Hutenbierh: historyja vyhnańnika, jaki nazaŭsiody źmianiŭ śviet da lepšaha
Ad tajemnych ekśpierymientaŭ u Strasburhu da sudovaha pazovu, jaki pazbaviŭ jaho ŭsiaho na samym parozie tryumfu. Žyćcio Johana Hutenbierha nahadvaje zachaplalny detektyŭ, poŭny finansavych ryzyk i śmiełych rašeńniaŭ. Ad vykarystoŭvańnia miašečkaŭ z konskim vołasam da kidańnia kavałačka chleba ŭ kipiačy lniany alej. Raskazvajem, jak adzin čałaviek sparadziŭ pieršuju infarmacyjnuju revalucyju.
Proźvišča Johana Hutenbierha niaredka źjaŭlajecca na staronkach «Našaj Nivy» — kali my raspaviadajem pra knižnyja navinki biełaruskaha vydaviectva Gutenberg Publisher. Adnak siońnia my raskazvajem pra asobu, u honar jakoj vydaviectva atrymała svaju nazvu. Upłyŭ Hutenbierha na cyvilizacyju nastolki značny, što kanadski fiłosaf Maršał Mak-Luen uvioŭ u navukovy ŭžytak paniaćcie «Hałaktyka Hutenbierha», apisvajučy novy etap u historyi čałaviectva. A ŭ 1999‑m amierykanski telekanał A&E abviaściŭ Johana Hutenbierha «Čałaviekam tysiačahodździa».
Da siaredziny XV stahodździa viedy žyli amal vyklučna ŭ manastyrskich ścienach. Siaredniaviečnyja klaštary byli hałoŭnymi zachavalnikami słova, ale praces stvareńnia knihi tam nahadvaŭ chutčej duchoŭny podźvih abo ciažkuju fizičnuju pakutu.
Sapraŭdnaje naradžeńnie knihi adbyvałasia ŭ skryptoryjach. Heta byli admysłovyja pamiaškańni, jakija staralisia raźmiaščać albo kala manastyrskaj kuchni, albo ŭ nievialikich pakojach, jakija lahčej było abahravać.
Pryčyna była prazaičnaj: pierapisčyku patrabavalisia ciopłyja i ruchomyja palcy, kab utrymać piaro i vykonvać filihrannuju pracu. Zimoj, kali čarniła mahło zamiarzać u čarnilicach, praca pieratvarałasia ŭ sapraŭdnaje vyprabavańnie. Z nadychodam pryciemkaŭ manachi pracavali pry mituślivym blasku śviečak, što niezvarotna psavała zrok.
Na palach staražytnych rukapisaŭ zachavalisia šmatlikija śviedčańni hetaj kataržnaj pracy. Siaredniaviečnyja pierapisčyki pakidali adčajnyja natatki, jakija dajšli da nas praz stahodździ: «Try palcy pišuć, ale ŭsio cieła pakutuje», «O, jak ciažka pisać: heta i vočy stamlaje, i śpinu zhinaje, i ŭsie kostki łomić».
Manachi skardzilisia na pastajanny choład, zdranćvieńnie kancavinaŭ i kurčy ŭ rukach ad nieabchodnaści hadzinami zachoŭvać nieruchomuju pastavu. Lubaja pamyłka, zroblenaja ŭ kancy šmatmiesiačnaj pracy, mahła stać katastrofaj, bo vypraŭleńni ŭ pierhamiencie byli vielmi składanymi.
U toj čas rukapisnaja Biblija była raskošaj, jakuju mahli sabie dazvolić tolki karali ci najbahaciejšyja sabory. Carkva dbajna achoŭvała svaju manapoliju na viedy, ale čałaviečy faktar stvaraŭ prablemy: navat samyja daśviedčanyja pierapisčyki mižvolna dapuskali pamyłki, prapuskali radki ci niapravilna tłumačyli słovy. Heta pryvodziła da taho, što roznyja kopii Śviatoha Piśma pačynali adroźnivacca adna ad adnoj.
Dla zachavańnia chryścijanskaha adzinstva i baraćby ź jerasiami patrabavałasia adzinaja, univiersalnaja i biespamyłkovaja viersija tekstu. Tym časam popyt na knihi pačaŭ vybuchova raści za miežami klaštaraŭ: pa ŭsioj Jeŭropie adkryvalisia ŭniviersitety, i novy kłas intelektuałaŭ patrabavaŭ padručnikaŭ, jakija niemahčyma było zabiaśpiečyć siłami manachaŭ.
Mienavita ŭ hety pierałomny čas u Majncy, adnym z najvažniejšych haradoŭ Śviatoj Rymskaj impieryi (arcybiskup Majnca aficyjna nasiŭ tytuł erckanclera Hiermanii i byŭ druhim čałaviekam u dziaržavie paśla samoha impieratara; na praciahu niekalkich stahodździaŭ u Majnckim sabory prajšło 7 karanacyj manarchaŭ), pačynajecca šlach čałavieka, jaki nazaŭždy źmienić hety paradak.
Jaho imia — Johan Hiensflajš cur Ładen, ale ŭ historyju jon uvojdzie pad proźviščam Hutenbierh.
Pra dziacinstva i junactva Hutenbierha viadoma niašmat, ale tyja fakty, što zachavalisia ŭ sudovych i haradskich knihach, dazvalajuć adnavić jaho šlach. Jon naradziŭsia pamiž 1394 i 1404 hadami.
Pakolki dakładnuju datu jaho naradžeńnia niemahčyma vyznačyć, Tavarystva Hutenbierha ŭ kancy XIX stahodździa vyznačyła 1400 hod jak hod naradžeńnia Johana — treciaha dziciaci ŭ siamji Fryle Hiensflajša i jaho druhoj žonki Elzy Virych.
