Jakija novyja śviaty varta ŭnieści ŭ kalandar Biełarusi i čamu nie treba asudžać usio savieckaje? Tłumačyć historyk Cimoch Akudovič

Adnoj z tem hutarki stała farmiravańnie śviatočnaha kalendara novaj Biełarusi jak padmurka dla nacyjanalnaj samaidentyfikacyi. Kali kazać pra sapraŭdnaje naradžeńnie nacyi i abudžeńnie dziaržaŭnaści, Cimoch Akudovič raić źviarnuć uvahu na 28 studzienia — dzień, kali našy prodki zaćvierdzili Treci Statut VKŁ.

«Mnie padajecca, što kali my kažam pra pazityŭnyja prykłady, toje, što varta było b śviatkavać, — heta hetu datu. Heta vializny pośpiech. Statut VKŁ u nas pratrymaŭsia šmat stahodździaŭ. Druhaja redakcyja Statuta VKŁ stała bazavym zakonam na šmat stahodździaŭ dla Ukrainy. Jaho pryznali pa ŭsioj Jeŭropie. To-bok heta z usich pazicyj vializny, hruntoŭny pośpiech», — tłumačyć historyk.

Jak davodzić Akudovič, takoje śviata «zasłužanaje i bolš važnaje» za Dzień biełaruskaha knihadrukavańnia, jakoje adznačajecca ciapier i pryviazana da postaci Francyska Skaryny.

Jak tłumačyć Akudovič, pačatak knihadrukavańnia na biełaruskaj movie — padzieja, adnak «nie zusim jasna, jaki efiekt byŭ na miescy». Ciapier my razumiejem jaje vielič, ale ŭ tyja časy «nie tak šmat chto, moža, zrazumieŭ».

Što tyčycca padziej, źviazanych ź pieramohami ŭ bitvach, to Akudovič nie biarecca ich nazvać. Pieramoha i ŭ Hrunvaldskaj bitvie, i ŭ bitvie pad Oršaj atrymany biełarusami sumiesna ź inšymi.

Prablema palahaje ŭ značnaj addalenaści tych padziej u časie. Historyk miarkuje, što sproby spraścić minułaje, ihnarujučy niuansy dziela śćviardžeńnia ŭłasnych pieramoh, vyhladajuć jak samaapraŭdańnie.

Jak tłumačyć historyk, heta vyklikana tym, što ŭ XX stahodździ ŭ Biełarusi nie sfarmiravałasia cełasnaja nacyjanalnaja militarnaja historyja. Niahledziačy na hieraizm biełarusaŭ u šerahach roznych vojskaŭ, ułasnaha adzinaha vajskovaha epasu nie ŭźnikła. Mienavita tamu, kab kampiensavać hety niedachop sučasnaści, hramadstva sprabuje adšukać padstavy dla vajskovaha honaru ŭ padziejach minułych stahodździaŭ.

U čym fienomien Mahiloŭskaha paŭstańnia?

Tym nie mienš, kali šukać u historyi prykłady paśpiachovaj samaarhanizacyi i naradžeńnia ŭłasnaha militarnaha mifa, Cimoch Akudovič raić źviarnuć uvahu na fienomien Mahiloŭskaha paŭstańnia 1661 hoda.

Scenar nie byŭ adnaznačna hieraičnym: spačatku mahiloŭcy, kirujučysia prahmatyzmam, sami ŭpuścili maskoŭskija vojski, kab paźbiehnuć źniščeńnia horada. Adnak paźniej, uśviadomiŭšy pamyłkovaść hetaha rašeńnia, haradžanie ŭłasnymi siłami vybili akupantaŭ.

«Dla mianie heta jakraz historyja pra mocnuju supolnaść na miescy, jakaja sama prymaje rašeńni i prymaje ryzyki dla siabie. Mnie padajecca, heta toje, pra što biełarusam zaraz aktyŭna treba dumać i razvažać. Pra mienšyja supolnaści, łakalnyja, ale mocnyja, dastatkova mocnyja dla taho, kab supraćstajać vialikim pahrozam. I hetyja supolnaści musiać brać na siabie adkaznaść i za takija rašeńni, i za hetkija», — adznačaje historyk.

Akudovič nahadvaje, što ŭ vyniku toj ryzykoŭnaj stratehii Mahiloŭ vyjšaŭ pieramožcam: horad paciarpieŭ mienš za inšyja i zastaŭsia adnym z najbujniejšych u VKŁ. A hałoŭnaje — haradžanie atrymali ŭnikalny hierb, jaki adlustroŭvaje hety pośpiech, i stvaryli svaju ŭłasnuju militaryzavanuju lehiendu, jakaja stała mahčymaj dziakujučy mocnaj, bahataj i zhurtavanaj supolnaści.

Ci varta biełarusam asudžać usio savieckaje?

Akudovič ličyć, što ŭ biełaruskaj historyi niemahčyma pravieści vyraznuju rysu pamiž dabrom i złom, asabliva kali havorka idzie pra saviecki pieryjad.

Tamu historyk prapanuje aceńvać minułaje na dvuch uzroŭniach:

«Pieršy pavierch — čałaviečaj historyi, kankretnych čałaviečych losaŭ. I tam ty aceńvaješ, pa-pieršaje, žadańnie čałavieka być karysnym Biełarusi, pa-druhoje, jahonyja maralnyja vybary. Heta ŭsio aceńvajecca narmalna. Jak by ŭsio nieadnaznačna, ale heta zrazumiełyja markiery.

