Нашчадкі Залатой Арды. Як Казахстан пры прэзідэнце Такаеве праводзіць «рэбрэндынг» сваёй гісторыі

Новая гістарычная палітыка відавочна скіраваная супраць папулярнай у Расіі версіі гісторыі казахаў, паводле якой да далучэння да Расійскай імперыі, а затым да Савецкага Саюза яны не мелі ніякай дзяржаўнасці і былі дзікімі качэўнікамі.

Адначасова гэты новы погляд на гісторыю можа разглядацца і як складовая частка знешняй палітыкі Такаева, які прасоўвае вобраз Казахстана як Middle Power — адной з уплывовых на сусветнай арэне дзяржаў сярэдняй велічыні.

Прамы спадкаемца Арды

Пасля таго як Такаеў у 2019 годзе стаў прэзідэнтам, Астана пачала актыўна падтрымліваць даследаванні гісторыі Залатой Арды, дакладней, дзяржавы Улус Джучы — заходняй часткі гіганцкай імперыі Чынгісхана, а затым адной з яе дзяржаў-спадкаемцаў, якія ўтварыліся пасля распаду.

У 2021 годзе Такаеў ініцыяваў стварэнне Інстытута вывучэння Улуса Джучы, а таксама распарадзіўся адрэстаўраваць маўзалей Джучы-хана, сына Чынгісхана, ва Улытаўскай вобласці ў цэнтральным Казахстане.

У нядаўна выдадзенай сямітомнай гісторыі Казахстана падрабязна выкладзена гісторыя Залатой Арды як папярэдніцы Казахскага ханства, якое ўзнікла ў 1465 годзе.

Павялічыць

У маі гэтага года ў Астане адбыўся міжнародны сімпозіум па гісторыі Залатой Арды. Адкрываў яго асабіста прэзідэнт Такаеў.

У сваёй прамове на адкрыцці Такаеў назваў эпоху Залатой Арды найважнейшай часткай «перыяду цывілізацыйнай эвалюцыі» і сказаў, што паводле новай Канстытуцыі Казахстана, прынятай толькі ў сакавіку, захоўваць пераемнасць з Вялікім стэпам і яго тысячагадовай гісторыяй — святы абавязак казахаў.

«Наша краіна — прамы спадкаемца Залатой Арды», — заявіў казахскі прэзідэнт.

Улус Джучы Такаеў назваў

«імперыяй, якая злучала Захад і Усход, аказала значны ўплыў на ўзнікненне і развіццё розных цывілізацый і дзяржаў і, несумненна, была найважнейшай палітычнай сістэмай».

Прэзідэнт расказаў, што Казахстан цяпер

«актыўна пераглядае састарэлыя догмы і стэрэатыпы, якія зводзяць некалі магутныя стэпавыя імперыі да так званых «паўдзяржаў» і нават паказваюць качавыя народы як дзікую, варварскую сілу, якая наогул існавала па-за глабальным гістарычным кантэкстам».

Паводле слоў Такаева, насамрэч інтэлектуальная эвалюцыя Цэнтральнай Азіі сярод іншага была заснаваная на «энергіі качавога свету і цюркска-мангольскай спадчыне», а эканоміка Залатой Арды спалучала качавы лад жыцця, гарадскія рамесніцкія традыцыі і кантроль над паўночнай часткай Вялікага шаўковага шляху.

Залатая Арда ў інтэрпрэтацыі Такаева аб'ядноўвала розныя культуры ў «адзіную сістэму гуманітарнага і палітычнага партнёрства», і цяпер Еўразія, паводле яго задумы, павінна адпавядаць сваёй гістарычнай місіі і быць «важным цывілізацыйным і геапалітычным полюсам свету».

Анексія Крыма як пераломны момант

Як тлумачыў у ліпені ў інтэрв'ю «Азаттык Азія», падраздзяленню «Радыё Свабода», кіраўнік Інстытута вывучэння Улуса Джучы Жаксылык Сабітаў, у 1990‑я гады становішча ў Казахстане было складаным і «любыя памкненні ў бок росту нацыянальнай самасвядомасці маглі прывесці нават да грамадзянскай вайны».

Таму ўлады Казахстана, паводле яго слоў, устрымліваліся ад таго, каб акцэнтаваць тэмы гістарычнай і нацыянальнай самасвядомасці казахаў. Пры Нурсултане Назарбаеве ўлады больш увагі надавалі ідэі сучаснага незалежнага Казахстана як дзяржавы, створанай ужо ў найноўшы час.