Historyki miarkujuć, što miescam naradžeńnia, chutčej za ŭsio, stała baćkoŭskaja haradskaja siadziba ŭ Majncy, jakaja nasiła nazvu «Hof cum Hutenbierh» (Padvorak Hutenbierh).
Proźviščy ŭ tyja časy jašče nie byli statyčnymi: u asiarodździ patrycyjaŭ było pryniata dapaŭniać radavoje imia nazvaj doma, jakim vałodała siamja. Radavoje imia «Hiensflajš» (Gensfleisch) litaralna aznačała «Husinaje miasa», što hučała davoli pryziemlena dla elity. Dadatak «cum Hutenbierh» (što možna pierakłaści jak «z Dobraj hary») pačaŭ vykarystoŭvacca siamjoj tolki z 1420‑ch hadoŭ.
Rod Hiensflajšaŭ naležaŭ da patrycyjatu — haradskoj arystakratyi Majnca. Jaho pradstaŭniki zasiadali ŭ haradskoj radzie i trymali ŭ svaich rukach uładu i hrošy. Siamja vałodała spadčynnym pryvilejem udzielničać u rabocie manietnaha dvara, zabiaśpiečvajučy arcybiskupa zołatam i srebram dla čakanki.
Pakolki jaho baćka mieŭ niepasrednaje dačynieńnie da arcybiskupskaha manietnaha dvara, juny Johan, napeŭna, jašče ŭ dziacinstvie ŭpieršyniu paznajomiŭsia ź mietałurhijaj: naziraŭ za adliŭkaj maniet, pracaj z puansonami i matrycami, vučyŭsia aceńvać jakaść spłavaŭ. Hetyja juvielirnyja navyki — umieńnie pracavać ź ćviordymi mietałami i stvarać dakładnyja formy — paźniej stanuć padmurkam jaho drukarskaha vynachodnictva.
Junactva Johana było dalokim ad spakoju i manatonnaści. Majnc taho času byŭ arenaj žorstkich sacyjalnych sutyknieńniaŭ. U 1411 hodzie Fryle Hiensflajš razam ź siamjoj byŭ vymušany pakinuć Majnc. Heta byŭ maštabny palityčny demarš: bolš za sto patrycyjanskich rodaŭ adnačasova vyjechali z horada, admaŭlajučysia sastupać svaje pryvilei ramiesnym cecham, jakija nabirali moc.
Patrycyi patrabavali zachavańnia svaich pryvilejaŭ, takich, jak vyzvalenaść ad padatkaŭ i myt. Siamja, chutčej za ŭsio, znajšła prytułak u Eltvili, dzie było radavoje hniazdo maci.
Praz dva hady, u 1413‑m, Majnc skałynuła novaja chvala biesparadkaŭ — tak zvanyja «hałodnyja bunty». Niedachop zbožža i vysokija ceny na chleb spravakavali narodny hnieŭ, jaki vyliŭsia ŭ napady na siadziby patrycyjaŭ. Heta znoŭ prymusiła Hiensflajšaŭ pakinuć rodny horad u pošukach biaśpieki.
Adnosna adukacyi Johana taksama niama dakładnych źviestak. Historyki dapuskajuć, što jak syn bahataha patrycyja jon, chutčej za ŭsio, naviedvaŭ łacinskuju škołu, a paśla — klaštarnuju škołu pry manastyry Śviatoha Viktara, što znachodziŭsia niepadalok ad Majnca.
Niekatoryja historyki miarkujuć, što Johan, mahčyma, vučyŭsia ŭ Erfurckim univiersitecie, dzie ŭ śpisach 1418 hoda značycca Johannes de Altavilla (Altaviła — łacinskaja nazva Eltvila, horada, ź jakoha pachodziła jaho maci).
Pieršy aficyjny dakumient, u jakim Johan zhadvajecca pad ułasnym imiem, pachodzić z 1420 hoda. Pryčyna źjaŭleńnia hetaha zapisa była davoli prazaičnaj dla tych časoŭ — majomasnyja sprečki. Paśla śmierci baćki, Fryle Hiensflajša-starejšaha, u 1419 hodzie pamiž Johanam, jaho rodnymi bratam i siastroj i ich zvodnaj siastroj pačalisia surjoznyja razbory nakont spadčyny.
Choć chroniki nie paviedamlajuć, čym skončyŭsia hety praces, dla historykaŭ hety dakumient staŭ sapraŭdnym adkryćciom. Sprava ŭ tym, što Johan vystupaŭ u sudzie samastojna, biez apiekuna. Pavodle tahačasnych zakonaŭ, heta aznačała, što jamu ŭžo spoŭniłasia 14 hadoŭ i jon byŭ pryznany pravamocnym rasparadžacca svaim losam.
Nastupnaje dziesiacihodździe — 1420‑ia hady — zastajecca sapraŭdnaj «ciomnaj plamaj» u bijahrafii vynachodnika. Dzie jon znachodziŭsia i čym zajmaŭsia ŭ hety pieryjad, zastajecca tajamnicaj: nivodnaja chronika, nivodzin handlovy rejestr nie zachavali jaho imia. Hutenbierh niby źnik z radaraŭ historyi, kab iznoŭ źjavicca na ich tolki na pačatku 1430‑ch hadoŭ.
U 1429 hodzie Majnc achapiła novaja chvala palityčnych kanfliktaŭ pamiž ramiesnymi cechami i patrycyjami, što prymusiła mnohich arystakrataŭ znoŭ pakinuć horad. Dakumienty paćviardžajuć, što Johana ŭ hety čas u Majncy nie było. Jaho intaresy ŭ składanych pieramovach z mahistratam reprezentavała maci, Elza Virych. Jana sprabavała damahčysia ad horada vypłaty pažyćciovaj renty — štohadovych pracentaŭ, jakija Majnc byŭ abaviazany vypłačvać siamji Hiensflajšaŭ u abmien na kapitał, jaki tyja kaliści pazyčyli haradskomu skarbu.
