raskazvaje Aleh Kuleša.
Čamu ŭ kałonijach zabaraniajuć cukar? Kab žyćcio raptam nie padałosia sałodkim? Heta taksama. Ale najpierš — kab zeki nie varyli samahon.
«Heta, darečy, nie spyniaje asudžanych. Praŭda, nichto hetaha nie bačyŭ, kab hnali, ale historyi pra takoje čuli ŭsie. Zabarony nie aznačajuć, što zona nie žyvie svaim žyćciom. Žyvie, žyvie — i vielmi mocna, byvaje. Ale ŭsio, što tam było, pavinna zastacca na zonie. Takoje praviła. Tamu žurnalisty taksama pavinnyja na voli dumać hałavoj…» — raić ekskursavod.
Žurnalisty zapeŭnivajuć byłoha palitviaźnia, što sprabujuć heta rabić uvieś čas…
«Na kruhal — dva karabli najlepšaha čaju…»
Raŭnavahu ŭsioj ekspazicyi vystavy «Kropka ŭvachoda — 123» nadajuć dva abjekty — samyja adasoblenyja, samyja viertykalnyja i vysokija (u fizičnym sensie) i samyja jarkija. Jany jak dva vartaŭniki, a moža, jak dva anioły, jakija pilna ŭhladajucca ŭ prastoru toj biełaruskaj realnaści, u jakuju nialohka ŭvajści i zusim niemahčyma vyjści — tolki vyzvalicca.
Pieršy: u levym kryle la ŭvachodu — bieł-čyrvona-bieły ściah ź imionami palitviaźniaŭ (ściah Maryi Hryc). Druhi: u pravym kryle — paštoŭka Maksima Znaka:
«Iryša, pryvitańnie!.. Spadziajusia, što čajnaja cyrymonija tabie spadabałasia. Raskazvaju recept: na kruhal dva karabli najlepšaha bujnalistavoha čaju, raźmiašać miašałkaj, pić z asałodaj, elehantna adkładajučy lišnija čainki na survetku. Paštoŭka — vielmi! Ale navat miesca nie sastupiŭ! Łapuch? Nie! Prosta niama čaho joj tut siadzieć. Zachaplajusia. Abdymaju. Ja. 27.02.2021».
Pra heta možna pisać knihi.
Cichanoŭskaja i Zialenski ŭpieršyniu praviali sustreču. Zialenski zaprasiŭ Śviatłanu ŭ Kijeŭ14
Kamientary