Sprava kniharoŭ. Čym viadomyja Kołas, Jaŭdacha i Bahdanovič, jakich aryštavali za vydańnie i raspaŭsiud knih
U Biełarusi «ekstremisckim farmavańniem» pryznali «kaalicyju drukavanych vydaviectvaŭ «Fond Kamunikat.org», «Lohvinau Publishing House», «Andrei Yanushkevich Publishing». Adpaviednaje rašeńnie 3 sakavika pryniaŭ Kamitet dziaržaŭnaj biaśpieki. Ludzi, jakich zahrabli pavodle hetaj spravy, vielmi roznyja: adzin hienijalny pierakładčyk, druhi knihanoša z «Biełaha lehijona», a treci kłasičny biznesoviec.
U śpisie ludziej, jakich ułady ličać źviazanymi z hetaj «kaalicyjaj», — viadomyja ŭ knižnym asiarodździ imiony: Źmicier Kołas, Vacłaŭ Bahdanovič, Aleś Jaŭdacha (jany znachodziacca ŭ Biełarusi), a taksama Jarasłaŭ Ivaniuk (biełarus z Padlašša, hramadzianin Polščy), Ihar Łohvinaŭ i Andrej Januškievič (hramadzianie Biełarusi, vyjechali za miažu paśla 2021). Taksama ŭ pieralik uklučyli sajty i sacyjalnyja sietki vydaviectvaŭ.
Heta rašeńnie stała praciaham masavych zatrymańniaŭ vydaŭcoŭ i kniharaspaŭsiudnikaŭ u Minsku, jakija adbylisia ŭ lutym. Tady byli zatrymanyja vydaviec Źmicier Kołas, kniharaspaŭsiudnik Aleś Jaŭdacha i kiraŭnik vydaviectva «Technałohija» Vacłaŭ Bahdanovič, a taksama šerah ich svajakoŭ i supracoŭnikaŭ dziejnych i byłych vydaviectvaŭ. Usich ich spačatku adpravili na sutki pa administratyŭnych pratakołach, składzienych, jak zvyčajna ciapier, z nadumanych padstaŭ.
Z rašeńnia KDB vynikaje, što prynamsi na troch čałaviek ciapier zaviedzienyja kryminalnyja spravy. Imavierna, jany pieraviedzienyja ŭ śledčy izalatar Kaladzičy.
Raskazvajem, što pra ich viadoma.
Źmicier Kołas — hienijalny pierakładčyk ekzistencyjalizmu i absurdu
Źmicier Kołas — vybitnaja postać u sučasnym biełaruskim knihavydańni i ŭvohule ŭ biełaruskaj kultury.
Jon naradziŭsia ŭ Minsku ŭ 1956 hodzie ŭ siamji historyka kultury, litaraturnaha i teatralnaha krytyka, aŭtara knih pra biełaruskich kłasikaŭ Hieorhija Kołasa. Jaho brat Uładzimir Kołas — kinarežysior, piedahoh i šmathadovy dyrektar Biełaruskaha liceja.
Źmicier Kołas skončyŭ pierakładčycki fakultet Minskaha dziaržaŭnaha instytuta zamiežnych moŭ. Paśla vučoby niekalki hadoŭ pracavaŭ pavodle kantraktu ŭ Ałžyry i Siryi, u jakich Saviecki Sajuz u tyja časy realizoŭvaŭ šmatlikija ekanamičnyja prajekty. Viarnuŭšysia ŭ Minsk, vykładaŭ u tym samym instytucie, dzie sam kaliści vučyŭsia, — vučyŭ studentaŭ mastackamu pierakładu.
U 1980‑ia jon pieršym zrabiŭ hienijalnyja pa svajoj jakaści i sile pierakłady na biełaruskuju movu Kamiu, Sartra, Ianieska — aŭtaraŭ, jakija byli suhučnyja tahačasnaj atmaśfiery ŭ Biełarusi.
Z kanca 1980‑ch hadoŭ jon usio bolš źviazvaŭ svajo žyćcio z vydavieckaj spravaj. Jon vydavaŭ litaraturu dla školnikaŭ u Biełaruskim humanitarnym licei. Paśla staŭ hałoŭnym redaktaram pryvatnaha vydaviectva «Encykłapiedyks». A paźniej stvaryŭ ułasnaje vydaviectva, jakoje nasiła jaho imia.