Klučavy momant adbyŭsia ŭ 1430 hodzie. Novy arcyibiskup Konrad III, žadajučy supakoić horad, prapanavaŭ vyhnańnikam viarnucca ŭ Majnc biez anijakich dadatkovych umoŭ i štrafaŭ. Heta była svojeasablivaja amnistyja dla patrycyjaŭ. Imia Johana Hutenbierha značycca ŭ hetaj «damovie ab prymireńni» siarod patrycyjaŭ, jakija žyli za miežami Majnca. Ale, u adroźnieńnie ad mnohich svaich suajčyńnikaŭ, jon adchiliŭ hetuju prapanovu.
U 1433 hodzie pamierła jaho maci, paśla čaho majontak byŭ padzieleny pamiž tryma dziećmi. Ułady Majnca pa-raniejšamu nieachvotna vypłačvali naležnuju jamu rentu. Mahčyma, z-za finansavych ciažkaściaŭ horada abo z žadańnia pakarać emihranta. U vyniku zapazyčanaść pierad im uvieś čas rasła i ŭ 1434 hodzie dasiahnuła 310 załatych.
Strasburh
Pieryjad z 1434 pa 1444 hod u bijahrafii Hutenbierha tryvała źviazany sa Strasburham. Adnak žyćcio ŭ volnym horadzie patrabavała značnych srodkaŭ, i pieršaje, z čym sutyknuŭsia Johan, — heta vostryja finansavyja prablemy. Sprava ŭ tym, što Majnc, skarystaŭšysia adsutnaściu Hutenbierha, kančatkova spyniŭ vypłaty pa jaho pažyćciovaj rencie. Dla Johana heta stała surjoznym vyprabavańniem.
U sakaviku 1434 hoda Hutenbierh vyrašyŭ dziejničać rašuča i navat dziorzka. Daviedaŭšysia, što praz Strasburh prajazdžaje haradski pisar Majnca Mikałaus Viorštat, Johan vykarystaŭ svajo prava i damohsia aryštu čynoŭnika. Viorštat apynuŭsia ŭ daŭhavoj turmie — takim čynam Hutenbierh uziaŭ vysokapastaŭlenaha zakładnika, kab prymusić rodny horad viarnuć zapazyčanaść. Nieŭzabavie, kab nie psavać adnosiny z uładami Strasburha, jon pahadziŭsia vypuścić pisara, i jaho płan spracavaŭ: napałochany Majnc u 1436 hodzie adnaviŭ vypłaty i całkam pahasiŭ doŭh.
Atrymanyja hrošy dazvolili Johanu nie tolki zachavać status patrycyja, ale i razharnuć u Strasburhu ŭłasnuju dziejnaść. U 1437 hodzie Hutenbierh pryniaŭ u navučańnie Andreasa Drycena, jakoha vučyŭ «šlifoŭcy kaštoŭnych kamianioŭ» (čakancy maniet i juvielirnaj spravie), a praź niekatory čas stvaryŭ kamiercyjnaje tavarystva dla vyrabu mietaličnych lusterkaŭ dla pilihrymaŭ, jakija rychtavalisia da vialikaha pałomnictva ŭ Aachien.
Relihijnyja ŭjaŭleńni taho času naradzili niezvyčajny popyt: vierniki ličyli, što padčas pakazu śviatych relikvij Chrysta tyja vypramieńvajuć acalalnaje śviatło. Pakolki praź vielizarnyja natoŭpy nablizicca da śviatyń było niemahčyma, pilihrymy kuplali nievialikija ŭvahnutyja lusterki. Ich trymali vysoka nad hałavoj u bok relikvij, kab «złavić» i zachavać śviatyja pramiani, jakija potym možna było «prynieści» dadomu.
Hutenbierh paabiacaŭ svaim partnioram — Andreasu Drycenu, Hansu Ryfe i Andreasu Chajlmanu — navučyć ich «sakretnamu mastactvu» masavaj vytvorčaści takich lusterkaŭ z dapamohaj śpiecyjalnych formaŭ i spłavaŭ. Ale staranna pradumany biźnies-płan prahareŭ.
U 1439 hodzie na Jeŭropu čarhovy raz abrynułasia epidemija čumy, i pałomnictva adkłali na nastupny hod. Dla tavarystva heta stała katastrofaj: kapitał byŭ układzieny, tavar vyrableny, ale kupcoŭ nie było. Situacyja ŭskładniłasia jašče i tym, što pry kancy taho ž hoda Andreas Drycen raptoŭna pamior.
Tut i pačynajecca samaja cikavaja častka historyi, zafiksavanaja ŭ sudovych pratakołach. Braty pamierłaha Andreasa, Hieorh i Kłaus, bačačy finansavy krach, pasprabavali praz sud viarnuć hrošy brata albo siłaj ustupić u dolu tavarystva. Ich cikaviła nie tolki vytvorčaść lusterkaŭ, ale i niejkija tajemnyja viedy, jakimi vałodaŭ Hutenbierh.
Mienavita ŭ materyjałach apytańnia śviedak pa hetaj spravie historyki znajšli zhadki pra sapraŭdnuju spravu Johana. U dakumientach fihuruje nazva jašče adnaho, sakretnaha prajekta — «aventur und kunst» (pryhoda i majsterstva). Śviedki paviedamlali pra zahadkavyja zakupy vialikaj kolkaści śvincu i, što samaje važnaje, pra budaŭnictva niejkaha presa ŭ majsterni Hutenbierha.
