Naščadki Załatoj Ardy. Jak Kazachstan pry prezidencie Takajevie pravodzić «rebrendynh» svajoj historyi
Kazachstan pry prezidencie Kasym-Žamarcie Takajevie pačaŭ kampaniju samastojnaha pieraasensavańnia i «rebrendynhu» svajoj historyi. Ciapier kazachskaja dziaržava padajecca i ŭnutry krainy, i na mižnarodnaj arenie jak spadkajemca Załatoj Ardy. Kazachstanskija ŭłady kažuć, što kraina, jakaja zdabyła niezaležnaść ad Rasii jašče ŭ 1991 hodzie, ciapier narešcie maje skarystacca svaim pravam niezaležna asensoŭvać i svaju historyju, piša Ruskaja słužba Bi-bi-si.
Novaja histaryčnaja palityka vidavočna skiravanaja suprać papularnaj u Rasii viersii historyi kazachaŭ, pavodle jakoj da dałučeńnia da Rasijskaj impieryi, a zatym da Savieckaha Sajuza jany nie mieli nijakaj dziaržaŭnaści i byli dzikimi kačeŭnikami.
Adnačasova hety novy pohlad na historyju moža razhladacca i jak składovaja častka źniešniaj palityki Takajeva, jaki prasoŭvaje vobraz Kazachstana jak Middle Power — adnoj z upłyvovych na suśvietnaj arenie dziaržaŭ siaredniaj vieličyni.
Pramy spadkajemca Ardy
Paśla taho jak Takajeŭ u 2019 hodzie staŭ prezidentam, Astana pačała aktyŭna padtrymlivać daśledavańni historyi Załatoj Ardy, dakładniej, dziaržavy Ułus Džučy — zachodniaj častki hihanckaj impieryi Čynhischana, a zatym adnoj ź jaje dziaržaŭ-spadkajemcaŭ, jakija ŭtvarylisia paśla raspadu.
U 2021 hodzie Takajeŭ inicyjavaŭ stvareńnie Instytuta vyvučeńnia Ułusa Džučy, a taksama rasparadziŭsia adrestaŭravać maŭzalej Džučy-chana, syna Čynhischana, va Ułytaŭskaj vobłaści ŭ centralnym Kazachstanie.
U niadaŭna vydadzienaj siamitomnaj historyi Kazachstana padrabiazna vykładziena historyja Załatoj Ardy jak papiarednicy Kazachskaha chanstva, jakoje ŭźnikła ŭ 1465 hodzie.
U mai hetaha hoda ŭ Astanie adbyŭsia mižnarodny simpozium pa historyi Załatoj Ardy. Adkryvaŭ jaho asabista prezident Takajeŭ.
U svajoj pramovie na adkryćci Takajeŭ nazvaŭ epochu Załatoj Ardy najvažniejšaj častkaj «pieryjadu cyvilizacyjnaj evalucyi» i skazaŭ, što pavodle novaj Kanstytucyi Kazachstana, pryniataj tolki ŭ sakaviku, zachoŭvać pierajemnaść ź Vialikim stepam i jaho tysiačahadovaj historyjaj — śviaty abaviazak kazachaŭ.
«Naša kraina — pramy spadkajemca Załatoj Ardy», — zajaviŭ kazachski prezident.
Ułus Džučy Takajeŭ nazvaŭ
«impieryjaj, jakaja złučała Zachad i Uschod, akazała značny ŭpłyŭ na ŭźniknieńnie i raźvićcio roznych cyvilizacyj i dziaržaŭ i, niesumnienna, była najvažniejšaj palityčnaj sistemaj».
Prezident raskazaŭ, što Kazachstan ciapier
«aktyŭna pierahladaje sastarełyja dohmy i stereatypy, jakija zvodziać niekali mahutnyja stepavyja impieryi da tak zvanych «paŭdziaržaŭ» i navat pakazvajuć kačavyja narody jak dzikuju, varvarskuju siłu, jakaja naohuł isnavała pa-za hłabalnym histaryčnym kantekstam».
