Dziaviataja płanieta Soniečnaj sistemy: ci blizkija my da razhadki jaje tajamnicy?
Z tych časoŭ, jak u 2006 hodzie Płuton straciŭ status płaniety, nam kazali, što my žyviem u sistemie z vaśmi płaniet. Ale niekatoryja navukoŭcy miarkujuć, što dziaviataja płanieta ŭsio-taki isnuje — i što dziakujučy vielmi mahutnamu novamu teleskopu my voś-voś zmožam znajści jaje, piša Bi-bi-si.
Absiervatoryja Viery Rubin u harach na poŭnačy Čyli z 2025 hoda pracuje nad tym, kab radykalna źmianić našy ŭjaŭleńni pra Suśviet. Siarod inšaha navukoŭcy spadziajucca, što zmohuć narešcie rastłumačyć niekatoryja dziŭnyja źjavy ŭ vakolicach našaj Soniečnaj sistemy.
Z 2016 hoda pytańnie pra Dziaviatuju płanietu — tema, jakaja vyklikaje vialikuju cikavaść i roznahałośsi siarod navukoŭcaŭ. Mienavita ŭ tym hodzie astranomy Kanstancin Batyhin i Majkł Braŭn z Kalifarnijskaha technałahičnaha instytuta (Kałtech) apublikavali artykuł z dovadami na karyść taho, što na zadvorkach Soniečnaj sistemy jość płanieta, masa jakoj prykładna ŭ 10 razoŭ pieravyšaje masu Ziamli
Na dumku navukoŭcaŭ, tolki najaŭnaść masiŭnaha niabiesnaha cieła moža rastłumačyć pavodziny hrupy šaści addalenych tranśnieptunavych abjektaŭ (TNA), jakija abaračajucca pa arbicie vakoł Sonca ŭ pojasie Kojpiera (ich siaredniaja adlehłaść da zorki bolšaja, čym u Nieptuna). Arbity TNA niezvyčajnym čynam nachilenyja i vyciahnutyja, što dazvalaje vykazać zdahadku, što na ich moža ŭpłyvać hravitacyjnaje pryciahnieńnie bolš bujnoha «susieda».
«Kali Dzieviataj płaniety nie isnuje, to ŭ nas niama tłumačeńnia mnohim dziŭnym źjavam», — skazaŭ Bi-bi-si prafiesar Braŭn.
Kali vy nie sočycie za astranomijaj, to možacie nie zrazumieć ironiju: Braŭn — adzin z hałoŭnych prychilnikaŭ hipotezy tajamničaj novaj płaniety, ale mienavita jaho praca była klučavoj dla taho, kab 20 hadoŭ tamu pazbavić statusu dziaviataj płaniety Płuton.
Płuton byŭ adkryty ŭ 1930 hodzie i da pačatku XXI stahodździa ličyŭsia samaj maleńkaj i samaj addalenaj płanietaj u našaj Soniečnaj sistemie.
U 2005 hodzie Braŭn razam z dvuma kalehami vyjaviŭ Erydu — abjekt pamieram z Płuton, jaki krucicca vakoł Sonca za miežami arbity Nieptuna. Adkryćcio Erydy značna paŭpłyvała na rašeńnie Mižnarodnaha astranamičnaha sajuza (MAS) źmianić vyznačeńnie płaniety ŭ 2006 hodzie i pazbavić Płuton hetaha statusu, «paniziŭšy» jaho — razam z Erydaj — da karlikavaj płaniety.
Dziŭnaja, ćmianaja i dalokaja
Zahvozdka ź idejaj isnavańnia inšaj dziaviataj płaniety ŭ tym, što nichto (prynamsi, aficyjna) jaje nie bačyŭ. Batyhin i Braŭn, naprykład, vykarystoŭvali dla svajho artykuła kampjutarnyja madeli. Častkova heta tłumačycca tym, što Dziaviataja płanieta — kali jana isnuje — vielmi daloka ad nas.
Pavodle acenki astranomaŭ z Kałtecha, u siarednim jana znachodzicca ad Sonca na adlehłaści, jakaja ŭ 20 razoŭ pieravyšaje siaredniuju adlehłaść ad Nieptuna da našaj zorki. Heta aznačaje, što adno abaračeńnie vakoł Sonca dla Dziaviataj płaniety moža zajmać da 20 tysiač ziamnych hadoŭ.
