Заснавальнік «Куфра»: Цяпер не час пытацца, што Ціханоўская можа зрабіць для цябе. Пытанне, што можаш зрабіць ты

Свой лёс Міхаіл Сендар называе «нетыпова касмапалітычным». Ён нарадзіўся ў БССР, у канцы 1980‑х некалькі гадоў жыў з бацькамі ў Нігерыі, затым вярнуўся ва ўжо незалежную Беларусь. У канцы 1990-х, у падлеткавым узросце, пераехаў у Швецыю.

Нягледзячы на тое, што Міхаіл трывала абгрунтаваўся ў Скандынавіі, атрымаўшы грамадзянства і адукацыю ў Стакгольмскай школе эканомікі, у 2013 годзе ён вярнуўся ў Беларусь. Яму прапанавалі ўзначаліць новы для краіны праект — пляцоўку аб'яў «Куфар», якая належала скандынаўскаму канцэрну Schibsted.

«Гэта была вельмі цікавая прапанова — узначаліць маркетплэйс у Беларусі. Таму што я люблю Беларусь, гэта мая радзіма, і мне там падабаецца, нягледзячы на ўсе заганы. У той час сітуацыя была не такая, як цяпер, — не Паўночная Карэя. Усё ж такі там яшчэ можна было жыць і існаваць, калі ты адзін, без дзяцей, і табе не трэба важдацца з нейкімі дзіцячымі садкамі, школамі, дзяржаўнымі паліклінікамі і гэтак далей. Тады там было жыць даволі зручна», — успамінае Міхаіл.

Вяртанне на радзіму не абышлося без бюракратычных казусаў. Пражыўшы ў Беларусі амаль пяць гадоў і кіруючы буйной кампаніяй, фармальна Міхаіл быў бяздомным.

«У мяне быў пашпарт серыі РР для беларусаў, якія жывуць за мяжой. Па законе, калі ты знаходзішся ў краіне больш за паўгода, яго трэба памяняць на звычайны. Але калі я паспрабаваў гэта зрабіць, мне сказалі, што патрэбна даведка з ваенкамата. Я пайшоў у ваенкамат, а там адказалі: «Мы вам не выдадзім даведку без нармальнага пашпарта, ваш РР нам не падыходзіць». Шах і мат. У мяне не атрымалася гэты парадокс вырашыць. У выніку я не мог нідзе прапісацца. Жыў у Беларусі, працаваў дырэктарам кампаніі амаль пяць гадоў, не маючы фармальна нідзе рэгістрацыі», — смяецца Сендар.

«У рэкламе ўбачылі двух мужчын, якія абдымаюцца»

У 2013 годзе, калі Міхаіл Сендар узначаліў «Куфар», рынак анлайн-аб'яў у Беларусі быў моцна фрагментаваны. На ім працавалі чатыры буйныя гульцы, але не было ніводнага відавочнага лідара.

Павялічыць

«У нас была выразная амбіцыя — захапіць гэты рынак. У той момант сітуацыя грала нам на руку. Былі slando.by, «З рук у рукі», «Барахолка Анлайнера» і second.by. Таму «Куфар» увязаўся ў бойку ў сітуацыі, калі было акно магчымасцяў. Не магу сказаць, што ў нас былі нейкія прадуктовыя перавагі, але быў энтузіязм і ноў-хау з іншых рынкаў, таму што «Куфар» тады ўваходзіў у канцэрн Schibsted. І была добрая фінансавая падпітка, што немалаважна», — тлумачыць Міхаіл.

Праца ў Беларусі, па словах Міхаіла, заўсёды была звязана з неабходнасцю лавіраваць паміж патрабаваннямі чыноўнікаў. Але сур'ёзнага ціску на «Куфар» ніколі не было: пляцоўка была чыста камерцыйнай. Аднак без кур'ёзных сітуацый не абыходзілася. Аднойчы ў адной з рэкламных кампаній дзяржава ўгледзела прапаганду аднаполых адносін.

«Была рэкламная кампанія са слоганам «Будзьце шчаслівыя». У адным з крэатываў мужчына ляжаў на бліскучым капоце машыны, абдымаў яе і выглядаў вельмі шчаслівым. І, па-мойму, у Віцебскай вобласці чыноўнікі выявілі ў гэтай рэкламе прыкметы прапаганды гомасексуалізму. Давялося зняць. А чаму? Нейкі Шэрлак Холмс заўважыў, што чалавек, які ляжыць на бліскучым капоце, стварае адлюстраванне самога сябе. І гэта выглядае як два мужчыны, якія абдымаюцца, ляжаць адзін на адным. Нам так спадабалася, што мы нават у нашым офісе намалявалі мурал з гэтым сюжэтам», — расказвае Сендар.

