Na arbicie Ziamli sapraŭdny śmietnik: amal kožny druhi abjekt u kosmasie ŭžo pieratvaryŭsia ŭ śmiećcie
Tysiačy abłomkaŭ starych rakiet i nieaktyŭnych spadarožnikaŭ nosiacca vakoł płaniety ź vielizarnaj chutkaściu, pahražajučy kaśmičnym aparatam i budučym ekśpiedycyjam. Chto ŭ lidarach i što možna zrabić, kab ačyścić arbitu?
Pavodle novaj spravazdačy inžyniernaj kampanii Accu, amal pałova ŭsich viadomych abjektaŭ na arbicie ciapier faktyčna ličycca kaśmičnym śmiećciem.
Daśledavańnie hruntujecca na danych amierykanskaj sietki kaśmičnaha nazirańnia Space Surveillance Network i bazy danych Space-Track.
Jak adznačajecca ŭ spravazdačy, z 33 269 abjektaŭ, jakija ciapier adsočvajucca vakoł Ziamli, 17 682 — heta spadarožniki, jašče 2396 — adpracavanyja rakietnyja stupieni, 12 550 — frahmienty śmiećcia, a 641 abjekt zastajecca nieidentyfikavanym.
Takim čynam, pišuć aŭtary, amal 47% usich abjektaŭ na arbicie ŭžo možna ličyć kaśmičnym śmiećciem. Pry hetym realnaja dola nieaktyŭnych abo niekantralavanych abjektaŭ, vierahodna, jašče bolšaja, bo mnohija spadarožniki daŭno pierastali pracavać. Faktyčna amal pałova ŭsiaho, što krucicca vakoł Ziamli, užo nie maje ni kantrolu, ni praktyčnaj karyści.
Nie ŭsie abjekty na arbicie adnolkava niebiaśpiečnyja. Bujnyja frahmienty — naprykład, adpracavanyja rakietnyja stupieni — adnosna lohka adsočvać i pry nieabchodnaści abychodzić. Značna bolšuju pahrozu ŭjaŭlajuć drobnyja abłomki.
Takija frahmienty ciažej zaŭvažyć, ale mienavita jany čaściej za ŭsio mohuć urazacca ŭ dziejnyja spadarožniki. Navat maleńki kavałak mietału pry kaśmičnych chutkaściach — prykładna 28 000 km/h — zdolny surjozna paškodzić aparat abo całkam vyvieści jaho z ładu.
U 2016 hodzie ŭ akno modula Cupola na Mižnarodnaj kaśmičnaj stancyi trapiŭ frahmient pamieram usiaho niekalki tysiačnych milimietra. Jon pakinuŭ na škle kratar šyrynioj kala šaści milimietraŭ.
Pry hetym situacyja praciahvaje paharšacca. Kolkaść zapuskaŭ u kosmas raście, a abłomki nazapašvajucca chutčej, čym ich paśpiavajuć vydalać z arbity.
Pavodle spravazdačy, ciapier na kožnyja dziesiać spadarožnikaŭ u kosmasie prypadaje prykładna siem frahmientaŭ śmiećcia.
Chto ŭnosić najbolšy ŭkład?
Kaśmičnaje śmiećcie raźmierkavana pamiž krainami vielmi nieraŭnamierna. Pavodle spravazdačy, z 12 550 viadomych frahmientaŭ abłomkaŭ na arbicie 96% (12 041 frahmient) prypadaje na try subjekty: Kitaj, krainy byłoha SND i ZŠA. Kitaj stvaryŭ 34% śmiećcia, a ZŠA i SND — prykładna pa 31%.
Vialikaja dola kitajskaha kaśmičnaha śmiećcia źviazanaja z vyprabavańniem supraćspadarožnikavaj rakiety, jakoje Kitaj pravioŭ u 2007 hodzie. Tady byŭ źniščany adzin sa starych kitajskich spadarožnikaŭ, a vybuch stvaryŭ vielizarnuju kolkaść abłomkaŭ. Hetaja padzieja ličycca adnoj z samych maštabnych katastrof kaśmičnaj ery pavodle kolkaści ŭtvoranaha śmiećcia.
U vypadku krain byłoha SND asnoŭnaja častka abłomkaŭ nazapasiłasia za dziesiacihodździ savieckich i rasijskich kaśmičnych zapuskaŭ.
ZŠA ž apynulisia siarod hałoŭnych krynic śmiećcia nie tolki praz maštabnuju kaśmičnuju prahramu, ale i praz bujnuju avaryju 2009 hoda. Tady nieaktyŭny rasijski spadarožnik «Kosmos-2251» sutyknuŭsia ź dziejnym amierykanskim spadarožnikam Iridium 33. Paśla sutyknieńnia na arbicie zastalisia tysiačy frahmientaŭ, mnohija ź jakich buduć krucicca vakoł Ziamli jašče dziesiacihodździami.