Abjekt na takoj adlehłaści ad Sonca adbivaje vielmi mała śviatła, što robić jaho vielmi ćmianym. Jašče bolš uskładniaje situacyju toje, što arbita Dziaviataj płaniety, pavodle raźlikaŭ astranomaŭ, vielmi niezvyčajnaja. U toj čas jak viadomyja nam vosiem płaniet Soniečnaj sistemy kruciacca pa amal kruhavych arbitach ź minimalnym nachiłam, arbita Dziaviataj płaniety, vierahodna, vielmi vyciahnutaja i nachilenaja.
Ale, mahčyma, chutka my zmožam ubačyć Dziaviatuju płanietu. Mahutnyja teleskopy minułaha, naprykład «Džejms Ueb», byli raspracavanyja dla nazirańnia za kankretnymi abjektami ŭ hłybokim kosmasie. Ale absiervatoryja Viery Rubin skanuje ŭsio nieba ŭ Paŭdniovym paŭšarji kožnyja niekalki načej.
Čakajecca, što absiervatoryja z usimi jaje technałohijami (uklučajučy samuju vialikuju ličbavuju kamieru ŭ śviecie) na praciahu 10 hadoŭ budzie katałahizavać miljardy kaśmičnych abjektaŭ, u tym liku bolš za 40 tysiač novych TNA.
«Rubin moža znachodzić mnostva abjektaŭ u kosmasie, jakija našmat mienš jarkija i našmat bolš dalokija, čym my mahli bačyć kali-niebudź», — kaža astranom Sara Hrynstryt, jakaja pracuje ŭ absiervatoryi.
«Kali Dziaviataja płanieta isnuje tam, dzie miarkujecca, i jaje pamier adpaviadaje hipotezie… Rubin znojdzie jaje», — śćviardžaje daśledčyca.
Paŭtareńnie historyi ź Nieptunam?
Braŭn taksama miarkuje, što absiervatoryja Rubin «albo znojdzie samu Dziaviatuju płanietu, albo znojdzie biassprečnaje paćviardžeńnie — ci abviaržeńnie — jaje isnavańnia». Kali jana isnuje, to, na dumku vučonaha, płanietu možna budzie vyjavić u najbližejšyja hod-dva. Heta budzie vielizarnym praryvam.
«Dziaviataja płanieta moža stać piataj pa pamiery ŭ našaj Soniečnaj sistemie i pieršaj adkrytaj za 180 hadoŭ!» — kaža Braŭn. Astranom maje na ŭvazie aficyjnaje adkryćcio Nieptuna ŭ 1846 hodzie.
Isnavańnie Nieptuna było pradkazana, kali astranomy zaŭvažyli anamalii ŭ arbicie susiedniaj płaniety — Urana. Zatym niamiecki vučony Johan Hotfryd Hale vykarystaŭ vyličeńni kaleh, kab adšukać Nieptun na niebie. Paźniej, zrešty, akazałasia, što jašče ŭ 1612 hodzie Halilea Halilej naziraŭ Nieptun u niebie, ale jon nie identyfikavaŭ abjekt jak płanietu: ruch Nieptuna ŭ adnosinach da zorak byŭ vielmi pavolnym i nieprykmietnym dla teleskopaŭ taho času.
Ci moža historyja paŭtarycca ź Dziaviataj płanietaj? Astrafizik Jelskaha ŭniviersiteta Malena Rajs padazraje, što heta całkam moža adbycca.
«Ja zusim nie pierakananaja ŭ tym, što Dziaviataj płaniety niama va ŭžo atrymanych nami danych. Treba prosta vielmi staranna ich vyvučyć», — kaža jana.
Samy typovy pamier u inšych sistemach
Mienavita heta, mahčyma, udałosia zrabić hrupie navukoŭcaŭ z Tajvania, Japonii i Aŭstralii ŭ krasaviku minułaha hoda. Jany praanalizavali ahlady nieba z dvuch infračyrvonych teleskopaŭ, zroblenyja ŭ 1983 i 2006 hodzie, i znajšli paru adnolkavych ćmianych kropak, za jakimi moža stajać ruch nieviadomaj płaniety.
Niekatoryja astranomy skieptyčna pastavilisia da ich znachodki. Sami navukoŭcy vielmi aściarožnyja ŭ svaich vysnovach.
