Pašparty, damovy, fota. Što z archiva Rady BNR pieradali Skarynaŭskaj biblijatecy ŭ Łondanie
Radyjo Svaboda pahutaryła ź biełarusam, datyčnym da pracy Skarynaŭskaj biblijateki ŭ Łondanie, dzie zachoŭvajecca častka archiva BNR, jakaja sioleta trapiła ŭ jaje fondy.
Sioleta fondy Skarynaŭskaj biblijateki papoŭnilisia novymi dakumientami z archiva byłoha staršyni Rady BNR Mikoły Abramčyka i viadomaha dziejača biełaruskaha ruchu Lavona Rydleŭskaha. Miarkujecca, što hetyja dakumienty papoŭniać archiŭ Biełaruskaj Narodnaj Respubliki (BNR), jaki pačaŭ składacca z dakumientaŭ jašče ad 1918 hoda.
Pra novyja dakumienty i pra toje, jak ich udałosia znajści, raskazaŭ Svabodzie biełarus Ihar, siabra Apiakunskaj rady Skarynaŭskaj biblijateki.
«Adrazu chaču padkreślić, što nielha havaryć pra znachodku ŭsiaho archiva Mikoły Abramčyka, ślady jakoha zhubilisia paśla 1970 hoda ŭ Francyi, dzie pamior były staršynia Rady BNR. Pakul varta kazać tolki pra častku jaho archiva, jakaja składajecca z arhanizacyjnych i pryvatnych dakumientaŭ.
Druhaja častka znachodki, pra jakuju ŭžo mahu skazać, — heta dakumienty z archiva Lavona Rydleŭskaha, viadomaha dziejača biełaruskaj emihracyi. Hetyja dakumienty — taksama vielmi cikavyja i važnyja śviedčańni epochi», — skazaŭ Ihar.
Pavodle surazmoŭcy, znajści dakumienty, u tym liku pryvatnyja dakumienty Mikoły Abramčyka i Lavona Rydleŭskaha, udałosia dziakujučy ščaślivamu źbiehu abstavin.
«Šmat hadoŭ bahata ludziej šukali archiŭ Mikoły, a ciapierašniamu pośpiechu dapamoh ščaślivy vypadak. Adzin rasijski kalekcyjanier znajšoŭ u Paryžy ŭ antykvaryjacie skryni ź nieraspaznanymi dakumientami, ahledzieŭ ich, paličyŭ istotnymi i źviazaŭsia z nami. A ŭžo tady Rada BNR i Biblijateka sumiesna ich vykupili. Za kolki? Nie za astranamičnyja hrošy, ale skažu hetak: za sumu, jakaja taho vartaja. Ciapier jość damova z Radaj BNR, što dakumienty pieradajucca ŭ Biblijateku i buduć tam vyvučacca. Pavodle damovy, pastupova budzie abnarodavacca infarmacyja, jakija heta dakumienty», — raskazaŭ siabra Apiakunskaj rady Skarynaŭki.
Ihar dasłaŭ Svabodzie fatazdymki niekatorych užo vyvučanych dakumientaŭ z kamientaryjami da ich.
«Što mahu nazvać užo ciapier? Voś biełaruski aryhinał «Umovy» pamiž uradam BNR i ŭradam Litoŭskaj Respubliki, zaklučanaj u Koŭnie, dzie tady była stalica Litvy.
Siarod inšaha, u dakumiencie jość vielmi važny punkt ab tym, što «urady ŭzajemna abaviazvajucca padtrymlivać adzin adnaho pierad uradami zamiežnych dziaržaŭ». Ź biełaruskaha boku dakumient padpisali Vacłaŭ Łastoŭski i Jazep Varonka, jon datavany 11 listapada 1920 hoda. Jašče siarod cikavych dakumientaŭ — niekalki dypłamatyčnych pašpartoŭ, vydadzienych uradam BNR, u tym liku pašpart pradstaŭnika BNR va Ukrainie Alaksandra Hałavinskaha, vydadzieny ŭ Hrodnie i dziejny da 1919 hoda. Tady z padobnymi dakumientami možna było jeździć pa krainach Jeŭropy. Albo jašče cikavy dakumient — fatazdymak biełarusaŭ, jakija vučylisia ŭ Prazie i inšych haradach Čechasłavakii ŭ mižvajenny pieryjad. Jon padpisany jak fatazdymak studentaŭ, ale tam šmat ludziej i siaredniaha vieku. Ździŭlaje toje, jak šmat biełarusaŭ atrymlivali ŭ tahačasnaj Čechasłavakii adukacyju.