U materyjałach suda zachavałasia imia jašče adnaho važnaha ŭdzielnika hetaj tajemnaj historyi — cieślara Konrada Zacbacha. Mienavita jaho Hutenbierh naniaŭ dla stvareńnia samaj masiŭnaj častki vynachodnictva — draŭlanaha presa. Zacbach paćvierdziŭ, što vykanaŭ hetuju zamovu jašče ŭ 1438 hodzie. Jon ža raspavioŭ sudu pra dramatyčny epizod, jaki zdaryŭsia adrazu paśla śmierci Andreasa Drycena.
Hutenbierh, bajučysia, što sakret mašyny trapić u čužyja ruki, pasłaŭ svajho słuhu da Zacbacha z zahadam: nieadkładna pajści ŭ majsterniu pamierłaha Andreasa, razabrać pres na čatyry častki i vyniać ich z ramy, kab «nichto nie zmoh zrazumieć, što heta takoje».
Stała vidavočna: vytvorčaść lusterkaŭ była dla Johana tolki «finansavaj paduškaj» i zručnym prykryćciom, u toj čas jak jaho hałoŭnyja vysiłki byli nakiravany na stvareńnie mašyny, zdolnaj drukavać teksty.
Z 1441 pa 1444 hod imia Hutenbierha jašče sustrakajecca ŭ padatkovych śpisach Strasburha, ale paśla hetaha jaho ślady raptoŭna abryvajucca. Dzie jon znachodziŭsia nastupnyja čatyry hady — nieviadoma.
Vynachodnictva drukarskaha varštata
Historyki i inžyniery dahetul sprabujuć rekanstrujavać toj samy momant, kali Hutenbierha naviedała ideja revalucyjnaha mietadu druku. Jaho inžynierny hienij palahaŭ u zdolnaści adaptavać i ŭdaskanalić užo viadomyja sposaby repradukcyi, abjadnaŭšy ich u adzinuju, biezdakornuju sistemu.
Adliŭka mietału, ručny pres, ksiłahrafija (druk z draŭlanych došak) i pryjomy štampoŭki isnavali i da jaho. Adnak mienavita Hutenbierh raspracavaŭ unikalny mietad adliŭki mietaličnych litar, skanstrujavaŭ drukarski stanok i znajšoŭ aptymalny skład farby, złučyŭšy hetyja navacyi ŭ cełasny praces knihadruku z vykarystańniem ruchomych litar.
Važna razumieć: da našych dzion nie zachavałasia nivodnaha aryhinalnaha stanka Johana Hutenbierha, a taksama nie zastałosia nivodnaha jaho čarciaža ci apisańnia, zroblenaha pry žyćci majstra. Usio, što my viedajem pra hetuju dzivosnuju pryładu, — vynik maštabnaj histaryčnaj rekanstrukcyi i techničnaha analizu pieršych drukavanych knih.
Stanok Hutenbierha staŭ tvorčym pieraasensavańniem tradycyjnaha vintavoha presa, jaki ŭ tyja časy ŭžo stahodździami vykarystoŭvali vinaroby i majstry pa vytvorčaści papiery. Pryncyp pracy byŭ zasnavany na miechanicy šruby: kali drukar pavaročvaŭ ryčah, masiŭny špindziel prychodziŭ u ruch i prymušaŭ ciažkuju viertykalnuju plitu — płacien — apuskacca ŭniz. Mienavita hetaja plita zabiaśpiečvała hałoŭnuju ŭmovu jakasnaha druku, raŭnamierna raźmiarkoŭvajučy kałasalny cisk pa ŭsioj pavierchni drukarskaj formy.
Dla zručnaści pracy Hutenbierh vykarystaŭ ruchomaje łoža, abo karetku. Drukarskaja forma lažała na ciažkaj kamiennaj plicie (čaściej za ŭsio marmurovaj), jakuju pa rejkach zakočvali pad pres. Heta dazvalała drukaru lohka vykočvać nabor sa šryftam vonku, kab bieśpieraškodna nanieści farbu ci zamianić arkuš. Dla macavańnia papiery vykarystoŭvałasia pradumanaja sistema ram: tympan, na jaki kłaŭsia arkuš, i fryskiet — rama z vyrazanymi «voknami», jakaja nakryvała papieru źvierchu, kab farba nie peckała čystych paloŭ arkuša. Hetaja sistema harantavała, što tekst kožny raz budzie traplać dakładna ŭ adno i toje ž miesca.
U pratakołach Strasburhskaha pracesu 1439 hoda ciaślar Konrad Zacbach zhadvaje, što Hutenbierh zahadaŭ jamu razabrać stanok na čatyry častki. Heta adzinaja kankretnaja ličbavaja zhadka pra kanstrukcyju. Historyki miarkujuć, što hetymi častkami byli: viertykalnaja rama, špindziel, płacien i ruchomaje łoža (karetka).
Kab stanok nie chistaŭsia pad kałasalnaj nahruzkaj, jaho albo macavali da belek stoli, albo rabili jaho nožki mocna vysunutymi napierad dla lepšaj bałansiroŭki. Hetaja mahutnaja, choć i pavolnaja ŭ pracy pryłada pieratvaryła hrubuju siłu siaredniaviečnaha presa ŭ vysokadakładny instrumient i stała padmurkam dla naradžeńnia knihadruku.
Na svaim drukarskim stanku Hutenbierh moh rabić kala 20 adbitkaŭ za hadzinu. Analiz 42‑radkovoj Biblii pakazvaje, što stanok Hutenbierha mieŭ pryncypovaje adroźnieńnie ad bolš poźnich i chutkich mašyn. Heta byŭ stanok «adnaho nacisku» (one-pull press). U toj čas jak drukary nastupnych stahodździaŭ kłali na stanok adrazu dźvie staronki tekstu i cisnuli na ich pa čarzie, Hutenbierh pracavaŭ tolki z adnoj staronkaj za raz. Heta rabiła praces kudy bolš marudnym, ale mienavita ŭ hetaj marudnaści chavaŭsia sakret jaho fantastyčnaj jakaści.
