Status Naračy jak hałoŭnaha vadajoma krainy zdajecca biassprečnym. Ale jašče 11 tysiač hadoŭ tamu na poŭnačy Biełarusi ploskałasia sapraŭdnaje presnavodnaje mora. I jano źnikła na vačach u pieršych žycharoŭ našaha kraju.
Sa školnaj prahramy ŭsim viadoma, što najvialikšym vozieram Biełarusi źjaŭlajecca Narač. Navat pralatajučy na samalocie za sotniu kiłamietraŭ ad biełaruskich miežaŭ, bieź ciažkaściaŭ možna paznać dva abjekty — mahutnyja hradzirni Biełaruskaj AES i abrysy Naračy. Płošča voziera 79,6 km², moža, i ŭražvaje nas, ale ŭ paraŭnańni z tym, jaki vadajom isnavaŭ pobač u niedalokaj hieałahičnaj minuŭščynie, Narač — heta tolki ścipłaja łužyna.
Kali b my mieli mahčymaść sa spadarožnika zirnuć na terytoryju sučasnaj Biełarusi ŭ epochu poźniaha palealitu, my b pabačyli na poŭnačy krainy kałasalny vadajom, jaki pakryvaŭ kala 12 000 km².
Siońnia b hetaje voziera zajmała druhoje miesca ŭ śpisie najvialikšych azior Jeŭropy, sastupajučy tolki Ładažskamu vozieru, čyja płošča składaje 17 870 km². U paraŭnańni z hihantam minułaha naša sučasnaje voziera Narač mienšaje roŭna ŭ 150 razoŭ.
U pieryjad svajho maksimalnaha napaŭnieńnia hetaja hihanckaja vodnaja čaša raściahnułasia z paŭdniovaha zachadu na paŭnočny ŭschod amal na 200 km, achoplivajučy taksama častku terytoryi ciapierašnich Litvy i Łatvii. Maksimalnyja hłybini ŭ zachodniaj, Dziśnienskaj častcy vadajoma dachodzili da 70 mietraŭ, što amal u try razy pieravyšaje najhłybiejšaje miesca sučasnaj Naračy.
Jak źjaviłasia mora
Kab zrazumieć, adkul uzialisia takija kałasalnyja vodnyja prastory, treba pryhadać pra apošni, paazierski ledavik. Hety mahutny ledziany pancyr pad uździejańniem klimatyčnaha paciapleńnia pačaŭ pastupova rastavać kala 18 000 — 20 000 hadoŭ tamu. Adnak vada nie mahła svabodna ściakać na poŭnač, bo šlach joj pierakryvała sama ściana ledavika.
Z poŭdnia i ŭschodu naturalnym barjeram słužyli ŭzvyššy, sfarmiravanyja papiarednimi źledzianieńniami. Utvaryłasia idealnaja pastka, dzie tałyja vody zapaŭniali hihanckuju depresiju (panižeńnie reljefu), jakuju my siońnia viedajem jak Połackuju nizinu.
Voziera było słabapratočnym. Liški vady pavolna pieralivalisia ŭ paŭdniovym napramku, šukajučy šlach praź sistemu skraznych dalin u basiejny Vilii i Biareziny, a adtul nakiroŭvalisia dalej na poŭdzień u Niomanskuju nizinu. Hihancki basiejn tysiačahodździami zastavaŭsia chałodnym adstojnikam, na dnie jakoha bieśpierapynna nazapašvalisia toŭščy piasku, halki i stužkavych hlin.
Pieršyja ludzi, jakija žyli ŭ Biełarusi
Doŭhi čas u ajčynnaj histaryjahrafii panavaŭ mif, što surovaja poŭnač Biełarusi ŭ finalnym palealicie była absalutna biaźludnaj, a pieršyja palaŭničyja pryjšli siudy tolki ŭ epochu miezalitu, kali klimat kančatkova źmiakčeŭ. Ale apošnija archieałahičnyja danyja i revizija starych kalekcyj razburajuć hetyja ŭjaŭleńni.
Vyśviatlajecca, što na bierahach Połackaha mora kipieła žyćcio. Archieołahi znachodziać tut ślady tak zvanaj śviderskaj kultury — supolnaści palaŭničych na paŭnočnych aleniaŭ, jakija vałodali daskanałaj technikaj apracoŭki kremieniu. Naprykład, na stajancy Piasčanica kala Lepielskaha voziera ci ŭ kompleksie Naŭry na Miadzielščynie znojdzienyja charakternyja kramianiovyja nakaniečniki streł i pryłady pracy, jakija datujucca pramiežkam ad 12 000 da 8 000 hadoŭ da našaj ery. Anałahičnyja pomniki raskidanyja na tych ža šyrotach u susiednich Litvie i Łatvii.