Нягледзячы на тое, што кампанія была камерцыйнай і старалася трымацца ў баку ад палітыкі, спакуса дакрануцца да яе ўсё ж была.

«У нас на сайце была анкета, каб хутка атрымліваць водгукі ад публікі па розных пытаннях. Мы ў тыдзень збіралі па пяць-шэсць тысяч адказаў. Часам мне вельмі моцна хацелася проста задаць якое-небудзь пытанне накшталт «За каго б вы галасавалі на наступных выбарах?». Але мяне заўсёды білі па руках мае супрацоўнікі, казалі: «Не трэба». Таму нікуды мы не ўляпаліся», — успамінае Міхаіл.

Павялічыць

У «Куфры» Міхаіл стараўся ўкараніць скандынаўскую карпаратыўную культуру: з плоскай іерархіяй, адсутнасцю дрэс-кода і дэмакратычнымі зносінамі. Але прыжывалася яна не заўсёды лёгка. Паводле яго слоў, складаней за ўсё было змагацца з іерархічным мысленнем.

«Мне ніколі не падабалася, калі да мяне звяртаюцца, як быццам я нейкі паўбог. Мне не падабаецца, калі мяне баяцца. Я заўсёды стараўся з кожным новым супрацоўнікам асабіста пагутарыць, каб яны ведалі мяне па імені, называлі на «ты». Многім было вельмі цяжка і непрывычна: як гэта — дырэктару тыкаць? Я веру, што арганізацыя, у якой камунікацыя працуе свабодна, без бар'ераў і страху, дзе людзі не баяцца зрабіць памылку, будзе развівацца значна хутчэй», — кажа ён.

У 2017 годзе Міхаіл пайшоў з пасады дырэктара «Куфра» і вярнуўся ў Швецыю, як ён сам казаў раней, каб ажаніцца са сваёй партнёркай, якая жыла ў Стакгольме. Ён прызнаецца, што працягвае сачыць за праектам і рады, што «Куфар» выстаяў. З цяперашняй дырэктаркай Таццянай Лемешавай ён сябруе са школы.

Перакладчык для Бяляцкага

Нядаўна Швецыю, дзе зараз жыве Міхаіл, наведаў беларускі праваабаронца і лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру Алесь Бяляцкі. Падчас яго сустрэчы з дэпутатамі ў Рыксдагу (парламенце) перакладчыкам быў былы дырэктар «Куфра».

«Да мяне час ад часу звяртаюцца, калі прыязджаюць нейкія важныя госці ў Швецыю. Калісьці я перакладаў Станіславу Шушкевічу і Уладзіміру Арлову. Відаць, не так шмат людзей, якія добра ведаюць адначасова і шведскую, і беларускую. Гэта здараецца дзесьці раз у некалькі гадоў. Тры гады таму, калі давалі Нобелеўскую прэмію міру Алесю Бяляцкаму, ён сядзеў у турме, і прыязджала яго жонка. Я ёй перакладаў, — расказвае Міхаіл. — Гэта не грамадская дзейнасць, мне за гэта плацяць. Хоць грошы сімвалічныя, я не дзеля іх гэта раблю».

Павялічыць

Уражанні ад зносін з Алесем Бяляцкім у Міхаіла засталіся самыя станоўчыя.

«Ён мне заўсёды здаваўся вельмі інтэлігентным і цікавым чалавекам. Я бачу, што Алесь не зламаны, яго, напэўна, і немагчыма зламаць. Ён працягвае змагацца за тое, у што верыў заўсёды. Колькі заўгодна яго можна саджаць, ён вяртаецца і кожны раз настойвае, што мы граем надоўга і здавацца нельга. Алесь Бяляцкі не стамляецца нагадваць, што на кожнага выпушчанага палітвязня рэжым Лукашэнкі мае ўласцівасць ствараць новага», — дзеліцца Сендар.

Нягледзячы на цесныя кантакты з прадстаўнікамі беларускай грамадзянскай супольнасці і апазіцыі, сам Міхаіл ад прапаноў папрацаваць у дэмсілах адмовіўся.