Pakolki ŭsia moc presa kancentravałasia na nievialikaj płoščy adnoj staronki, cisk byŭ maksimalna raŭnamiernym i hłybokim, što dazvalała dasiahnuć toj idealnaj vyraznaści litar, jakaja nie ćmianieje navat praź piaćsot hadoŭ.
Jak Hutenbierh adlivaŭ drukarskija litary
Adnak sapraŭdnaja tajamnica vynachodnictva Hutenbierha zaklučałasia nie ŭ samim stanku. Samaj składanaj zadačaj było stvareńnie sistemy, jakaja b dazvoliła chutka i ź juvielirnaj dakładnaściu vyrablać tysiačy identyčnych mietaličnych litar. Rašeńnie, jakoje znajšoŭ Johan, — ručnaja adliŭka litar — stała vyrašalnym krokam u historyi knihadruku.
Hety praces byŭ šmatstupieńčatym i patrabavaŭ kałasalnaj padrychtoŭki. Usio pačynałasia z puansona (pa-niamiecku Patrize) — majstar-štampa kožnaha simvała. Hutenbierh vyrazaŭ jaho ŭručnuju ŭ lustranym adbitku na končyku bruska ź ćviordaha mietału. Heta była filihrannaja praca: vypilvańnie adnaho simvała mahło zajmać ceły dzień. Hatovy stalovy puanson ź siłaj ubivali ŭ płaścinu ź miakkaj miedzi, stvarajučy matrycu — pahłybleny adbitak litary.
Kab pieratvaryć hety adbitak u mnostva hatovych litar, Hutenbierh vynajšaŭ svaju hałoŭnuju pryładu — ručnuju słovalitnuju formu. Heta byŭ nievialiki składany miechanizm, zrobleny z dreva ź dźviuma mietaličnymi «ščokami» (zaciskami) unutry. Draŭlany korpus byŭ patrebny dla taho, kab majstar nie apiok ruki, bo ŭnutr zalivaŭsia haračy mietał.
Praces adliŭki vyhladaŭ tak: matryca ŭstaŭlałasia ŭ nižniuju častku formy i fiksavałasia stalovaj dužkaj. Majstar začyniaŭ abiedźvie pałavinki formy i zalivaŭ u adtulinu raspłaŭleny mietał. Dziakujučy hienijalnaj kanstrukcyi, forma dazvalała rehulavać šyryniu: dla vuzkaj litary «i» jaje ściskali, a dla šyrokaj «w» — rassoŭvali, ale pry hetym usie litary mieli absalutna adnolkavuju vyšyniu i hłybiniu («rost»).
Nie mienš važnym byŭ i skład mietału. Hutenbierh šlacham šmatlikich sprob vynajšaŭ idealny spłaŭ vołava, śvincu i surmy z dadatkam vismutu. Śviniec i vołava zabiaśpiečvali płastyčnaść, a surma i vismut mieli ŭnikalnuju ŭłaścivaść trochi pašyracca pry achałodžvańni. Dziakujučy hetamu raspłaŭleny mietał imhnienna i ščylna zapaŭniaŭ samyja tonkija vyhiby matrycy, zabiaśpiečvajučy idealna vostryja krai litary.
Mietał zastyvaŭ amal imhnienna. Majstar adkryvaŭ formu, vytrasaŭ hatovuju litaru i adrazu zalivaŭ nastupnuju. Paśla achałodžvańnia ŭsie litary prachodzili finalnuju apracoŭku: ź ich zrazali liški mietału i padhaniali ich pad adzinuju vyšyniu, kab u drukarskim radku jany stajali idealna roŭna. Paśla hetaha jany sartavalisia ŭ drukarskija kasy.
Hutenbierh byŭ apantany estetykaj. Kab jaho Biblija vyhladała hetak ža daskanała, jak i lepšyja rukapisnyja knihi manachaŭ, jamu niedastatkova było mieć zvyčajny ałfavit. Jon žadaŭ dasiahnuć idealna roŭnaha pravaha kraju staronki bieź niepryhožych prabiełaŭ pamiž słovami.
Dziela hetaha jon stvaryŭ hihancki nabor z prykładna 290 roznych znakaŭ. Heta byli nie tolki vialikija i małyja litary, ale i mnostva lihatur (złučanych litar), a taksama śpiecyjalnych znakaŭ skaračeńniaŭ, jakija imitavali počyrk prafiesijnych pierapisčykaŭ.
Za adnu hadzinu vopytny słovaliciec moh adlić da sotni takich litar. Heta pieratvaryła stvareńnie knih z marudnaha mastactva ŭ mahutnuju industryju. Technałohija ruchomaha šryftu dazvalała vyrablać tysiačy elemientaŭ, jakija paśla druku možna było «rassypać» i vykarystoŭvać znoŭ dla nastupnaj staronki, što nazaŭždy razburyła manapoliju pierapisčykaŭ na viedy.
Materyjał dla druku
Nastupnym fundamientalnym vyklikam dla Hutenbierha stała farba. Pierapisčyki ŭ manastyrach karystalisia čarniłam na vodnaj asnovie, jakoje dobra ŭbirałasia ŭ pierhamient, ale dla mietaličnych litar jano nie padychodziła. Vodnaja farba prosta skatvałasia z hładkaha mietału kroplami i raściakałasia pa arkušy nievyraznymi plamami.