Vydaviectva «Źmicier Kołas» śpiecyjalizavałasia na pierakładach na biełaruskuju movu suśvietnaj litaratury — paezii, prozy i dramaturhii. Asablivuju viadomaść atrymała sieryja «Paety płaniety», u jakoj vychodzili pierakłady paetaŭ z roznych krain śvietu. Usiaho ŭ hetaj kalekcyi vyjšła bolš za 100 knih.
U vydaviectvie vychodzili i inšyja intelektualnyja teksty — fiłasofija, humanitarnyja daśledavańni, litaraturaznaŭstva. Jano vydała Albiera Kamiu, Žana-Pola Sartra, Fransua Rable, Šarla Badlera, Rene Dekarta i inšych aŭtaraŭ.
4 sakavika 2023 hoda jaho zatrymali supracoŭniki KDB i źmiaścili ŭ śledčy izalatar KDB. Kołas pravioŭ tam kala dziesiaci sutak, paśla čaho byŭ vyzvaleny biez publična ahučanych abvinavačańniaŭ. Kali jaho zatrymali, usie hadali: a što ž heta było?
Paśla stała jasna: supadzieńnie. Jaho zatrymańnie adbyłosia na fonie masavych dopytaŭ i zatrymańniaŭ paśla dyviersii na vajskovym aeradromie ŭ Mačuliščach u lutym 2023 hoda. U toj čas siłaviki pravodzili šyrokija pravierki i zatrymlivali ludziej, jakija mahli mieć navat uskosnyja suviazi ź fihurantami spravy: svajakoŭ, susiedziaŭ, kaleh z pracy.
Tym nie mienš, nieŭzabavie paśla hetych padziej vydaviectva «Źmicier Kołas» paviedamiła pra prypynieńnie svajoj dziejnaści. Praź niekalki miesiacaŭ, u traŭni 2023 hoda, Ekanamičny sud Minska likvidavaŭ vydaviectva praz pazoŭ Ministerstva infarmacyi.
Farmalnaj padstavaj dla pazovu staŭ vydadzieny Kołasam zbornik histaryčnych dakumientaŭ ««Vyzvalenyja» i zaniavolenyja. Polska-biełaruskaje pamiežža 1939—1941 hh. u dakumientach biełaruskich archivaŭ», jaki ŭłady pryznali «ekstremisckimi materyjałami».
Aleś Jaŭdacha — knihanoša našaha času
Alesia Jaŭdachu viedajuć pieradusim jak čałavieka, jaki litaralna «raznosiŭ knihi». Jon zaniaŭsia kniharaspaŭsiudam u druhoj pałovie 2000-ch. Pavodle jaho słoŭ, heta była chutčej kulturnaja inicyjatyva, a nie biznes.
Dla vydaviectvaŭ i aŭtaraŭ heta byŭ važny dadatkovy kanał raspaŭsiudu, a časam i vyratavalnaje koła. «Biełkniha», jakaja daminavała na rynku kniharaspaŭsiudu, karystajučysia svaim amal manapolnym stanoviščam, brała z vydaŭcoŭ vysoki pracent i hadami nie viartała hrošy. Pracavać ža ź Jaŭdacham, jaki sumlenna štomiesiac vypłačvaŭ hrošy, była adna asałoda.
Da taho ž, nie ŭsie knihi traplali ŭ dziaržaŭnyja kniharni, tyja adsiejvali «niepažadanych aŭtaraŭ».
Jaŭdacha faktyčna vystupaŭ pasiarednikam pamiž vydaviectvami i čytačami: praź jaho možna było zamović knihi biełaruskich aŭtaraŭ, pierakłady suśvietnaj litaratury, histaryčnyja i kulturnyja vydańni.
U roznyja časy Aleś Jaŭdacha nie raz traplaŭ pad palityčny pieraśled. Naprykład, jaho zatrymlivali ŭ spravie, farmalna źviazanaj z padatkovymi pytańniami kniharaspaŭsiudu, ale faktyčna — z raspaŭsiudam knihi «Maładafrontaŭcy». Tady jaho sudzili, dali «chatniuju chimiju».
U 2017 hodzie Jaŭdacha taksama byŭ zatrymany pa tak zvanaj «spravie Biełaha lehijonu». Tady KDB abvinavaciŭ Alesia Jaŭdachu ŭ «navučańni abo padrychtoŭcy asobaŭ dla ŭdziełu ŭ masavych biesparadkach», paźniej pa artykule źviazanym z udziełam u zbrojnym farmavańni. Praz peŭny čas tuju vyssanuju z palca spravu spynili i knihanošu adpuścili na volu.
