U pačatku 2000‑ch troje nastaŭnikaŭ historyi źbiehli va Ukrainu ad «hienacydu biełaruskaha naroda», jaki čyniŭ režym Łukašenki. Jak skłaŭsia ich los?
Letam 2002 hoda troje maładych biełarusaŭ paprasili ŭ Kijeva palityčnaha prytułku. Heta byli nie viadomyja apazicyjaniery, a prostyja nastaŭniki historyi z Homiela, jakija śćviardžali, što na radzimie ich pieraśledujuć za krytyku Alaksandra Łukašenki i navat truciać psichatropnymi rečyvami. Kim jany byli? I što jany robiać ciapier u Biełarusi?
Ucioki «dysidentaŭ»
Šlach nastaŭnikaŭ pačaŭsia ŭ lipieni 2002 hoda. 15 lipienia jany nielehalna pierajšli biełaruska-ŭkrainskuju miažu ŭ rajonie siała Hrebinka Čarnihaŭskaj vobłaści (adšukać takoje siało nam nie ŭdałosia), abyšoŭšy punkty propusku. Užo 22 lipienia trojca dabrałasia da Kijeva. I tut pačałasia ich aktyŭnaja miedyjnaja dziejnaść.
U stalicy Ukrainy jany pavodzili siabie nie stolki jak uciekačy, kolki jak palityčnyja aktyvisty. Zamiest taho, kab adrazu źviarnucca ŭ mihracyjnuju słužbu i aficyjna paprasić status biežanca ciaham 3‑5 dzion, jak taho patrabavaŭ ukrainski zakon, jany pajšli pa ambasadach i redakcyjach ŚMI.
Jany naviedali dypłamatyčnyja pradstaŭnictvy ZŠA, Vialikabrytanii, Niderłandaŭ, dajšli navat da Administracyi prezidenta Ukrainy Leanida Kučmy i ofisa Viarchoŭnaha kamisara AAN pa spravach biežancaŭ.
Pavodle słoŭ samich uciekačoŭ, pryčynaj taho, što jany nie lehalizavalisia, byccam stała patrabavańnie admovicca ad biełaruskaha hramadzianstva dla atrymańnia palityčnaha prytułku va Ukrainie, čaho jany rabić nie chacieli.
U kamitecie pa spravach biežancaŭ im vydali simvaličnuju dapamohu — pa 52 hryŭni, jakija chutka skončylisia.
Biez hrošaj i dachu nad hałavoj nastaŭniki znajšli niečakany prytułak na Truchanavym vostravie pasiarod Dniapra ŭ Kijevie. Tam raźmiaščaŭsia pałatačny haradok bastujučych šachcioraŭ, jakija patrabavali vypłaty zapazyčanaściaŭ pa zarobkach.
Karcina była siurrealistyčnaja: ukrainskija harniaki dzialilisia svaimi niebahatymi praduktami i miescam u pałatkach ź biełaruskimi dysidentami. Sami nastaŭniki kazali, što va Ukrainie im valniej dychajecca i ludzi tut dabrejšyja.
U repartažy telekanału «1+1» (TSN) adzin z nastaŭnikaŭ, Uładzimir Buchanaŭ, zrabiŭ hučnuju zajavu pra «hienacyd biełaruskaha naroda», źviazvajučy jaho z nastupstvami prezidenckich vybaraŭ 2001 hoda.
Nahadajem, tyja vybary prajšli 9 vieraśnia 2001 hoda i zaviaršylisia aficyjnaj pieramohaj Alaksandra Łukašenki z vynikam 75,65%, što vyklikała pratesty apazicyi i niepryznańnie vynikaŭ krainami Zachadu.
Ukrainskija žurnalisty padazravali, što miedyjnaja aktyŭnaść biełaruskich nastaŭnikaŭ była dla ich strachoŭkaj. Kali da adjezdu ŭ ich nie było anijakich dokazaŭ realnaha pieraśledu, to paśla publičnych abvinavačvańniaŭ Łukašenki na ŭkrainskim TB viartańnie dadomu sapraŭdy stanaviłasia niebiaśpiečnym. A pavodle mižnarodnych norm, kraina nie moža departavać čałavieka tudy, dzie jamu pahražaje niebiaśpieka. Takim čynam, jany stvarali sabie «palityčnuju bijahrafiju» ŭ ŚMI.