Hutenbierhu pryjšłosia stać jašče i chimikam. Jon raspracavaŭ unikalnuju emulsiju na asnovie alify (lnianoha aleju) i sažy. Heta byŭ sapraŭdny technałahičny praryŭ. Novaja farba była vielmi hustoj i viazkaj, što dazvalała joj roŭna pakryvać mietaličny šryft. Jana vysychała značna chutčej za tradycyjnaje čarniła, i mienavita heta zrabiła mahčymym dvuchbakovy druk (na vonkavym i advarotnym baku arkuša), nie bajučysia, što tekst razmažacca.
Vyrab drukarskaj farby patrabavaŭ vialikaj uvahi. Asnovaj jaje była alifa — pravarany ilniany alej. Kab vyznačyć stupień hatoŭnaści, u kipiačuju alifu kidali kavałačak chleba. Kali jon padsmažvaŭsia da patrebnaj stupieni, heta śviedčyła, što alifa dasiahnuła nieabchodnaj tempieratury i viazkaści. Taki chleb byŭ lubimaj ježaj vučniaŭ drukaroŭ.
U skład «čornaj mahii» Hutenbierha, akramia sažy i aleju, uvachodzili i inšyja rečyvy: škipinar, smała, sierny kałčadan, miedź i śviniec. Hety składany kaktejl rabiŭ farbu nastolki tryvałaj, što navat praz 500 hadoŭ tekst Biblii zastajecca bliskučym i nasyčanym.
Adnak važna pamiatać, što stanok Hutenbierha ŭ toj čas drukavaŭ tolki čornyja elemienty. Usie pryhožyja čyrvonyja zahałoŭki (rubrykacyi), arnamienty i inicyjały, jakija my bačym u Biblii, nanosilisia paźniej uručnuju mastakami-ilustratarami. Hutenbierh stvaryŭ asnovu, ale kožnaja kniha ŭsio jašče patrabavała finalnaha dotyku čałaviečaj ruki.
Kali ŭsie składniki — stanok, mietaličny šryft, papiera i patrebny skład farby — byli padrychtavany, majsternia Hutenbierha pačała pracavać jak adziny miechanizm. Na źmienu marudnamu pierapisvańniu knih pryjšoŭ vyrazny rytm i strohaja paśladoŭnaść dziejańniaŭ.
Mastactva viorstki i tajamnicy druku
Praces pačynaŭsia ŭ drukarskich kasach (Setzkasten), dzie zachoŭvalisia adlityja śvincovyja litary. Nabor byŭ juvielirnaj pracaj, jakaja patrabavała ad majstra nie tolki daskanałaj piśmiennaści, ale i vyklučnaha pačućcia prastory i rytmu tekstu.
Asobnyja litary z dapamohaj śpiecyjalnaj pryłady — nabornaha kutnika (Winkelhaken, abo Setzwinkel) — źbiralisia ŭ radki. Kab zabiaśpiečyć adnolkavuju adlehłaść pamiž litarami i słovami, naborščyk vykarystoŭvaŭ śpiecyjalnyja mietaličnyja płaścinki, nižejšyja za rost litar, jakija nie pakidali adbitka na papiery.
Sapraŭdnym šedeŭram Hutenbierha stała jaho Biblija, u jakoj jon dasiahnuŭ idealnaha «błokavaha» vyraŭnoŭvańnia tekstu (Blocksatz). Kab pravy kraj kožnaj kałonki byŭ biezdakorna roŭnym, vykarystoŭvałasia kala 290 roznych varyjantaŭ znakaŭ: litary roznaj šyryni, lihatury i śpiecyjalnyja skaračeńni. Kali radok nie źmiaščaŭsia, možna było zamianić zvyčajnuju litaru na bolš vuzkuju abo vykarystać skaračeńnie, paźbiahajučy niepryhožych «dzirak» pamiž słovami.
Hatovyja radki pieranosilisia z nabornaha kutnika ŭ naborny čoŭn (Setzschiff), dzie ich składali ŭ kałonku abo cełuju staronku. Paśla hetaha z nabranaha tekstu farmavałasia i zamacoŭvałasia mietaličnaja drukarskaja forma, jakaja słužyła asnovaj dla druku.
Ale pierad tym jak zrabić adbitak, treba było padrychtavać farbu i papieru. Dla naniasieńnia farby vykarystoŭvalisia drukarskija paduški — na našych ziemlach jany nazyvalisia «maca», ź italjanskaj mazza — śpiecyjalnyja skuranyja miašečki, zroblenyja z sabačaj skury (jana ličyłasia najbolš tryvałaj i nie mieła por) i ščylna napoŭnienyja konskim vołasam. Hetymi paduškami farba raŭnamierna «ŭbivałasia» ŭ pavierchniu mietaličnaha šryftu.
Papieru pierad drukam abaviazkova ŭvilhatniali. Heta rabiłasia dla taho, kab vałokny lonu stali miakkimi, a ich pory adkrylisia. U momant druku papiera, niby hubka, ubirała ŭ siabie alejnuju farbu. Paśla vysychańnia pory začynialisia, nazaŭždy zaciskajučy farbu ŭnutry arkuša. Heta i zabiaśpiečyła tuju niejmaviernuju tryvałaść tekstu, jakuju my bačym praź piać stahodździaŭ.
Praces druku patrabavaŭ matematyčnaj dakładnaści. Arkuš papiery macavaŭsia na viečku presa z dapamohaj śpiecyjalnych štyftoŭ — punktur. Źvierchu papiera nakryvałasia draŭlanaj ramaj (fryskietam), jakaja abaraniała čystyja pali arkuša ad vypadkovych plam farby.