Aleś Jaŭdacha heta toj vypadak, kali čałaviek, jaki nie mieŭ nie toje što humanitarnaj, ale i vyšejšaj adukacyi ŭvohule, lepš razumieŭ rolu kultury, knihi, viedaŭ dla ludziej, čym mnohija «vučonyja hałovy».
Vacłaŭ Bahdanovič — biznesoviec i vydaviec
Vacłaŭ Bahdanovič viadomy ŭ biełaruskim kulturnym asiarodździ jak daśledčyk hienieałohii i čałaviek, źviazany z padrychtoŭkaj histaryčnych vydańniaŭ.
Jon byŭ adnym z udzielnikaŭ pracy nad knihaj «Bahdanovičy. Historyja adnaho rodu» — maštabnym vydańniem, pryśviečanym historyi siamji Bahdanovičaŭ. U knizie sabranyja archiŭnyja dakumienty, siamiejnyja ŭspaminy, fotazdymki i materyjały pra pradstaŭnikoŭ rodu, jakija žyli ŭ roznych epochach.
Bahdanovič uznačalvaŭ minskaje vydaviectva «Technałohija», adno ź pieršych pryvatnych, jakoje pracavała jašče z kanca 1980‑ch hadoŭ. Tam vypuskali navukova-papularnyja knihi, daviedniki i mastackija knihi, a taksama brašury i inšuju drukavanuju pradukcyju. Akramia knihavydańnia, kampanija zajmałasia vyrabam palihrafičnaj i suvienirnaj pradukcyi, a taksama handlem miedycynskaj technikaj.
U lutym 2026 hoda, padčas masavych zatrymańniaŭ knihavydaŭcoŭ i kniharaspaŭsiudnikaŭ u Minsku, siłaviki zatrymali ŭsiu siamju Vacłava Bahdanoviča — jaho samoha, žonku Alenu i dźviuch dačok, Antaninu i Viktoryju.
Paźniej žonku i adnu z dačok adpuścili. Što da samoha Bahdanoviča i jaho dački Viktoryi, doŭhi čas nie było dakładnaj infarmacyi pra ich status. Samo vydaviectva paviedamiła pra spynieńnie svajoj dziejnaści.
Vacłaŭ Bahdanovič maje reputacyju zdolnaha biznesoŭca. U tvorčy bok pracy vydaviectva jon nie asabliva ŭłaziŭ. Nie ŭsio ŭ jaho bijahrafii było biazvobłačna. Ale biełarus jon mocny, i biełaruskaja kultura adnaznačna była dla jaho kaštoŭnaściu pa-nad usim astatnim.
Novy etap u pahromie biełaruskaj kultury
Raniej, u minułyja miesiacy, aryšty prajšli ŭ niekalkich inšych asiarodkach roznaha typu ŭ stalicy i rehijonach. Miarkujučy z toj infarmacyi, jakaja dachodzić, tam šukali dokazy finansavańnia z fondaŭ salidarnaści abo suviazi ź biełarusami zamiežža.
10 lutaha paśla imklivaj chvaroby pamior 44‑hadovy knihavydaviec i knihanoša Raman Cymbieraŭ — adzin z apošnich na hetym poli.
Za piać dzion da taho jamu raptoŭna stała kiepska, źjavilisia prablemy z nyrkami. Paśla zdaryŭsia insult. Jaho pieraviali ŭ reanimacyju, ale nie ŭratavali. Jahonaja śmierć vyklikała ŭ sacyjalnych sietkach łavinu spačuvańnia i vykazvańniaŭ lubovi i pavahi da zroblenaha im. Zatrymańni kniharoŭ adbylisia praz tydzień paśla hetaha.
Masavyja represii ŭ Biełarusi praciahvajucca z 2020 hoda. Tady Alaksandr Łukašenka sastupiŭ Śviatłanie Cichanoŭskaj, ale nie addaŭ joj ułady, a zmusiŭ jaje vyjechać za miažu. Heta vyklikała masavyja narodnyja pratesty, u jakich udzielničali miljony ludziej. U adkaz na heta ŭłady raspačali palityčnyja represii. Sotni tysiač biełarusaŭ byli vymušanyja pakinuć krainu, jašče sotni tysiač trapili ŭ roznaha typu «čornyja śpisy» na zvalnieńnie ci abmiežavańnie pravoŭ. Kala 150 tysiač stali achviarami kryminalnaha i administracyjnaha pieraśledu. Asabliva ciažki ŭdar byŭ naniesieny pa śfiery kultury.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
«U mianie na stale piać hadoŭ lažała papiera ź pieradačaj prava apieki nad synam». Volha Sieviaryniec — pra hady strachu, antydepresanty i nadzieju1212
Kamientary