Niekatoryja dapuskali, što hetyja ŭciekačy nasamreč pravakatary, zakinutyja va Ukrainu biełaruskimi ŭładami, kab pasvaryć sapraŭdnuju biełaruskuju apazicyju z ukrainskimi ŭładami i vystavić u błahim śviatle siarod hramadzianskaj supolnaści krainu, u jakoj, maŭlaŭ, niemahčyma znajści prytułak biełaruskim uciekačam.
Car, pravasłaŭje i kanśpirałohija
Čym bolš žurnalisty razmaŭlali z uciekačami, tym bolš dziŭnych detalaŭ uspłyvała. Vyśvietliłasia, što ich apazicyjnaść mieła vielmi śpiecyfičny charaktar, daloki ad kłasičnych demakratyčnych kaštoŭnaściej.
Jany nazyvali siabie pradstaŭnikami «apazicyjnaha narodnaha ruchu Biełarusi», ale pry hetym žorstka krytykavali tradycyjnuju biełaruskuju apazicyju, nazyvajučy jaje «kałanijalnaj», «prałukašenkaŭskaj» i «hrantachvatalnickaj».
Siabie ž jany ličyli adzinymi sapraŭdnymi zmaharami, bo «nie naležać da prazachodniaj apazicyi», a zachodnija kaštoŭnaści im «čužyja».
U kadr repartažu trapiŭ adzin ź ich prahramnych dakumientaŭ — «Zaklik da biełaruskaha naroda». Užo sama terminałohija vydavała ich pohlady: kraina paśladoŭna nazyvałasia na saviecki manier «Biełoruśsijej», što było markieram prarasijskaj aryjentacyi.
Źmiest dakumienta ŭjaŭlaŭ saboj sumieś pravasłaŭnaha fundamientalizmu i manarchizmu. Aŭtary abviaščali ŭładu Łukašenki niezakonnaj z 20 lipienia 1999 hoda (kaniec pieršaha prezidenckaha termina pavodle Kanstytucyi 1994 hoda), ale prapanoŭvali vielmi aryhinalny vychad.
Zamiest prezidenckich vybaraŭ jany patrabavali pravieści šmatstupienčatyja vybary, u jakich mahli b udzielničać vyklučna «pravasłaŭnyja pradstaŭniki». Kaniečnaj metaj hetaha pracesu pavinna było stać abrańnie «Hasudara i Samadzieržca ŭsiaje Rusi», jakomu pieradavałasia b usia paŭnata śvieckaj i duchoŭnaj ułady.
Śpis ich adrasataŭ uražvaŭ maštabam i raznastajnaściu. Jany pisali listy nie tolki Džordžu Bušu, abvinavačvajučy Łukašenku ŭ datyčnaści da teraktaŭ 11 vieraśnia 2001 hoda, ale i Patryjarchu Aleksiju II, Papu, a taksama ŭ KDB Biełarusi i FSB Rasii.
U svaich zvarotach da śpiecsłužbaŭ jany vykryvali «rezidenckuju rolu» biełaruskaha prezidenta i dziejnaść «tajnych suśvietnych sił». Akramia palityki, byli i skarhi mistyčnaha charaktaru: nastaŭniki śćviardžali, što doma padviarhalisia «psichatropnamu i niervova-paralityčnamu ŭździejańniu», ad jakoha nibyta navat pamirali ich susiedzi.
Nastaŭniki z relihijnym uchiłam
U Biełarusi navina pra ŭciekačoŭ vyklikała ščyraje ździŭleńnie jak u aficyjnych kołach, tak i ŭ asiarodździ ich byłych kaleh i svajakoŭ. Žurnalisty «Biełaruskaj dziełavoj haziety» i Biełaruskaj słužby «Radyjo Svaboda» pasprabavali daviedacca pra dysidentaŭ bolš.