«Мне калісьці прапаноўвалі ўзначаліць нешта. Гэта была чарговая спроба стварэння нейкай агульнай платформы для каардынацыі дзеянняў пад эгідай Офіса Ціханоўскай. Была такая размова, але я адмовіўся. На той момант я не бачыў вялікага сэнсу ўвязвацца ў гэты працэс, таму што, калі шчыра, я не вельмі верыў у ідэю чарговай спробы аб'яднаць тых, у каго першапачаткова не было ніякіх паважлівых прычын раз'ядноўвацца», — прызнаецца ён.

Павялічыць

«У некаторых людзей з'явіліся матывы цягнуць на сябе коўдру, і ніякімі канферэнцыямі гэтыя матывы ты не выкараніш, — працягвае Міхаіл. — Я б не раіў спадарыні Ціханоўскай нават губляць час на зносіны з людзьмі, якія дзеля асабістых амбіцый спрабуюць штучна ствараць раскол, якога рэальна няма. Можна што заўгодна думаць пра Святлану, але яна аб'ектыўна адзіны легітымны, абраны большасцю лідар Беларусі. І пакуль у Беларусі не пройдуць свабодныя дэмакратычныя выбары, іншага лідара быць не можа. Пры гэтым трэба разумець, што ёй вельмі няпроста цягнуць гэты цяжар, не маючы рэальнай улады ў Беларусі. Я быў на сустрэчы Ціханоўскай са шведскай дыяспарай падчас яе нядаўняга візіту ў Стакгольм, і мне было сорамна глядзець, як людзі задзёўбвалі яе консульскімі пытаннямі і скаргамі, як быццам не разумеюць, што на юрыдычным і дыпламатычным узроўні ў Святланы ніякіх паўнамоцтваў няма і што яе аўтарытэт будуецца на народнай падтрымцы. Таму зараз не час пытацца, што Ціханоўская можа зрабіць для цябе. Як казаў Джон Кенэдзі, пытацца трэба, што ты можаш зрабіць для яе».

Таемнае жыццё ў ананімным UltraВожык

Яшчэ адна малавядомая старонка ў біяграфіі Міхаіла Сендара — яго ўдзел у ананімным музычным праекце UltraВожык. У сярэдзіне 2000‑х іх сатырычныя песні на палітычныя тэмы былі вельмі папулярныя сярод аматараў беларускамоўнай музыкі. У 2005 годзе рок-балада «Атлантыда» ўвайшла ў спіс найлепшых песень сезона па версіі музычнага партала «Тузін Гітоў». Пра тое, што Сендар быў адным з удзельнікаў, стала вядома толькі нядаўна.

Павялічыць

«Першапачаткова мы ўбачылі ў гэтым (ананімнасці. — Заўв. рэд.) цікавую фішку. Нас крыху натхніла група Gorillaz. А потым неяк само сабой пачаў фармавацца гэты наратыў абсурдных персанажаў — Пётр Адамавіч, Сабачка Ібрагім, Яўген Шафа-Уругвайскі. Нам проста было вельмі весела выдумляць гэта трызненне, і песні пайшлі ў гэтым напрамку», — успамінае Міхаіл.

Праект быў створаны разам з сябрам дзяцінства Дзмітрыем Палагіным, з якім Міхаіл займаўся музыкай з 12 гадоў — яшчэ да таго, як у Беларусі з'явіўся масавы інтэрнэт.

«Мы перапісваліся, пісалі папяровыя лісты адзін аднаму, дасылалі ноты, тэксты. Раз у год з'язджаліся — я прыязджаў у Мінск ці ён у Стакгольм. У хатняй студыі з паршывым, танным абсталяваннем рабілі нейкія зусім незразумелыя рэчы, якія нам здаваліся геніяльнымі. UltraВожык з'явіўся як спантанная ідэя. Мы сядзелі ў Стакгольме на балконе, і камусьці прыйшла думка: «А давай вось такую штуку зробім, проста сёння ўвечары. Што там замарочвацца? Накляпаем выказванні Лукашэнкі», — расказвае Міхаіл.

Па яго словах, UltraВожык заўсёды быў хутчэй сцёбам, чым сур'ёзнай палітычнай выказваннем. Першы трэк гурта быў нарэзкай цытат Лукашэнкі пад танцавальную версію дзяржаўнага гімна. Пры гэтым музыка гурта прыкметна вылучалася якасцю на фоне тагачаснай альтэрнатыўнай сцэны.