Vykarystańnie punktur było krytyčna važnym dla druku na advarotnym baku arkuša. Dziakujučy maleńkim dziračkam ad štyftoŭ, drukar moh idealna sumiaścić tekst na abodvuch bakach staronki. Heta dazvalała paźbiehnuć nakładańnia tekstu, kab radki z roznych bakoŭ supadali i nie praśviečvali, što stvarała adčuvańnie absalutnaha paradku na staroncy.
Mietaličnyja litary Hutenbierha, u adroźnieńnie ad papiarednich draŭlanych došak, jakija byli ŭnikalnymi i niepaŭtornymi, vytrymlivali kałasalny cisk presa.
Viartańnie Hutenbierha ŭ Majnc
Realizavać svaje techničnyja raspracoŭki Hutenbierh zmoh u rodnym horadzie. Dakumientalna paćvierdžana, što jon znoŭ abjaviŭsia ŭ Majncy tolki ŭ kastryčniku 1448 hoda. U tym miesiacy jon pazyčyŭ 150 załatych u svajho stryječnaha brata Arnolda Hieltusa. Historyki miarkujuć, što hetyja hrošy byli inviestavany ŭ stvareńnie novaj drukarskaj majsterni na terytoryi haradskoj siadziby Humbrechtchof, jakaja zdaŭna naležała jaho rodu.
Adnak Hutenbierh razumieŭ, što dla realizacyi sapraŭdy maštabnych zadum jamu patrebny kudy bolšy kapitał. Jon pačaŭ šukać kantakty z bujnymi finansistami i kala 1449 hoda sustreŭ majncskaha kupca Johana Fusta. Fust, bačačy patencyjał vynachodnictva, vydaŭ jamu biespracentnuju pazyku 800 załatych. Ale ŭ hetaj ščodraści byŭ i svoj padvoch: zastavaj za hetyja hrošy stała ŭsio drukarskaje abstalavańnie, jakoje Hutenbierh nabyŭ ci stvaryŭ.
Kala 1450 hoda ekśpierymienty Hutenbierha zajšli tak daloka, što jon zmoh narešcie pačać paŭnavartasny druk asobnych arkušaŭ i knih. Pieršymi z-pad jaho presa ŭ pieryjad z 1450 pa 1454 hady vyjšli nie śviatyja teksty, a nievialikija vydańni, jakija mieli stabilny popyt. Heta byli padručniki łacinskaj hramatyki Elija Danata i słoŭniki. Bližej da 1454 hoda asartymient pašyryŭsia: pačali źjaŭlacca kalendary i papskija indulhiencyi.
Ale hałoŭnaj maraj Johana zastavałasia Biblija na łacinskaj movie, pracu nad jakoj jon pačaŭ kala 1452 hoda. Zaduma patrabavała jašče bolšych układańniaŭ, tamu Fust vydaŭ Hutenbierhu druhi kredyt, staŭšy paŭnavartasnym partnioram u prajekcie.
Na padrychtoŭku pieršaha naboru Biblii Hutenbierh vydatkavaŭ kala dvuch hadoŭ. Pieršyja hatovyja arkušy budučaha vydańnia byli prademanstravanyja ŭ kastryčniku 1454 hoda ŭ Frankfurcie. Eniea Silvija Pikałamini (budučy papa Pij II), jaki ŭ toj čas znachodziŭsia ŭ horadzie na impierskim źjeździe (rejchstahu), paźniej zaśviedčyŭ u svaim liście, što na ŭłasnyja vočy bačyŭ sšytki Biblii, jakija prezientavaŭ «dziŭny čałaviek» (łac. vir mirabilis; nieviadoma, ci heta byŭ sam vynachodnik, ci jaho pamočnik).
Pikałamini adznačaŭ, što šryft byŭ nastolki vyraznym i pryhožym, što tekst možna było čytać navat biez akularaŭ, a ŭsie asobniki budučaha nakładu byli raspradadzienyja jašče da zaviaršeńnia druku.
Kniha atrymałasia manumientalnaj — kala 1300 staronak tekstu. U historyju jana ŭvajšła jak «42‑radkovaja Biblija» (abo B42), bo mienavita takaja kolkaść radkoŭ na staroncy zabiaśpiečvała tuju idealnuju vizualnuju harmoniju i matematyčnuju dakładnaść, da jakoj tak imknuŭsia majstar.
Hutenbierh i jaho kredytor
Kali vydańnie było ŭžo faktyčna zavieršana, pamiž partniorami adbyŭsia razryŭ. Fust, adčuŭšy, što technałohija hatovaja prynosić prybytak, vystaviŭ Hutenbierhu pazoŭ. Jon abvinavaciŭ majstra ŭ nieracyjanalnym vykarystańni srodkaŭ i zapatrabavaŭ nieadkładnaha viartańnia ŭsioj pazyki razam ź vielizarnymi pracentami.
Heta była spłanavanaja pastka. U 1455 hodzie, zhodna z rašeńniem suda (viadomym jak «Hielmaśpierhieraŭski nataryjalny akt»), Hutenbierh byŭ vymušany addać Fustu svaju majsterniu, usio abstalavańnie i — samaje balučaje — uvieś hatovy tyraž Biblii ŭ košt pahašeńnia doŭhu.
Johan Fust razam z talenavitym vučniem Hutenbierha Pieteram Šofieram zavałodali knihadrukarniaj i paśpiachova praciahnuli spravu, zdymajučy viarški z vynachodnictva, jakoje im nie naležała. Dla samoha Hutenbierha heta stała katastrofaj, ale nie kancom. Jon zmoh zasnavać inšuju, mienšuju majsterniu, choć jaho techničnyja mahčymaści byli ŭžo nie tyja. Vydańniaŭ maštabu Biblii jon bolš nie stvaraŭ, zasiarodziŭšysia na vypusku kalendaroŭ, padručnikaŭ i Psałtyra — usiaho z-pad jaho novaha presa vyjšła kala 50 knih.