Akazałasia, jany sapraŭdy byli nastaŭnikami historyi. Siarhiej Kornieŭ pracavaŭ nastaŭnikam historyi ŭ SŠ №14 Homiela. Dyrektar škoły Tamara Kumasinskaja charaktaryzavała jaho jak dobraha śpiecyjalista i adkaznaha čałavieka, jakoha lubili dzieci, ale pry hetym adznačała, što ŭ kalektyvie jon trymaŭsia adasoblena. Jaho zachapleńnie relihijnymi vučeńniami kiraŭnictva škoły taksama zaŭvažała.
Śviatasłaŭ Šapavałaŭ na momant uciokaŭ užo dva hady nie pracavaŭ u SŠ №20 Homiela. Kalehi ŭspaminali jaho jak kampietentnaha historyka i razumnaha čałavieka, kańkom jakoha taksama byli relihijnyja pytańni. Zvolniŭsia jon nibyta dla pastupleńnia ŭ VNU ŭ Maskvie, choć ukrainskim žurnalistam raskazvaŭ, što heta byŭ jaho pratest suprać sistemy adukacyi.
Uładzimir Buchanaŭ mieŭ samy karotki piedahahičny dośvied: u Biełaruska-słavianskaj himnazii Homiela jon prapracavaŭ usiaho dva miesiacy ŭ 2000 hodzie, paśla čaho byŭ zvolniŭsia, što byłyja kalehi patłumačyli prosta — «nie syšlisia charaktarami».
Apazicyjnyja partyi, moładzievyja ruchi i pravaabarončyja arhanizacyi pra takich praciŭnikaŭ režymu nikoli nie čuli.
Rodnyja ŭciekačoŭ, ź jakimi źviazalisia žurnalisty, byli ŭ šoku. Baćka Siarhieja Kornieva raskazaŭ, što syn pajechaŭ va Ukrainu «ŭ adpačynak ź siabrami, jak i kožny hod», i ni pra jakija pieraśledy im nie paviedamlaŭ. A maci, kali joj začytali frahmienty zajavy pra psichatropnaje ŭździejańnie i śmiarotnyja vypadki siarod susiedziaŭ, prosta raśśmiajałasia ŭ słuchaŭku, nazvaŭšy heta duraściu.
U svaju čarhu, dziaržaŭnaja presa, u pryvatnaści hazieta «SB. Biełaruś siehodnia», adreahavała rezka. U artykule pad zahałoŭkam «Viaźni sumleńnia» ci padźvižniki «kaŭbasnaj» emihracyi» nastaŭnikaŭ nazvali «banalnymi avanturystami», jakija sprabujuć kasić pad viaźniaŭ sumleńnia dziela vyjezdu na Zachad, i achryścili hety vypadak «roskvitam palityčnaha biznesu». MZS u asobie pres-sakratara Paŭła Łatuški zajaviła, što ŭvažliva sočyć za situacyjaj.
Pravaachoŭnyja orhany Homiela paćvierdzili, što adzin z nastaŭnikaŭ, Siarhiej Kornieŭ, sapraŭdy vyklikaŭsia ŭ prakuraturu dla hutarki nakont svaich brašur, ale składu złačynstva ŭ jaho dziejańniach nie znajšli, i nijakich kryminalnych spraŭ suprać nastaŭnikaŭ nie zavodzili.
Ukrainskija mihracyjnyja słužby admovili biełarusam u statusie biežancaŭ, spasłaŭšysia na parušeńnie pracedury i nielehalnaje pierasiačeńnie miažy. Im pahražała departacyja ŭ Biełaruś, dzie paśla taho, što jany nahavaryli va Ukrainie, im pahražaŭ pieraśled. Nieviadoma kali i pry jakich umovach hetyja ŭciekačy viarnulisia ŭ Biełaruś, ale pavodle niekatorych ŚMI, ad turmy ich tady nibyta ŭratavali pradstaŭniki AAN.
Dzie jany ciapier?
Apošnija zhadki historyi troch nastaŭnikaŭ-uciekačoŭ datujucca 2005 hodam, paśla čaho adny ź ich amal źnikajuć ź miedyjnaha pola, a inšyja vybirajuć supraćlehłyja šlachi baraćby z režymam Łukašenki.