«Тут усё пазнаецца ў параўнанні. Калі паглядзець, што тады было ў хіт-парадзе «Тузіна Гітоў», то гэта ў асноўным панк ці гаражны рок. Гэты жанр стылістычна не прадугледжвае высокай якасці прадзюсавання. А мы, напэўна, стараліся арыентавацца на мэйнстрымную тэхнічную якасць, але пры гэтым не рабіць пошлую папсу», — тлумачыць Сендар.

Павялічыць

Нягледзячы на якасны гук, праект заставаўся для яго стваральнікаў забаўкай.

«У адрозненне ад іншых нішавых альтэрнатыўных беларускіх праектаў, UltraВожык заўсёды быў нестандартнай сумессю сатыры і проста шалёнага сцёбу. Часам у гэтым быў палітычны падтэкст, а часам мы проста хацелі паздзекавацца з усіх. Мы не так сур'ёзна яго ўспрымалі, як нашу асноўную групу Dreamgale. UltraВожык для нас заўсёды быў другасным праектам. Мы на ім не замарочваліся асабліва. Гэта было чыста для забавы, размінкі», — кажа Сендар.

Тым не менш менавіта пабочны і несур'ёзны UltraВожык стаў вядомым, у той час як асноўны праект Dreamgale, па прызнанні Міхаіла, не вельмі стрэліў, а яго адзіны альбом стаў поўным фіяска. У гэтым музыкант бачыць іронію перфекцыянізму.

«У UltraВожык мы рэальна не замарочваліся над якасцю. А з Dreamgale — вельмі моцна. І часам, замарочваючыся, ты проста псуеш усё, робіш толькі горш. Слухаючы сёння тыя песні, я разумею, што трэба было прасцей. А з UltraВожык атрымалася якраз тое, што трэба», — заключае ён.

Расчараванне ў чалавецтве

Падчас працы ў «Куфры» Міхаіл завёў палітычны блог «Антыміф». Паводле яго слоў, першапачаткова ён хацеў дастукацца да той часткі рускамоўнага грамадства, якая найбольш схільная да ўплыву крамлёўскіх наратываў. Але з часам ён у гэтым расчараваўся.

«Я зразумеў, што мая аўдыторыя ўсё больш і больш складаецца з аднадумцаў. А людзі, якіх я хацеў пераканаць, не асабліва пераконваюцца. Калі пачаліся крымскія падзеі, стала зразумела, што ёсць ідэалагічны і культурны разлом. І гэты разлом «Антыміф» не праколвае. Вельмі цяжка. Я проста стаміўся бадацца з гэтымі фанатыкамі, якія мяне пастаянна гнабілі і абражалі», — тлумачыць Міхаіл.

Павялічыць

Сваё расчараванне ў чалавецтве Міхаіл выплюхнуў у сатырычным твітар-акаўнце Aliens About Humans («Іншапланецяне пра людзей»), які на піку набраў больш за 100 тысяч падпісчыкаў і пазней ператварыўся ў кнігу. Зараз жа ён рыхтуе новы, больш сур’ёзны праект — блог пра будучыню грамадства ў эпоху штучнага інтэлекту.

«Свет, якім мы яго ведаем, мне здаецца, недаўгавечны. Невядома, колькі гадоў нам засталося да таго, калі ўся сацыяэканамічная сістэма, у якой мы жывем, стане несумяшчальнай з рэальнасцю. Мы імкліва рухаемся ў кірунку свету, дзе чалавечая праца не запатрабаваная і, у вялікай ступені, бессэнсоўная. У такіх умовах рынкавая эканоміка і капіталізм, пабудаваныя на эксплуатацыі працы і спажыванні, проста рушацца. Чалавецтва яшчэ ніколі не было так блізка да поўнага калапсу.

Але ў гэтым катаклізме я бачу праменьчык надзеі. Калі мы перастанем трымацца за звыклыя падыходы, то ў чалавецтва прасвечвае рэдкі шанец пабудаваць свет бязмежнага багацця і свабоды для ўсіх — свет, дзе праца не патрэбная для шчасця. Я хачу заклікаць людзей пачаць гэты дыялог, кажучы для пачатку пра праблемы і выклікі. Хачу, каб там былі людзі, якім гэта цікава, у якіх ёсць ідэі, каб мы, магчыма, знайшлі нейкую новую схему, якая не ператворыць чалавецтва ў канцлагер», — дзеліцца планамі Міхаіл Сендар.

• 5
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1