Adkaz Siarhieju Dubaŭcu

“Inšaha šlachu, jak adbudoŭvać systemu” kulturnych kaardynat, hijerarchiju kaštoŭnaściaŭ, jakaja isnavała ŭ saviecki čas, u nas niama. “Pryčym my nie adbudujem jaje na ŭzor zachodnich demakratyjaŭ”, bo — arhument čysta łukašenkaŭski — “my całkam pazbaŭlenyja takoha dośviedu”, piša Siarhiej Dubaviec. Hetaja systema adrodzicca, bo ŭviesnu “pačniecca klasyčny tatalitaryzm”, i “ŭsie heta raptam zrazumiejuć”. Ale mienavita hety spusk u “cyvilizacyjna nižejšy žanr” i “daść mahčymaść raźvićcia litaratury”, jakoje vyrazicca ŭ roskvicie “ezopavaj movy”.

Prahnozaŭ ab chutkim nadychodzie tatalitaryzmu ja za svajo karotkaje žyćcio načuŭsia ad biełaruskich litarataraŭ stolki ž, kolki ad liberalnych ekanamistaŭ — praroctvaŭ niepaźbiežnaha kalapsu ekanomiki ŭ nastupnym hodzie.

Klasyčny tatalitaryzm — heta značyć, fašyzm, nacyzm abo stalinizm. Hetki ład niemahčymy ŭ asobna ŭziataj Biełarusi. Z kučy pryčynaŭ — naprykład, praź niemahčymaść zakryć miežy ci pierakryć infarmacyjnyja płyni.

U pryncypie, tatalitaryzm u Biełarusi mahčymy. Ale tolki paśla Rasiei. A ci mahčymy jon u Rasiei, heta asobnaje vialikaje pytańnie, i ŭ kožnym razie perspektyvy rasiejskaha tatalitaryzmu nijak nie pryviazanyja da vyniku našaj viasny. Tamu prahnoz S.Dubaŭca nakont tatalitaryzmu nia spraŭdzicca. Paśla minułych vybaraŭ kraina pieražyła karotki, ale plonny dla ŭmacavańnia nacyjanalnaj identyčnaści peryjad liberalizacyi. Čamu heta nia moža paŭtarycca? U adroźnieńnie ad Dubaŭca, nia śmieju być kateharyčnym, ale prynamsi nia staŭ by takoj mahčymaści vyklučać, pieradusim u ekanamičnaj sfery. Jak nia staŭ by i vyklučać imaviernaść źjaŭleńnia niekalkich dziasiatkaŭ palitviaźniaŭ.

Tatalitaryzmu nia budzie. Ale dapuścim, što jon budzie. Tady absalutna pamyłkovy inšy tezis — što tatalitaryzm daść mahčymaść raźvicca litaratury. Darečy, tut Dubaviec iznoŭ ćvierdzić procilehłaje tamu, što pisaŭ raniej — u “Ružovym tumanie” i inš., ab tym, što litaratura tatalitarnaha peryjadu nie dała nivodnaha vartaha tvoru. Prypuścim, što Dubaviec maje na ŭvazie nastupnaje: tvoraŭ nie dała, ale kantekst, “chvalu” stvarała.

Ciapierašni stan biełaruskaj litaratury vyražajecca ŭ tym, što jana pradukuje paraŭnalna małuju kolkaść prafesijnych tekstaŭ. Heta maje pad saboj try pryčyny: zvužeńnie koła spažyŭcoŭ praz rusifikacyju, zvužeńnie koła aŭtaraŭ praz rusifikacyju i skaračeńnie datacyj na litaraturu, jakija ŭ małych nacyjaŭ kampensujuć vuzkaść rynku. Jakuju z hetych troch pryčynaŭ skasuje nadychod tatalitaryzmu? Dla biełaruskaj litaratury jon mieŭ by toj ža efekt, što nastojka kaliny dla pacyjenta z panižanym ciskam.

Systema kaardynat i hijerarchija kaštoŭnaściaŭ, jakija isnavali ŭ biełaruskaj kultury ŭ saviecki čas, byli sapraŭdy pa-svojmu celnymi. Heta dasiahałasia praz scentravanaść ich na Maskvu, skul prychodzili mody, upłyvy, abertony i paŭnamioki. Tamu jany i razburylisia — a nie praz rynak ci Łukašenkavu rusifikacyju, na što kivaje S.Dubaviec (u svajoj nastalhii pa imperskich časach, mocnych haspadarnikach na čale Sajuzu piśmieńnikaŭ i h.d. jon pačynaje mocna nahadvać Ivana Šamiakina). Nie razumieju, jakim čynam hetuju maskvacentryčnuju systemu možna adbudavać. Viarnucca ŭ kalanijalnuju zaležnaść składaniej, čym uvajści druhi raz u tuju ž raku. Dyj što ad taho biełaruskaj kultury było b, daj ty heta zrabić.