Najmienš viadoma pra Uładzimira Buchanava, jaki ŭ 2002 hodzie vyhladaŭ idejnym zavadataram nastaŭnikaŭ-uciekačoŭ. Jon litaralna źnik z publičnaj prastory. Adzinaje, što možna adznačyć, što akaŭnt z takim imiem i rasijskim impierskim ściaham na vokładcy aktyŭna kamientavaŭ u fejsbuku naviny niezaležnych miedyja paśla 2020 hoda.
Pad pastami pra biełaruskija pratesty jon pakidaŭ ahresiŭnyja kamientaryi, jakija pa svajoj rytorycy całkam supadali ź dziaržaŭnaj prapahandaj:
- Pra pratestoŭcaŭ: «Dyk biełarusy mohuć končyć hetak ža, jak žabrackaja Ukraina! Svabody zachacieli, nu tady biez štanoŭ zastaniaciesia, i paciahnucca emihranty ŭ Polšču i ŭ Rašku, kali puściać, sumna! A im viesieła, tady paskačycie, moža, adpuścić!»
- Pra BČB-simvoliku: «Daciskajcie Trampa ŭ siabie! A da biełarusaŭ nie sujciesia!»
- Pra žorstkaść siłavikoŭ: «A što, u vašych krainach niama AMAPa? A ŭ Francyi ci Hiermanii jašče horš, nie tak! Chopić kašmaryć elektarat!»
- Pra nacyjanalnuju simvoliku: «Va Ukrainie taksama pačynali z vyšyvanki, i čym heta skončyłasia!»
Z prarasijskich relihijnikaŭ u prabiełaruskija
Pa-inšamu skłaŭsia los Śviatasłava Šapavałava — jon adziny z trojcy, chto paśla viartańnia ŭ Biełaruś uklučyŭsia ŭ dziejnaść realnaj, a nie vydumanaj apazicyi.
Kali ŭ 2002 hodzie jon razam z paplečnikami maryŭ pra «Hasudara ŭsiaje Rusi», to ŭžo ŭ kancy 2000‑ch jaho imia rehularna źjaŭlajecca na staronkach miedyja jak aktyvista Biełaruskaj chryścijanskaj demakratyi (BCHD).
Jaho bijahrafija ŭ hety čas kłasičnaja dla apazijaniera. U 2008 hodzie jon atrymaŭ 10 sutak aryštu za ŭdzieł u ekskursii, pryśviečanaj 90‑m uhodkam Biełaruskaj Narodnaj Respubliki. Tady hrupa homielskich aktyvistaŭ prajšła pa horadzie ź bieł-čyrvona-biełymi šarykami.
U 2010 hodzie Šapavałaŭ pasprabavaŭ siabie ŭ palitycy, bałatavaŭšysia ŭ deputaty Homielskaha abłasnoha savieta. Jak i inšyja apazicyjnyja kandydaty, jon sutyknuŭsia ź ciskam: dziaržaŭnaja drukarnia admoviłasia drukavać jaho ahitacyjnyja nalepki, a pryvatnyja palihrafii paviedamili pra zahad źvierchu nie supracoŭničać z apazicyjaj.
Akramia palityki, Šapavałaŭ praciahvaŭ zajmacca historyjaj, ale ŭžo ŭ kantekście biełaruskaj kultury. Jon vystupaŭ na roznych mierapryjemstvach, kamientavaŭ dla ŚMI prajekty, źviazanyja z histaryčnaj spadčynaj Homiela, naprykład, stvareńnie hrafici ŭ honar architektara Stanisłava Šabunieŭskaha, represavanaha savieckaj uładaj.
Apošnija zhadki pra aktyŭnaść Šapavałava datujucca pačatkam 2010‑ch hadoŭ. Paźniej jaho imia źnikaje z publičnaj prastory. Viadoma, što ŭ apošnija hady jon prysłužvaje ŭ pravasłaŭnym sabory Rastva Praśviatoj Baharodzicy Juravickaha manastyra, jaki adnaŭlajecca z ruin pad Mazyrom.