«Zanadta rana kazać pra toje, što my znajšli Dziaviatuju płanietu», — pryznaje Tery Pchan z tajvańskaha Nacyjanalnaha ŭniviersiteta Cynchua.
Zamiest hetaha jon kaža pra vyjaŭleńnie «patencyjnaha kandydata» na rolu Dziaviataj płaniety.
Dla takich astranomaŭ, jak Rajs, paćviardžeńnie isnavańnia Dziaviataj płaniety nie stanie šokam. Hipatetyčnaja płanieta, zhodna z raźlikami navukoŭcaŭ, pa pamiery bolšaja za Ziamlu, ale mienšaja za Nieptun. Rajs kaža, što heta samy typovy pamier płaniet u inšych sistemach.
«My bačym płaniety takoha rodu vakoł prykładna pałovy zorak, a ŭ Soniečnaj sistemie ich niama», — tłumačyć jana.
Kali nie płanieta, to što?
Praciŭniki hipotezy ab isnavańni Dziaviataj płaniety vykarystoŭvajuć roznyja dovady: ad pamyłak nazirańnia ŭ pracy Batyhina i Braŭna da minułych prykładaŭ z tajamničymi płanietami. U pačatku XX stahodździa navukoŭcy tearetyzavali, što płanieta X upłyvaje na arbitu Urana, ale zatym hetaja teoryja była abvierhnutaja.
Dadaje skieptycyzmu i vyjaŭleńnie ŭ 2023 hodzie Amanita (2023 KQ₁₄) — TNA, arbita jakoha nie adpaviadaje arbitam šaści abjektaŭ, jakija analizavali Batyhin i Braŭn.
Kamanda astrafizikaŭ ź Julichskaha daśledčaha centra ŭ Hiermanii ŭ 2025 hodzie prapanavała alternatyŭnuju hipotezu na asnovie kampjutarnych simulacyj. Simulacyi dazvalajuć vykazać zdahadku, što miljardy hadoŭ tamu blizki pralot masiŭnaj zorki moh pryvieści da hravitacyjnaha chaosu, jaki i źmianiŭ arbity TNA.
«Ja nie budu śćviardžać, što Dziaviataj płaniety nie moža być, — kaža Siuzanna Pfałcnier, jakaja kiravała daśledavańniem. — Ale vierahodnaść nievialikaja».
Pavodle słoŭ Hrynstryt z absiervatoryi Viery Rubin, u apošnija hady dokazaŭ isnavańnia jašče adnoj płaniety ŭsio mienš i mienš. Ale navat kali praca absiervatoryi nie pryniasie nam dokazaŭ isnavańnia Dziaviataj płaniety, daśledčyca nastrojenaja aptymistyčna.
«U źniešniaj častcy Soniečnaj sistemy jość vielizarny rehijon, jaki jašče amal nie vyvučany… Chto viedaje, što nas tam čakaje», — kaža jana.
«Z kožnym adkazam na pytańnie pierad nami paŭstajuć novyja pytańni».
Dziesiacihadovaja dziaŭčynka paprasiła hiendyrektara NASA znoŭ ličyć Płuton płanietaj. Jon joj adkazaŭ
Za Nieptunam moža być jašče adna płanieta pamieram ź Ziamlu, pra jakuju raniej nie padazravali
Čamu amierykancy tak irvucca na Miesiac, što tam buduć zdabyvać? I što da taho biełarusam? Tłumačyć biełaruski astrafizik
Čamu ludzi paŭstahodździa nie lotali da Miesiaca?
Ci mahčyma zaciažarać u kosmasie? Navukoŭcy pravieryli
Ciapier čytajuć
Maksim Znak: My ź Cichanoŭskaj zajšli padavać skarhu ŭ kabiniet Jarmošynaj — ale Jarmošynaj tam nie było57
Kamientary
A to budzie jak u aniekdotach pra mnahačleny. Ci drevami nazyvać tolki drevy ŭ teoryi hrafaŭ - nu hłupstva ž.
Dla mianie płanieta - ŭsio što dastatkova kruhłaje i ciažkoje kab mianie na joj utrymać. I nie biady kali ciažejšaja płanieta trymaje la siabie lahčejšuju.
Dla mianie i Miesiac - płanieta, i Płuton, i Hanimied.
Adzinaje proźvišča nie daje vam takoj padstavy.
Pačytajcie dzie jon pracuje i žyvie.