Pavodle amierykanskaj sistemy kaśmičnaha nazirańnia, navat bolš čym praź dziesiać hadoŭ paśla toj avaryi na arbicie ŭsio jašče zastajucca sotni abłomkaŭ abodvuch spadarožnikaŭ.
Častka abłomkaŭ pastupova hublaje vyšyniu i zharaje ŭ atmaśfiery, ale hety praces zajmaje hady. I navat paśla źniščeńnia prablema nie źnikaje całkam. Mietały nakštałt aluminiju, miedzi i lityju vyparajucca pry ŭvachodzie ŭ atmaśfieru, adnak ich drobnyja čaścicy zastajucca ŭ vierchnich płastach pavietra. Navukoŭcy ŭžo padazrajuć, što heta moža niehatyŭna ŭpłyvać na azonavy słoj.
Što rabić?
Na fonie rostu inviestycyj u kaśmičnuju halinu aktyŭna raźvivajecca kancepcyja «aktyŭnaha vydaleńnia śmiećcia» (Active Debris Removal). Pry hetym hłabalnych prahram pa ačystcy arbity pakul amal niama.
Adnym z najbolš pierśpiektyŭnych rašeńniaŭ ličacca misii pa zachopie abłomkaŭ. Naprykład, prajekt ClearSpace-1 Jeŭrapiejskaha kaśmičnaha ahienctva, zapusk jakoha zapłanavany na 2029 hod, budzie vykarystoŭvać śpiecyjalnyja robaty-manipulatary, kab zachapić i źvieści z arbity abjekt vahoj 94 kh.
Inšyja prajekty prapanujuć vykarystoŭvać tak zvanyja elektradynamičnyja trosy. Jany buduć uzajemadziejničać z mahnitnym polem Ziamli i pastupova tarmazić abłomki, prymušajučy ich sychodzić z arbity biez vykarystańnia paliva.
Jašče adzin varyjant — śpiecyjalnyja «vietrazi». Heta tonkija raskładnyja kanstrukcyi, jakija pavialičvajuć supraciŭleńnie ŭ vierchnich płastach atmaśfiery i dapamahajuć starym spadarožnikam chutčej padać na Ziamlu i zharać.
Isnujuć i bolš niezvyčajnyja kancepcyi. Naprykład, kaśmičnyja harpuny dla zachopu bujnych abłomkaŭ abo mahnitnyja sistemy stykoŭki. Taksama daśledujucca «łaziernyja vieniki» — mahutnyja łaziery na Ziamli abo ŭ kosmasie, jakija mohuć źlohku źmianiać trajektoryju śmiećcia, pastupova vyvodziačy jaho z arbity.
Paralelna kaśmičnyja ahienctvy sprabujuć chacia b zapavolić rost prablemy. Naprykład, spadarožniki ŭ kancy słužby ciapier imknucca «abiasškodžvać» — skidvać reštki paliva i adklučać sistemy, kab paźbiehnuć vybuchaŭ. Akramia taho, mnohija rehulatary patrabujuć, kab paśla zaviaršeńnia misii aparaty pakidali arbitu nie paźniej čym praz 25 hadoŭ. Niekatoryja krainy ŭžo prapanujuć skaracić hety termin da piaci hadoŭ. Inžyniery taksama pracujuć nad materyjałami, jakija buduć poŭnaściu zharać pry ŭvachodzie ŭ atmaśfieru.
Pieraškody
Niahledziačy na technałahičny prahres, na šlachu da «čystaha kosmasu» stajać surjoznyja pieraškody. Pa-pieršaje, heta vielizarny košt: vydaleńnie navat adnaho abjekta kaštuje kałasalnych hrošaj, a takich abjektaŭ — dziasiatki tysiač.
Pa-druhoje, isnujuć jurydyčnyja składanaści, bo pavodle mižnarodnaha prava kožny abłomak zastajecca ŭłasnaściu krainy, jakaja jaho zapuściła, što abmiažoŭvaje sumiesnyja dziejańni. Akramia taho, isnuje prablema «padvojnaha pryznačeńnia»: technałohija, zdolnaja prybrać stary spadarožnik, moža być vykarystana jak kaśmičnaja zbroja dla pierachopu čužych dziejučych aparataŭ.
U vyniku, pakul technałohii i pravavyja normy tolki raspracoŭvajucca, arbita stanovicca ŭsio bolš pierapoŭnienaj, a ryzyka sutyknieńniaŭ niaŭchilna raście. Pavodle acenak Accu, nad hałovami ludziej ciapier znachodzicca kala 15,5 tysiačy ton kaśmičnaha śmiećcia — prykładna stolki ž važać 40 vialikich pasažyrskich samalotaŭ Jumbo Jet. I hetaja masa praciahvaje pavialičvacca z kožnym hodam.
Kamientary