Vychavalnik patryjatyzmu, jaki čakaje, kali Rasija skavyrnie Łukašenku
Napeŭna, samaj jaskravaj fihuraj u hetaj trojcy źjaŭlajecca Siarhiej Kornieŭ. U 2019 hodzie jaho imia znoŭ uspłyvaje — u pieraliku rabotnikaŭ škoły №11 Homiela spačatku jak nastaŭnika historyi, a z 2021 hoda jašče i jak kiraŭnika vajenna-patryjatyčnaha vychavańnia.
Siońnia Kornieŭ — časty hieroj publikacyj miascovych i navat respublikanskich dziaržaŭnych ŚMI. Jon vystupaje ŭ roli ekśpierta i daśviedčanaha piedahoha, jaki vučyć dziaciej «lubovi da Radzimy» i «zachavańniu histaryčnaj pamiaci».
Zvonku ŭ jaho vobraz idealnaha dziaržaŭnaha patryjota: jon vučyć dziaciej lubić Radzimu, pravodzić uroki pamiaci i šanuje vieteranaŭ.
Adnak kali zazirnuć na staronku 62‑hadovaha nastaŭnika va «UKantakcie», adkryvajecca biezdań, u jakoj źmiašalisia ahresiŭny rasijski impieryjalizm, nianaviść da biełaruskaj dziaržaŭnaści i kanśpirałohija pra čypizacyju.
U svaich dopisach nastaŭnik nie saromieŭsia ŭ vyrazach i adnosna Łukašenki — Kornieŭ narakaŭ, što toj «zabałbataŭ ideju adzinstva dvuch braterskich narodaŭ» i zaklikaŭ Rasiju da aktyŭnych dziejańniaŭ suprać biełaruskich uładaŭ: «Para b užo Rasii pačynać apieracyju pa prymusie Žestačajšaha da intehracyi!»
Kornieŭ maryŭ pra refierendum ab abjadnańni Rasii i Biełarusi ŭ adnu dziaržavu i vitaŭ luby cisk Maskvy na Minsk.
Inšaja lubimaja tema Kornieva datyčyć čypizacyi i ličbavaha kancłahiera. Jon vieryć u zmovu suśvietnych elitaŭ, jakija praz UHD, pryščepki i bijamietryčnyja pašparty staviać ludziam «piačatku źviera». I navat dasyłaŭ Łukašenku list z patrabavańniem vydać jamu pašpart bieź identyfikacyjnaha numara.
Hieapalityčnyja pohlady homielskaha piedahoha ŭjaŭlajuć saboj sumieś ahresiŭnaha militaryzmu i ezateryki. Jon aktyŭna padtrymlivaŭ anieksiju Kryma, vajnu na Danbasie i ŭvarvańnie Rasii va Ukrainu. U 2022 hodzie jon zachaplaŭsia taktykaj maršała Konieva pa stvareńni «katłoŭ» i prajecyravaŭ jaje na dziejańni rasijskaj armii suprać «banderaŭskich vyradkaŭ».
Zachad dla jaho — heta «JeŭraSadom» i «amierykanski Rejch», jaki treba źniščyć. «Treciaja suśvietnaja vajna ŭžo daŭno idzie», — śćviardžaŭ jon, prapanoŭvajučy Rasii abviaścić paŭnavartasnuju vajnu Turcyi z padziełam jaje terytoryi i pieradačaj Kanstancinopala pravasłaŭnym.
Jaho karcina śvietu ŭklučaje ŭ siabie «Čornuju arystakratyju», «žydamasonaŭ», «reptyłoidaŭ» i «Vialikich Nastaŭnikaŭ čałaviectva», ź jakimi jon, miarkujučy pa ŭsim, znachodzicca ŭ mientalnym kantakcie praz čytańnie čenielinhaŭ.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
U pačatku 2000‑ch troje nastaŭnikaŭ historyi źbiehli va Ukrainu ad «hienacydu biełaruskaha naroda», jaki čyniŭ režym Łukašenki. Jak skłaŭsia ich los?11
Kamientary