Heta aznačaje, što 11 000 hadoŭ tamu, kali voziera jašče ploskałasia na poŭnačy sučasnaj Biełarusi, na jaho bierahach stajali stajanki staražytnych ludziej. Jany łavili tut rybu, palavali ŭ prybiarežnaj tundry i biarozava-sasnovych redkaleśsiach, i mienavita jany stali vidavočcami hrandyjoznaj ekałahičnaj katastrofy, jakaja źmianiła łandšaft nazaŭsiody.
Praryŭ Połackaha mora ŭ Bałtyku
Los Połackaha mora byŭ pradvyznačany klimatyčnymi źmienami. Hihancki vadajom pratrymaŭsia amal dzieviać tysiačahodździaŭ, ale jaho historyja skončyłasia ŭ pieryjad rezkaha hłabalnaha paciapleńnia, jaki hieołahi nazyvajuć alerodam. Pa miery taho, jak ledavik kančatkova adstupaŭ, ziamnaja kara, pazbaŭlenaja vahi miljardaŭ ton lodu, pačała pryŭzdymacca.
Prykładna 11 000 hadoŭ tamu mahutny vodny patok narešcie znajšoŭ słaboje miesca ŭ marennaj hradzie na zachadzie. Heta adbyłosia na terytoryi sučasnaj Łatvii, akurat na ŭčastku pamiž ciapierašnimi haradami Krasłava i Dźvinsk (Daŭhaŭpiłs). Staražytnaja Dźvina litaralna prarvała pryrodnuju dambu, utvaryŭšy skraznuju dalinu.
Miljony kubamietraŭ vady dzika ravučy rynulisia ŭniz, prakładajučy sabie šlach da Bałtyjskaha mora. Mahčyma, heta nie była scena z halivudskich filmaŭ-katastrofaŭ, dzie patok zmyvaje ŭsio žyvoje za adzin dzień, ale pa hieałahičnych mierkach spusk adbyŭsia nadzvyčaj imkliva.
Na vačach u staražytnych palaŭničych bierahavaja linija pačała imhnienna adstupać, a hihanckaja čaša apuścieła, pakinuŭšy paśla siabie hrazki, hoły łandšaft, jaki paźniej pakryŭsia dziunami.
Ślady Połackaha mora siońnia
Siońniašniaja Połackaja nizina ŭjaŭlaje saboj litaralna vysachłaje dno taho samaha mora. Kali vy padarožničajecie pa Viciebščynie i bačycie absalutna płoskija raŭniny, jakija raptam źmianiajucca piasčanymi eołavymi hradami ci pahorkami, vy hladzicie na ślady, jakija pakinuli płyni Połackaha pryledavikovaha voziera, i reštki jaho astravoŭ.
Vieličnyja sasnovyja bary ŭzdoŭž Dźviny žyviacca mienavita z tych samych aziorna-ledavikovych piaskoŭ. Šyrokija ž vierchavyja bałoty nakštałt słavutaj Jelni ci Obalskaha masivu sfarmavalisia ŭ niehłybokich katłavinach, adkul vada tak i nie zdoleła syści da kanca.
Sučasnyja vadajomy, takija jak Bahinskaje voziera, zastajucca tolki reštkavymi łužynkami kolišniaha hihanta. Sama ž Dźvina ź jaje šmatlikimi prytokami, uklučajučy Drysu, Pałatu i Dzisnu, prosta prarezała svaje novyja rečyščy akurat pa miakkich adkładach byłoha mora.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
Naprykład, bierahi Daŭhavy značna ŭzvyšajucca nad pavierchniaj raki navat ciapier, paśla budaŭnictva troch elektrastancyjaŭ (Kiehums, Sałaśpiłs, Plavinias), što ŭźniała ŭzrovień vady na dziasiatki metraŭ.
Hetak, paśla budaŭnictva abjekta ŭ Plavinias (1965) byŭ całkam zatopleny znakamity, sakralny, ucios Staburahs, jaki da svajho zatapleńnia ŭzvyšaŭsia amal na 20 m. nad vadoju. A dalina raki Haŭja ŭvohule ŭjaŭlaje vializny kanjon, jaki dobra bačny ź viaršyń u vakolicach Sihułdy/Krymułdy/Turajdy, navat parosły ščylnym lesam...