Павялічыць

Паводле слоў Сабітава, пераломным момантам стала анексія Расіяй Крыма ў 2014 годзе.

«У палітычнай эліты ўзнікла разуменне, што верыць у тое, што Нурсултан Абішавіч — заснавальнік [дзяржавы], — гэта вельмі дрэнная гісторыя. Таму цікавасць да гісторыі да Назарбаева пасля Крыма вельмі моцна вырасла. У 2019 годзе аднавілі гістарычную справядлівасць. Пачалі звяртаць увагу на Залатую Арду. Таму што яна папярэднічала Казахскаму ханству і без яе немагчыма зразумець гісторыю Казахскага ханства», — працягвае Жаксылык Сабітаў.

Намеснік кіраўніка казахстанскага Інстытута гісторыі і этналогіі Жамарт Жэніс пісаў у артыкуле на сайце газеты «Вячэрняя Астана», што ў Казахстане шмат гадоў дамінавала еўрацэнтрычная парадыгма, але цяпер ён здольны незалежна вызначаць для сябе «сапраўдны ідэалагічны кірунак».

Гэты кірунак, на думку Жэніса,

«заснаваны на гістарычных фактах і нацыянальных каштоўнасцях, адлюстроўвае статус краіны як рэгіянальнай дзяржавы і можа аб'яднаць народ і ўладу і падняць нацыянальны дух».

«Няма чым ганарыцца»

Пры гэтым Астана ясна разумела, што яе імкненне пазіцыянаваць Казахстан як дзяржаву, якая каранямі сыходзіць у часы Залатой Арды, не магло не выклікаць раздражнёнай рэакцыі ў Расіі, дзе гісторыкі ў асноўным разглядаюць Арду праз прызму пакутаў, якія прынесла «татарска-мангольскае ярмо».

Касым-Жамарт Такаеў у сваёй травеньскай прамове заклікаў аб'ектыўна і палітычна нейтральна вывучаць гісторыю і пазбягаць «лінейнага погляду на складаную, шматслойную гісторыю Залатой Арды», каб не сапсаваць добрыя адносіны паміж народамі і краінамі.

Але многіх у Расіі такія заклікі не пераконваюць. Напрыклад, аўтар інтэрнэт-часопіса «Военно-политическая аналитика» Мікіта Мяндковіч у чэрвеньскім артыкуле па слядах майкага сімпозіуму ў Астане напісаў, што ў казахаў, маўляў, няма падстаў ганарыцца спадчынай Залатой Арды, таму што ў перыяд заваявання яна несла продкам сучасных казахаў генацыд, а затым яны, у інтэрпрэтацыі Мяндковіча, «былі аднымі з мноства даннікаў Залатой Арды, складаючы частку […] сацыяльных нізоў на падуладных ёй тэрыторыях».

«Культурнае адраджэнне казахаў», як пераконвае Мяндковіч, пачалося толькі ў XIX стагоддзі, пасля іх далучэння да Расійскай Імперыі.

Некаторыя расійскія каментатары інтэрпрэтуюць імкненне Казахстана падкрэсліваць гістарычную сувязь з Залатой Ардой і як схаваны замах на вялікія часткі тэрыторыі цяперашняй Расіі, якія таксама ўваходзілі ва Улус Джучы і карэннае насельніцтва якіх этнічна блізкае да цюркскіх народаў.

«Самае яскравае падзея ў гісторыі Казахстана»

Гэты адыход Казахстана ад расійска-савецкай версіі гісторыі вітае, у прыватнасці, сузаснавальнік аналітычнага цэнтра «Украінскі інстытут будучыні» Анатоль Амелін. У маі ён пісаў, што гэтае «перафарматаванне гістарычнага наратыву» мае стратэгічнае значэнне.

На думку Амеліна, Казахстан такім чынам «дыстанцуецца ад савецкага і «рускамірскага» цывілізацыйнага поля». Акрамя таго, паводле меркавання ўкраінскага аналітыка, пошук каранёў у гісторыі Арды і Улуса Джучы будзе спрыяць і ўнутранай нацыянальнай кансалідацыі.

«Спадчына Залатой Арды аб'ядноўвае ўсе казахскія жузы і роды пад агульным інстытуцыйным дахам, які існаваў да падзелу на казахаў, нагайцаў, татараў і ўзбекаў, што дапамагае пераадольваць трайбалізм», — лічыць Амелін.

Вітае новы падыход Казахстана да сваёй гісторыі і гісторык Марат Гацін з расійскага Татарстана.