Trahiedyja straty pieršaj majsterni źmianiła i samoha Hutenbierha. Kali raniej jon dbajna chavaŭ svaje sakrety, bajučysia kankurencyi, to paśla sudu jon staŭ bolš adkrytym. Majstar pačaŭ dapamahać inšym drukaram, dzialicca viedami z vučniami i spryjać raspaŭsiudžvańniu technałohii. Jon udzielničaŭ u vydańni 36‑radkovaj Biblii ŭ Bambierhu, vychoŭvaŭ paśladoŭnikaŭ, jakija paźniej raźvieźli «mastactva druku» pa ŭsioj Jeŭropie.
U kancy žyćcia Hutenbierh narešcie atrymaŭ spakojnaje pryznańnie: archibiskup i kurfiurst Adolf Nasauski pryniaŭ jaho na słužbu, nadaŭšy tytuł dvaranina i pažyćciovaje zabieśpiačeńnie praduktami i adzieńniem. Johan Hutenbierh pamior u 1468 hodzie, nie pakinuŭšy paśla siabie bahaćcia, ale pakinuŭšy śviet, jaki nazaŭždy źmianiŭsia.
Raspaŭsiudžańnie knihadrukavańnia
Technałohija, jakaja pačałasia z adnoj-adzinaj majsterni ŭ Majncy, raspaŭsiudziłasia pa kantyniencie ź vializnaj dla tych časoŭ chutkaściu. Užo kala 1480 hoda drukarni pracavali ŭ 110 punktach va ŭsioj Jeŭropie — ad Hiermanii, Italii i Francyi da Ispanii, Niderłandaŭ, Bielhii, Šviejcaryi, Anhlii, Bahiemii i Polščy. Da kanca XV stahodździa drukarskaja sprava achapiła nie mienš za 271 horad u Centralnaj i Zachodniaj Jeŭropie. Heta dazvoliła nadrukavać miljony knih i zakłaści asnovy masavaj kamunikacyi.
Chvala, pačataja Hutenbierham, davoli chutka dasiahnuła i Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Užo ŭ 1517 hodzie, usiaho praz 62 hady paśla vychadu Biblii Hutenbierha, naš suajčyńnik Francysk Skaryna nadrukavaŭ u Prazie svaju pieršuju knihu, staŭšy pieršadrukarom va ŭsim uschodniesłavianskim śviecie.
U 1520‑ia hady Skaryna pieravioz drukarniu ŭ Vilniu, a ŭ siaredzinie XVI stahodździa drukarni adkrylisia ŭ Bieraści (1553 hod), Niaśvižy i inšych haradach.
Raspaŭsiudžvańnie druku mieła hłybokija hramadskija nastupstvy. Jano ŭviało eru masavaj kamunikacyi, złamała manapoliju elity na viedy, rezka pavysiła ŭzrovień piśmiennaści i dazvoliła revalucyjnym idejam chutka pieraadolvać dziaržaŭnyja miežy. Heta paspryjała Refarmacyi, umacavańniu siaredniaha kłasa i pačatku rańniaj madernaści. Užo ŭ 1620 hodzie anhlijski fiłosaf Frensis Bekon adznačaŭ, što knihadruk źmianiŭ abličča ŭsiaho śvietu.
Upłyŭ Hutenbierha na cyvilizacyju nastolki značny, što kanadski fiłosaf Maršał Mak-Luen uvioŭ u navukovy ŭžytak paniaćcie «Hałaktyka Hutenbierha», apisvajučy novy etap u historyi čałaviectva.
Mižnarodnaje pryznańnie vieličy majstra zamacavałasia ŭ XX stahodździ: u 1997 hodzie časopis Time nazvaŭ drukarski stanok najvažniejšym vynachodnictvam druhoha tysiačahodździa, a ŭ 1999‑m amierykanski telekanał A&E abviaściŭ Johana Hutenbierha «Čałaviekam tysiačahodździa».
Sučasny praciah tradycyi: Krakaŭ i Gutenberg Publisher
Historyja knihadrukavańnia zrabiła poŭnaje koła i viarnułasia ŭ našy dni ŭ novym abliččy. Adnym ź pieršych haradoŭ, kudy jašče ŭ 1470‑ia hady pryjšli paśladoŭniki Hutenbierha, byŭ Krakaŭ. Siońnia hety staradaŭni horad, jaki stahodździami byŭ centram navuki i druku, staŭ domam dla biełaruskaha vydaviectva Gutenberg Publisher.
Vydaviectva nievypadkova nosić imia vialikaha majstra. Jano pierajmaje jaho hałoŭnuju misiju: rabić viedy i kulturu dastupnymi, pieraadolvajučy miežy.
Siońnia Gutenberg Publisher u Krakavie vystupaje važnym kulturnym mostam, zasiarodžvajučysia na vydańni biełaruskich knih i zachavańni intelektualnaj spadčyny ŭ novaj ličbavaj i drukavanaj eposie.
Heta žyvoje paćvierdžańnie taho, što «Hałaktyka Hutenbierha» praciahvaje pašyracca, a tradycyi jakasnaha i aśvietnickaha druku zastajucca aktualnymi praz 500 hadoŭ paśla naradžeńnia pieršaj drukavanaj Biblii.
A kab siońnia padtrymać biełaruskuju vydavieckuju spravu — zamaŭlajcie knihi ŭ Gutenberg Publisher. Dastaŭka — pa ŭsim śviecie, i ŭ Biełaruś, i ŭ ZŠA.
Ciapier čytajuć
Apakalipsis zaŭtra. Statkievič napisaŭ pieršy artykuł — z papiaredžańniem pra niebiaśpieku z boku Rasii55
Kamientary
[Zredahavana]