Pavodle słoŭ Takajeva, nasamreč intelektualnaja evalucyja Centralnaj Azii siarod inšaha była zasnavanaja na «enierhii kačavoha śvietu i ciurkska-manholskaj spadčynie», a ekanomika Załatoj Ardy spałučała kačavy ład žyćcia, haradskija ramieśnickija tradycyi i kantrol nad paŭnočnaj častkaj Vialikaha šaŭkovaha šlachu.
Załataja Arda ŭ interpretacyi Takajeva abjadnoŭvała roznyja kultury ŭ «adzinuju sistemu humanitarnaha i palityčnaha partniorstva», i ciapier Jeŭrazija, pavodle jaho zadumy, pavinna adpaviadać svajoj histaryčnaj misii i być «važnym cyvilizacyjnym i hieapalityčnym polusam śvietu».
Anieksija Kryma jak pierałomny momant
Jak tłumačyŭ u lipieni ŭ intervju «Azattyk Azija», padraździaleńniu «Radyjo Svaboda», kiraŭnik Instytuta vyvučeńnia Ułusa Džučy Žaksyłyk Sabitaŭ, u 1990‑ia hady stanovišča ŭ Kazachstanie było składanym i «lubyja pamknieńni ŭ bok rostu nacyjanalnaj samaśviadomaści mahli pryvieści navat da hramadzianskaj vajny».
Tamu ŭłady Kazachstana, pavodle jaho słoŭ, ustrymlivalisia ad taho, kab akcentavać temy histaryčnaj i nacyjanalnaj samaśviadomaści kazachaŭ. Pry Nursułtanie Nazarbajevie ŭłady bolš uvahi nadavali idei sučasnaha niezaležnaha Kazachstana jak dziaržavy, stvoranaj užo ŭ najnoŭšy čas.
Pavodle słoŭ Sabitava, pierałomnym momantam stała anieksija Rasijaj Kryma ŭ 2014 hodzie.
«U palityčnaj elity ŭźnikła razumieńnie, što vieryć u toje, što Nursułtan Abišavič — zasnavalnik [dziaržavy], — heta vielmi drennaja historyja. Tamu cikavaść da historyi da Nazarbajeva paśla Kryma vielmi mocna vyrasła. U 2019 hodzie adnavili histaryčnuju spraviadlivaść. Pačali źviartać uvahu na Załatuju Ardu. Tamu što jana papiaredničała Kazachskamu chanstvu i bieź jaje niemahčyma zrazumieć historyju Kazachskaha chanstva», — praciahvaje Žaksyłyk Sabitaŭ.
Namieśnik kiraŭnika kazachstanskaha Instytuta historyi i etnałohii Žamart Ženis pisaŭ u artykule na sajcie haziety «Viačerniaja Astana», što ŭ Kazachstanie šmat hadoŭ daminavała jeŭracentryčnaja paradyhma, ale ciapier jon zdolny niezaležna vyznačać dla siabie «sapraŭdny ideałahičny kirunak».
Hety kirunak, na dumku Ženisa,
«zasnavany na histaryčnych faktach i nacyjanalnych kaštoŭnaściach, adlustroŭvaje status krainy jak rehijanalnaj dziaržavy i moža abjadnać narod i ŭładu i padniać nacyjanalny duch».
«Niama čym hanarycca»
Pry hetym Astana jasna razumieła, što jaje imknieńnie pazicyjanavać Kazachstan jak dziaržavu, jakaja karaniami sychodzić u časy Załatoj Ardy, nie mahło nie vyklikać razdražnionaj reakcyi ŭ Rasii, dzie historyki ŭ asnoŭnym razhladajuć Ardu praz pryzmu pakutaŭ, jakija pryniesła «tatarska-manholskaje jarmo».
Kasym-Žamart Takajeŭ u svajoj travieńskaj pramovie zaklikaŭ abjektyŭna i palityčna niejtralna vyvučać historyju i paźbiahać «liniejnaha pohladu na składanuju, šmatsłojnuju historyju Załatoj Ardy», kab nie sapsavać dobryja adnosiny pamiž narodami i krainami.