«Гэта цалкам нармальная з'ява. У Казахстане цікавяцца ўласнай нацыянальнай гісторыяй, якую яны звязваюць са спадчынай Залатой Арды. Гэта непасрэдна звязана з умацаваннем ідэнтычнасці. Бо эпоха Улуса Джучы, мабыць, самая яскравая падзея ў гісторыі Казахстана», — сказаў Гацін у інтэрв'ю ў ліпені гэтага года.

Але ўзбекскі антраполаг і палітычны філосаф Бахціёр Алімджанаў асцерагаецца, што прэтэнзіі Казахстана на пераемнасць з імперыяй заваёўнікаў могуць стварыць напружанасць у Цэнтральнай Азіі.

Алімджанаў нагадаў у размове з «Азаттык Азія», што Узбекістан яшчэ з пачатку 1990‑х «пачаў прасоўваць ідэалогію Цімура» і сцвярджаць, што ўзбекі — нашчадкі Тамерлана, то-бок лідары Цэнтральнай Азіі.

«Менавіта рэабілітацыя гэтай імперскасці перашкодзіла цэнтральнаазіяцкай інтэграцыі. У той час сярод суседзяў не было такіх амбіцый. Толькі ва Узбекістана. А цяпер Казахстан таксама «хварэе». Тое, што Казахстан з'яўляецца спадкаемцам і пераемнікам Залатой Арды, вядома, стварае напружанасць у рэгіёне. Таму што цяпер з'яўляюцца дзве падобныя імперскасці. І цяпер яны будуць паміж сабой канкураваць», — лічыць Алімджанаў.

«Працэс не можа быць адменены»

У самім Казахстане многія гісторыкі і палітычныя аглядальнікі з энтузіязмам падтрымліваюць гістарычную палітыку Такаева.

«Адмаўляць сувязь казахаў з Залатой Ардой — усё роўна што адмаўляць сувязь сучасных еўрапейцаў са старажытным светам», — пісаў у чэрвені аглядальнік недзяржаўнага выдання Exclusive.kz Марлен Зіманаў.

«Казахскае ханства ўзнікла не на пустым месцы. Яно стала прамым працягам джучыдскай дзяржаўнасці пасля распаду Улуса Джучы. Казахскія ханы паходзілі з той жа дынастыі Чынгізідаў, якая кіравала Залатой Ардой. Палітычныя інстытуты, нормы ўлады, вайсковая арганізацыя і ўяўленні пра дзяржаўнасць фармаваліся ўнутры ардынскага свету», — тлумачыць Зіманаў.

Казахстанскі палітолаг Аскат Дукенбаеў, палемізуючы ў артыкуле на тым жа сайце Exclusive з Мікітам Мяндковічам і іншымі апанентамі, тлумачыць, што казахскія гісторыкі імкнуцца пераадолець спадчыну расійскага і савецкага перыядаў, праз якую ў Цэнтральнай Азіі панавала расійская папулярная версія гісторыі Улуса Джучы.

«Інтэрпрэтацыі, якія зыходзяць ад цюркскіх і мангольскіх народаў постсавецкай Еўразіі — казахаў, татараў, башкіраў, узбекаў, каракалпакаў, туркменаў, азербайджанцаў, калмыкаў, буратаў-манголаў і іншых народаў, чые гістарычныя і гістарыяграфічныя традыцыі звязаныя са спадчынай Чынгісхана і чынгізідскіх дзяржаўных дынастый, — нярэдка ўспрымаліся (і шмат у чым працягваюць успрымацца) як другасныя, перыферыйныя або палітычна матываваныя, а не як раўнапраўныя версіі агульнага мінулага», — тлумачыць Дукенбаеў.

«Тым не менш, нягледзячы на захаванне гэтай асіметрыі, якой усё больш паслядоўна кідае выклік абноўленая гістарыяграфія Казахстана і іншых постімперскіх грамадстваў рэгіёна, — працягвае казахстанскі палітолаг, — народы Паўночнай і Цэнтральнай Еўразіі паступова пераасэнсоўваюць ардынскую спадчыну і інтэгруюць яе ва ўласныя гістарычныя наратывы».

«Працэс асэнсавання і пераасэнсавання ардынскай спадчыны ўжо стаў часткай гістарычнай рэальнасці рэгіёна і не можа быць адменены або «заблакаваны» знешнімі інтэрпрэтацыйнымі рамкамі», — падсумоўвае палітолаг Аскат Дукенбаеў.

• 1
• 0
• 1
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0