Vajna va Ukrainie mocna paŭpłyvała na sabak — mianiajucca navat vušy i chvost
Novyja navukovyja danyja pakazvajuć: sabaki, jakija apynulisia pablizu linii frontu, usiaho za niekalki hadoŭ pačali nahadvać svaich dzikich rodzičaŭ. Z padrabiaznaściami znajomić The New York Times.
Poŭnamaštabnaja vajna pryniesła razbureńni nie tolki haradam i čałaviečym losam — jana radykalna źmianiła i žyćcio žyvioł. Tolki častka ŭładalnikaŭ zmahła zabrać svaich hadavancaŭ z saboj. U vyniku sabaki, jašče ŭčora chatnija i całkam zaležnyja ad čałavieka, masava stanavilisia badziažnymi, vymušanymi vyžyvać u asiarodździ pastajannaj niebiaśpieki, hoładu i vybuchaŭ.
Kamanda navukoŭcaŭ ź Lvoŭskaha nacyjanalnaha ŭniviersiteta i Hdańskaha ŭniviersiteta zadałasia pytańniem: što adbyvajecca z sabakami, kali vajna rezka abryvaje ich suviaź z čałaviekam?
Daśledčyki sabrali danyja pra 763 sabaki ź dzieviaci rehijonaŭ Ukrainy. Infarmacyja pastupała z prytułkaŭ, a taksama ad vieterynaraŭ i vałancioraŭ, jakija nazirali za žyviołami jak u adnosna biaśpiečnych rajonach, tak i pablizu linii frontu.
Asabliva składanaj była praca niepasredna ŭ zonie bajavych dziejańniaŭ. Jaje kaardynavaŭ zaołah Lvoŭskaha nacyjanalnaha ŭniviersiteta imia Ivana Franko Ihar Dziki. Z 2022 hoda na praciahu dvuch hadoŭ jon słužyŭ dobraachvotnikam u składzie Uzbrojenych sił Ukrainy — spačatku kala Limana ŭ Danieckaj vobłaści, a potym pad Charkavam.
«Mnohija biazdomnyja sabaki žyli z nami ŭ vioscy Zarečnaje. Jany byli napałochanyja, niekatoryja pakutavali ad kantuzij. U adnaho maleńkaha sabaki była złamanaja łapa, jakaja niapravilna zrasłasia, z-za čaho jon nazaŭždy zastaŭsia kulhavym. Inšy byŭ ślapy na adno voka, straciŭšy jaho padčas vybuchu», — uspaminaje doktar Dziki. Jon dadaje, što sasłužyŭcy karmili ich usich, davali prytułak i pa mahčymaści akazvali miedycynskuju dapamohu.
Bolšaść vysnoŭ daśledavańnia, apublikavanaha ŭ časopisie Evolutionary Applications, śviedčać: sabaki na linii frontu za nadzvyčaj karotki čas stali bolš padobnymi da dzikich vidaŭ — vaŭkoŭ, kajotaŭ ci sabak dynha.
Prykładaŭ takoj transfarmacyi mnostva: u frantavych sabak redka sustrakajucca pysy albo zanadta karotkija (jak u francuzskaha buldoha), albo padoŭžanyja (jak u taksy). Mnohija stracili lišniuju masu cieła. Navat ich vušy źmianilisia: stajačyja sustrakajucca značna čaściej, čym visiačyja.
Jak tłumačać aŭtary, vajna dziejničaje jak mahutny filtr, addajučy pieravahu rysam, jakija palapšajuć vyžyvańnie. Na pieradavoj čaściej vyžyvajuć sabaki z prykmietami «dzikaha» fienatypu: pramymi vušami, pramym chvastom i mienšaj kolkaściu biełaha koleru ŭ afarboŭcy.
U zonach kanfliktu vyjavilisia i inšyja charakternyja rysy: stała mienš starych, chvorych i paranienych žyvioł. Pry hetym sabaki pačali čaściej trymacca zhrajami.
Što najbolš ździviła navukoŭcaŭ, dyk heta chutkaść źmien: adroźnieńni pamiž frantavymi sabakami i astatnimi papulacyjami stali vidavočnymi ŭžo praz dva hady paśla pačatku vialikaj vajny.
Pry hetym daśledčyki padkreślivajuć: havorka nie idzie pra paskoranuju evalucyju ŭ hienietyčnym sensie. Źmieny adbyvajucca zanadta chutka, kab ich možna było patłumačyć mutacyjami i naturalnym adboram na malekularnym uzroŭni. Faktyčna vajna stvaraje ŭmovy, u jakich vyžyvajuć asobiny z peŭnym naboram rys. Naprykład, maleńki sabaka maje mienš šancaŭ padarvacca na minie, jamu praściej schavacca ŭ vuzkaj prastory, i jon źjaŭlajecca mienšaj mišeńniu dla askołkaŭ.
Niahledziačy na «dzikija» rysy, bolšaść sabak usio jašče zaležać ad ludziej u pošukach ježy, dapaŭniajučy racyjon raślinami ci palavańniem. Časam jany vyžyvali, siłkujučysia ciełami zahinułych. Mnohich pryručyli ŭkrainskija vajskoŭcy.
Adnak navukoŭcy zafiksavali i źjaŭleńnie asobin, jakija całkam pierastali zaležać ad čałavieka.
Takuju źjavu bijołahi nazyvajuć fieralizacyjaj — viartańniem da samastojnaha isnavańnia.
Daśledavańnie sabak stała tolki adnym z prykładaŭ taho, jak vajna transfarmuje navakolnaje asiarodździe. Žachi vajny, što tak mocna ŭpłyvajuć na sabak, źjaŭlajucca tryvožnym sihnałam dla inšych vidaŭ žyvioł, jakija mienš mabilnyja i bolš patrabavalnyja da racyjonu i asiarodździa.
Vojny — heta nie tolki trahiedyi dla ludziej. Heta maštabnyja ekałahičnyja katastrofy, nastupstvy jakich buduć adčuvacca jašče doŭhija hady paśla taho, jak ścichnuć streły.
Kamientary