I jość druhi ŭzrovień — uzrovień dziaržaŭnaści. To-bok nakolki tyja ci inšyja dziejańni ludziej ci supolnaściaŭ spryjali zachavańniu dziaržaŭnaści i adpaviedna kultury tutejšaha naroda. Tam taksama ŭsio nieadnaznačna, ale mieraješ pa hetych dvuch pryncypach. I tamu adzinaj rysy «ŭsie kamunisty — zło, ci ŭsie kamunisty — dabro» nie składvajecca».

Hetaja składanaść acenki, jak davodzić Akudovič, tyčycca i partyzan:

«My nie možam usich partyzanaŭ zapisać u złačyncy, nu i zrabić z partyzanaŭ absalutnaje niejkaje dabro taksama nie možam. Heta časta zaminaje, heta časta minus vialiki, bo heta pastajanny razbor situacyjny, jon šmat siłaŭ tracić, vidavočna. Ale, moža, u hetym jość niejki i plus, bo heta viartańnie da čałaviečnaści».

Jak być z historyjami pra biełarusaŭ, jakija byli łajalnyja nacystam?

A jak być z tymi, chto padčas Druhoj suśvietnaj vajny apynuŭsia pa inšy bok i supracoŭničaŭ ź niamieckaj administracyjaj, miarkujučy, što takim čynam słužyć Biełarusi?

Akudovič zaŭvažaje, što los hetych ludziej jamu nahadvaje los siońniašnich biełaruskich čynoŭnikaŭ, «jakija byccam by za Biełaruś, ale vymušany padpisvać papierki ŭsiakija, jakija vidavočna viaduć da złačynstvaŭ. Ale jany tam siadziać i dumajuć: nu heta ž na karyść dziaržavie».

U jakaści šlachu da asensavańnia składanaści historyi Akudovič pryvodzić prykład pratatypu abraza, jaki namalavaŭ Andrej Strocaŭ. Na im mastak pastaviŭ pobač fihury relihijnych apanientaŭ, jakija zahinuli za svaju vieru: katalika Andreja Baboli, unijata Jazafata Kunceviča i pravasłaŭnaha Afanasija Filipoviča.

«Usie śviatyja, jakija zahinuli pryblizna ŭ adzin čas za svaju vieru ŭ pieršaj pałovie — siaredzinie XVII stahodździa. I jany ŭsie ŭ inšuju vieru ciahnuli tutejšych biełarusaŭ. Ale mnie vielmi spadabałasia ideja, što ich možna razam pastavić na adzin abraz jak pakutnikaŭ, jakija byli vorahami, ale im važna było prynieści dabro tutejšamu narodu, ale kožny pa-roznamu heta razumieŭ», — davodzić Akudovič.

Historyk ličyć, što varta stvaryć umoŭny pomnik, dzie pobač siadzieli b byłyja vorahi: partyzan dzied Tałaš i hienierał Bułak-Bałachovič, saviecki kiraŭnik Piatro Mašeraŭ i kałabaracyjanist Vacłaŭ Ivanoŭski. Heta, pavodle Akudoviča, prademanstravała b usiu składanaść biełaruskaha losu.

«I chaj ludzi spračajucca, chaj ludzi dakazvajuć», — dadaje historyk.

Akudovič padkreślivaje, što hramadstva baicca zakranać temu supracoŭnictva z nacystami, usprymajučy jaje jak niešta vyklučna «brudnaje». Adnak za hetym stajać realnyja čałaviečyja losy i stratehii vyžyvańnia.

U jakaści prykładu jon pryvodzić historyju Mikałaja Husieva — aŭtara prajekta ściaha BSSR 1951 hoda, jaki padčas akupacyi dziela vyžyvańnia siamji byŭ vymušany malavać partrety niamieckich aficeraŭ i Hitlera.

Na dumku historyka, hałoŭny filtr u acency takich padziej — heta maralnaść i adsutnaść złačynstvaŭ suprać čałaviečnaści. Biaskoncaje pakarańnie i praklon nie dajuć adkazu na hałoŭnaje pytańnie: čamu tak adbyłosia?

Akudovič upeŭnieny: kali my nie zrazumiejem pryčyn minułych pamyłak, my ryzykujem ich paŭtaryć, što i adbyvajecca z častkaj sučasnaha hramadstva. Historyju treba spraščać dla masavaha ŭspryniaćcia, ale nie šlacham prymityŭnaha padziełu na «svaich» i «čužych», a praz stvareńnie vobrazaŭ, jakija tłumačać składanaść i trahičnaść biełaruskaha šlachu.

«Mietafara pasadzić na adnu łavačku vorahaŭ XX stahodździa biełarusaŭ i pahladzieć na ich supolna — heta nie supierskładanaja mietafara. Jana zrazumiełaja, mnie padajecca. Jana pravakatyŭnaja, ale jana dosyć zrazumiełaja, i možna pasprabavać hetym šlacham pajści», — upeŭnieny Akudovič.

• 5
• 1
• 1
• 0
• 2
• 0
• 0
• 0