Ale mnohich u Rasii takija zakliki nie pierakonvajuć. Naprykład, aŭtar internet-časopisa «Vojenno-političieskaja analitika» Mikita Miandkovič u červieńskim artykule pa śladach majkaha simpoziumu ŭ Astanie napisaŭ, što ŭ kazachaŭ, maŭlaŭ, niama padstaŭ hanarycca spadčynaj Załatoj Ardy, tamu što ŭ pieryjad zavajavańnia jana niesła prodkam sučasnych kazachaŭ hienacyd, a zatym jany, u interpretacyi Miandkoviča, «byli adnymi z mnostva dańnikaŭ Załatoj Ardy, składajučy častku […] sacyjalnych nizoŭ na paduładnych joj terytoryjach».
«Kulturnaje adradžeńnie kazachaŭ», jak pierakonvaje Miandkovič, pačałosia tolki ŭ XIX stahodździ, paśla ich dałučeńnia da Rasijskaj Impieryi.
Niekatoryja rasijskija kamientatary interpretujuć imknieńnie Kazachstana padkreślivać histaryčnuju suviaź z Załatoj Ardoj i jak schavany zamach na vialikija častki terytoryi ciapierašniaj Rasii, jakija taksama ŭvachodzili va Ułus Džučy i karennaje nasielnictva jakich etnična blizkaje da ciurkskich narodaŭ.
«Samaje jaskravaje padzieja ŭ historyi Kazachstana»
Hety adychod Kazachstana ad rasijska-savieckaj viersii historyi vitaje, u pryvatnaści, suzasnavalnik analityčnaha centra «Ukrainski instytut budučyni» Anatol Amielin. U mai jon pisaŭ, što hetaje «pierafarmatavańnie histaryčnaha naratyvu» maje stratehičnaje značeńnie.
Na dumku Amielina, Kazachstan takim čynam «dystancujecca ad savieckaha i «ruskamirskaha» cyvilizacyjnaha pola». Akramia taho, pavodle mierkavańnia ŭkrainskaha analityka, pošuk karanioŭ u historyi Ardy i Ułusa Džučy budzie spryjać i ŭnutranaj nacyjanalnaj kansalidacyi.
«Spadčyna Załatoj Ardy abjadnoŭvaje ŭsie kazachskija žuzy i rody pad ahulnym instytucyjnym dacham, jaki isnavaŭ da padziełu na kazachaŭ, nahajcaŭ, tataraŭ i ŭźbiekaŭ, što dapamahaje pieraadolvać trajbalizm», — ličyć Amielin.
Vitaje novy padychod Kazachstana da svajoj historyi i historyk Marat Hacin z rasijskaha Tatarstana.
«Heta całkam narmalnaja źjava. U Kazachstanie cikaviacca ŭłasnaj nacyjanalnaj historyjaj, jakuju jany źviazvajuć sa spadčynaj Załatoj Ardy. Heta niepasredna źviazana z umacavańniem identyčnaści. Bo epocha Ułusa Džučy, mabyć, samaja jaskravaja padzieja ŭ historyi Kazachstana», — skazaŭ Hacin u intervju ŭ lipieni hetaha hoda.
Ale ŭźbiekski antrapołah i palityčny fiłosaf Bachcijor Alimdžanaŭ aścierahajecca, što pretenzii Kazachstana na pierajemnaść ź impieryjaj zavajoŭnikaŭ mohuć stvaryć napružanaść u Centralnaj Azii.
Alimdžanaŭ nahadaŭ u razmovie z «Azattyk Azija», što Uźbiekistan jašče z pačatku 1990‑ch «pačaŭ prasoŭvać ideałohiju Cimura» i śćviardžać, što ŭźbieki — naščadki Tamierłana, to-bok lidary Centralnaj Azii.
«Mienavita reabilitacyja hetaj impierskaści pieraškodziła centralnaazijackaj intehracyi. U toj čas siarod susiedziaŭ nie było takich ambicyj. Tolki va Uźbiekistana. A ciapier Kazachstan taksama «chvareje». Toje, što Kazachstan źjaŭlajecca spadkajemcam i pierajemnikam Załatoj Ardy, viadoma, stvaraje napružanaść u rehijonie. Tamu što ciapier źjaŭlajucca dźvie padobnyja impierskaści. I ciapier jany buduć pamiž saboj kankuravać», — ličyć Alimdžanaŭ.