U 1994 hodzie S.Dubaviec prahnazavaŭ, što Kiebič nabiare bolš hałasoŭ za Łukašenku, a Šuškievič — za Paźniaka, dziela taho, što “biełarusy nia lubiać krajnaściaŭ”. U 2001 hodzie S.Dubaviec spačatku vieryŭ u šancy Zianona, a paśla pabačyŭ u Łukašenku łacinaamerykanskaha dyktatara. Nie za palityčnyja prahnozy my lubim S.Dubaŭca i nie ŭ palityčnaj navucy jon byŭ našym nastaŭnikam. Na hety raz jon, dumaju, i sam rady pamylicca.

Ezopava mova raskvitnieła tolki ŭ časy Brežnieva, kali režym vyradžaŭsia i staŭ niepapularnym. Nie pry Stalinu i nie pry Chruščovu… Była dyktatura — a Ezopavaj movy nie razumieli.

U Biełarusi tryvaje i, mahčyma, jašče doŭha budzie tryvać dyktatura. Vielmi sučasnaja dyktatura. Jość u joj ad Berluskoni i ad Čavesa, ad Piłsudzkaha i ad SSSRu.

Pakul isnuje volny Internet i niezaležnyja ŚMI, Ezopava mova budzie aktam sumleńnia — ale nia nervam žyćcia. Pačytajcie “LiM”, “Biełaruś siehodnia”, nia kažučy pra ščyryja rehijanalnyja hazety. Tam “paŭsłovaŭ, paŭnamiokaŭ, paŭžestaŭ” pa piać štonumar. I što? “Mima epochi”, jak vyraziŭsia S.Dubaviec. Pakul Sieviaryniec siadzić u Sitnie, a Chalip chodzić da śledčaha, Ezopava poza intelihienta nie čaplaje. Publika čakaje bolšaha.

Naša łukašenkaŭskaje siońnia mnie bačycca nie vypadkovaściu, nie barščavikom, pryniesienym na botach prybałtyjskich interfrontaŭcaŭ-adstaŭnikoŭ, jak vyvodziŭ S.Dubaviec u papiarednim ese, pryśviečanym uhodkam litoŭskich padziejaŭ 1991-ha, a lahičnym vynikam našaha mašeraŭskaha ŭčora — naprykład, adsutnaści dysydenckaha ruchu ŭ BSSR ci struktury našaj ekanomiki. Łukašenka na biełaruskaj savieckaj litaratury vychavany. Lakalizujučy pryčyny łukašyzmu vonki Biełarusi, jak robić S.Dubaviec, my sutykajemsia ź niemahčymaściu zrazumieć hienezis hetaj źjavy.

A zarok taho, što “hety ład nie nazaŭsiody” bačycca jakraz u tym, što ciapier mnohija biełarusy adkryta pratestujuć, a inšyja bajkatujuć beabachtery režymu. Jak paŭstańnie Kalinoŭskaha, stvareńnie “Našaj Nivy” ci abviaščeńnie BNR byli zarokam budučaje niezaležnaści Biełarusi — jakimi b trahičnymi abo naadvarot kamičnymi ni zdavalisia b jany sučaśnikam, tak siońniašni ŭdzieł tysiačaŭ biełarusaŭ u adkrytych akcyjach pratestu, praca ŭ niezaležnych medyjach ci rucinnaja palityčnaja dziejnaść — zarok dabudovy nacyi, jakaja vyrazicca ŭ stvareńni demakratyčnaj i nacyjanalnaj dziaržavy. U hetym adkrytym prateście i jość kantekst, i “chvala”.

Čakajučy la mora epochi, dziajač kultury prypadabniajecca da taho palityka, jaki viečna rychtujucca nie da hetych vybaraŭ, a da nastupnych.

Karcina nacyjatvareńnia pierastaje być takoj dramatyčnaj, kali zaŭvažyć, što litaratura pierastała adyhryvać u im raniejšuju rolu. U niadaŭnim ese, pryśviečanym Karatkieviču, S.Dubaviec vykazaŭ dumku, što siońnia taki hienij niemahčymy. Prosta hienijaŭ treba šukać u inšym miescy — rok-muzycy, palityčnaj, sacyjalnaj i relihijnaj dumcy dy inš.

Biełaruś pieražyvaje doŭhuju zimu. Zima zahartoŭvaje.

…Nie mahu navat vyčarpalna adkazać svajmu nastaŭniku. Realnaść: uvieś čas idzie na raspaŭsiud hazety. U hetym sensie łukašenkaŭcy dabilisia svajho. Mušu zdavać hety numar. Praciahniem refleksii ŭ nastupnym.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0