Jašče adna bahataja častka kalekcyi — archivy Lavona Rydleŭskaha, i tut taksama jość vielmi cikavyja znachodki. Prykładam, pierapiska Lavona Rydleŭskaha ź jahonaj dziaŭčynaj, jakaja była z Zachodniaj Biełarusi. Havorka pra pačatak 1930‑ch hadoŭ. Pierapiska vielmi kranalnaja. Palityki tam niama, tolki čałaviečyja adnosiny. Ale vielmi kranalnyja listy, mnie zdajecca, u siońniašni čas takija dakumienty varta pakazvać ludziam.
Što jašče? Peŭnyja asabistyja papiery samoha Mikoły Abramčyka: jahonyja školnyja atestaty, jahonyja dakumienty časoŭ žyćcia ŭ Prazie. Heta ź jahonaha asabistaha archiva, akramia arhanizacyjnych dakumientaŭ, datyčnych BNR», — raskazaŭ Ihar.
Pavodle surazmoŭcy, pracaŭniki Skarynaŭki nie majuć sumnievu, što novyja dakumienty naležać da archiva Mikoły Abramčyka. Što da astatniaj častki archiva, to šancy ich znajści aktyvisty ličać dastatkova vialikimi.
«Kab znajści astatniuju častku archiva Mikoły Abramčyka, jakaja zastałasia ŭ jahonaj žonki Niny Abramčyk, treba praciahvać pošuki. Tak, pa jaje śmierci hetyja archivy z dalahladu źnikli, ale toje, što ciapier častka znajšłasia, daje spadzieŭ, što hetaksama moža znajścisia i astatniaja častka, archiŭ moža być dzie zaŭhodna», — miarkuje biełarus Ihar.
Mikoła Abramčyk (1903—1970) — adna z klučavych postaciej biełaruskaha paślavajennaha niezaležnickaha ruchu. Mienavita jon u 1947 hodzie aficyjna adnaviŭ dziejnaść Rady BNR na emihracyi i ŭznačalvaŭ jaje da samaj svajoj śmierci ŭ Francyi. Dakumienty dziaržaŭnaha archiva BNR trapili da jaho jašče ŭ razhar Druhoj suśvietnaj vajny. 6 sakavika 1943 hoda ŭ Prazie śmiarotna chvory prezident Rady BNR Vasil Zacharka skłaŭ testamient, jakim pieradaŭ svaje paŭnamoctvy Mikołu Abramčyku, a pasadu sakratara — paetcy Łarysie Hienijuš.
Lavon Rydleŭski (1903—1953) — udzielnik Słuckaha zbrojnaha čynu i antynacysckaha partyzanskaha ruchu «Maki» ŭ Francyi, dziejač biełaruskich arhanizacyjaŭ u Francyi i BNR.
Paśla śmierci Mikoły Abramčyka ŭ 1970 hodzie, rašeńniem Rady BNR dakumienty Rady ź jaho archiva musili być pieradadzienyja na zachavańnie i dla daśledavańnia ŭ Biblijateku imia F. Skaryny, adnak da 2025 hoda apynulisia pa-za vałodańniem Rady BNR.
«Ciapier, paśla adnaŭleńnia ŭłasnaści Rady BNR nad hetymi dakumientami, było pahadžana, što Rada BNR pieradaje Archiŭ Mikoły Abramčyka na zachavańnie i vykarystańnie Biełaruskaj biblijatecy im. F. Skaryny da času składańnia histaryčnaha mandata Rady BNR adpaviedna Statutu Rady BNR i pryniaćcia supolnaha rašeńnia ab dalejšym jurydyčnym losie Archiva. Paśla papiaredniaj invientaryzacyi Archiva jon stanie dastupny daśledčykam u blizkim časie», — napisała Rada BNR na svajoj staroncy.
Piać dzion, 60 udzielnikaŭ, saŭna, biljard i kryki adzin na adnaho. Raskazvajem, jak prajšła zakrytaja «hulnia Mackieviča»42
Kamientary