«Praces nie moža być admienieny»
U samim Kazachstanie mnohija historyki i palityčnyja ahladalniki z entuzijazmam padtrymlivajuć histaryčnuju palityku Takajeva.
«Admaŭlać suviaź kazachaŭ z Załatoj Ardoj — usio roŭna što admaŭlać suviaź sučasnych jeŭrapiejcaŭ sa staražytnym śvietam», — pisaŭ u červieni ahladalnik niedziaržaŭnaha vydańnia Exclusive.kz Marlen Zimanaŭ.
«Kazachskaje chanstva ŭźnikła nie na pustym miescy. Jano stała pramym praciaham džučydskaj dziaržaŭnaści paśla raspadu Ułusa Džučy. Kazachskija chany pachodzili z toj ža dynastyi Čynhizidaŭ, jakaja kiravała Załatoj Ardoj. Palityčnyja instytuty, normy ŭłady, vajskovaja arhanizacyja i ŭjaŭleńni pra dziaržaŭnaść farmavalisia ŭnutry ardynskaha śvietu», — tłumačyć Zimanaŭ.
Kazachstanski palitołah Askat Dukienbajeŭ, palemizujučy ŭ artykule na tym ža sajcie Exclusive ź Mikitam Miandkovičam i inšymi apanientami, tłumačyć, što kazachskija historyki imknucca pieraadoleć spadčynu rasijskaha i savieckaha pieryjadaŭ, praź jakuju ŭ Centralnaj Azii panavała rasijskaja papularnaja viersija historyi Ułusa Džučy.
«Interpretacyi, jakija zychodziać ad ciurkskich i manholskich narodaŭ postsavieckaj Jeŭrazii — kazachaŭ, tataraŭ, baškiraŭ, uźbiekaŭ, karakałpakaŭ, turkmienaŭ, azierbajdžancaŭ, kałmykaŭ, burataŭ-manhołaŭ i inšych narodaŭ, čyje histaryčnyja i histaryjahrafičnyja tradycyi źviazanyja sa spadčynaj Čynhischana i čynhizidskich dziaržaŭnych dynastyj, — niaredka ŭsprymalisia (i šmat u čym praciahvajuć usprymacca) jak druhasnyja, pieryfieryjnyja abo palityčna matyvavanyja, a nie jak raŭnapraŭnyja viersii ahulnaha minułaha», — tłumačyć Dukienbajeŭ.
«Tym nie mienš, niahledziačy na zachavańnie hetaj asimietryi, jakoj usio bolš paśladoŭna kidaje vyklik abnoŭlenaja histaryjahrafija Kazachstana i inšych postimpierskich hramadstvaŭ rehijona, — praciahvaje kazachstanski palitołah, — narody Paŭnočnaj i Centralnaj Jeŭrazii pastupova pieraasensoŭvajuć ardynskuju spadčynu i intehrujuć jaje va ŭłasnyja histaryčnyja naratyvy».
«Praces asensavańnia i pieraasensavańnia ardynskaj spadčyny ŭžo staŭ častkaj histaryčnaj realnaści rehijona i nie moža być admienieny abo «zabłakavany» źniešnimi interpretacyjnymi ramkami», — padsumoŭvaje palitołah Askat Dukienbajeŭ.
Takajeŭ zajaviŭ pra pačatak novaj ery ŭ Kazachstanie
Ciurkskija dziaržavy damovilisia pra adziny łacinski ałfavit. Ubaku tolki Kyrhyzstan
Niekalki krain byłoha SSSR samastojna zaćvierdziać nacyjanalnyja ałfavity na bazie ahulnaciurkskaha
Chronika derusifikacyi: jak ruskija ŭ Kazachstanie, Kyrhyzstanie, Jakucii i Tatarstanie z bolšaści stali mienšaściu
Kamientary
pakul maskoŭski ułus kraŭ našu historyju Vikinhaŭ, Kazachi skarali ich sapraŭdnuju historyju ułusa džučy. Tamu Nam usio siońnia treba 2 nazvy vykarystoŭvać Litviny i Biełarusy , adnačasova.
"našy histaryčnyja ziemli"
"dań za 500 hadoŭ"
"iarłyk nie zabudźciesia atrymać"