Jak 25‑hadovy Aleś uratavaŭ ad źniknieńnia kalekcyju biełaruskich ekspanataŭ. Jon naradziŭsia i vyras u Hiermanii, ale havoryć pa-biełarusku
Uratavanaja kalekcyja — biełaruskija ekspanaty, sabranyja paśla vajny Jurjem Popkam, emihrantam tamtoj chvali.
Siońnia toje, što ŭdałosia vyratavać, užo ŭ Vilni — u Biełaruskim muziei imia Łuckieviča.
Dać kalekcyi druhoje žyćcio ŭdałosia dziakujučy biełaruskaj supolnaści ŭ Hiermanii. Inicyjataram staŭ Aleś Maisiejenka — aktyvist abjadnańnia biełarusaŭ RAZAM e.V.
Alesiu 25 hadoŭ, jon pracuje žurnalistam na roznyja miedyja, u rozny čas — na niamieckija, biełaruskija i ŭkrainskija.
«Ja naradziŭsia i vyras u Hiermanii, ale maje baćki ź Biełarusi. Jany byli aktyŭnymi ŭ 1990-ja, udzielničali ŭ Biełaruskim narodnym froncie, źbirali podpisy za Zianona Paźniaka. Tamu mianie zaŭsiody ciahnuła da biełaruskaj temy», — raskazvaje jon «Našaj Nivie».
Aleś vydatna razmaŭlaje pa-biełarusku. Kaža, što dla jaho baćkoŭ było vielmi važna, kab jon ź dziacinstva chacia b razumieŭ biełaruskuju movu.
«Baćka byŭ biełaruskamoŭnym, z maci raniej pa-rasiejsku razmaŭlaŭ, potym ź joj taksama pierajšli na biełaruskuju. Paśla 2014 hoda, kali pačałasia vajna na Danbasie, ja pačaŭ bolš cikavicca historyjaj Uschodniaj Jeŭropy. Mienavita tady palepšyŭ svaju biełaruskuju movu», — zhadvaje naš surazmoŭca.
Jašče školnikam Aleś daviedaŭsia pra pryvatny biełaruski muziej u niamieckim horadzie Lajmien, jaki ŭ 1982 hodzie ŭ svaim domie zasnavaŭ emihrant Juryj Popka. Dziesiacihodździami Popka źbiraŭ knihi, dakumienty, fotazdymki i pradmiety biełaruskaj kultury, stvarajučy ŭnikalnuju kalekcyju biełaruskaj dyjaspary ŭ Jeŭropie. Dziakujučy padtrymcy inšaha viadomaha biełarusa Barysa Kita hety muziej navat staŭ aficyjnaj słavutaściu horada.
Ale paśla śmierci Popki muziej zakryŭsia, a kalekcyju razabrali.
Muziej, jaki «skłali ŭ skryni»
Paśla śmierci Popki horad, jaki pavodle damovy pavinien byŭ dahladać muziej, faktyčna ad hetaj adkaznaści ŭchiliŭsia.
«Ja napisaŭ im u 2017 hodzie, spytaŭ, ci možna naviedać muziej. Mnie adkazali: nie, jaho zakryli, bo nie było naviedvalnikaŭ. Usie ekspanaty prosta zapakavali ŭ skryni i pieradali na skład», — zhadvaje Aleś.
Pavodle testamienta Popki kalekcyja zastavałasia ŭłasnaściu horada, i tolki niezaležnaja Biełaruś mahła vyrašać jaje los. Aleś prapanoŭvaŭ pieravieźci ekspanaty ŭ inšyja muziei, u Vilniu ci Łondan, ale atrymaŭ admovu. Potym jašče adnu. I na niekalki hadoŭ historyja prosta zamierła.
Treci raz jon napisaŭ užo amal biez nadziei, chutčej, «u pusteču»: chacieŭ chacia b pahladzieć, što zastałosia ad kalekcyi. I raptam atrymaŭ adkaz: pryjazdžajcie.
«Dla mianie heta było niečakana. Paśla dźviuch admoŭ ja ŭžo nie spadziavaŭsia, što jany pahodziacca. Ja navat nie prasiŭ pieradać kalekcyju — prosta chacieŭ pahladzieć, što tam zastałosia», — kaža jon.
Jak vyśvietliłasia, u horadzie źmianiŭsia burhamistr — i rašeńnie pryniali litaralna adnym podpisam.
Kalekcyju šukali pa składach
Kali supracoŭniki administracyi pačali šukać kalekcyju, vyśvietliłasia, što navat jany sami nie viedajuć, dzie jana znachodzicca.
«Rečy zachoŭvalisia ŭ roznych pamiaškańniach. Ich litaralna šukali dla mianie», — raskazvaje Aleś.
Znajšli nie ŭsio. Častka ekspanataŭ źnikła. U adno z pamiaškańniaŭ niechta ŭvarvaŭsia, zabraŭ niekatoryja rečy i raźbiŭ vokny — i vada ad daždžoŭ paškodziła častku kalekcyi.
«Kali paraŭnoŭvać fotazdymki 2007 hoda i toje, što my znajšli, — roźnica vialikaja. Šmat čaho ŭžo niama. I navat poŭnaha śpisu taho, što pavinna było zachoŭvacca ŭ kalekcyi, nie isnavała», — adznačaje Aleś.
«My ratavali toje, što jašče možna było ŭratavać»
A dalej pačałasia amal ručnaja praca pa raźbirańni ruinaŭ: šukać, supastaŭlać, pierapraviarać i źbirać historyju litaralna pa kavałkach. Aleś dasyłaŭ staryja fotazdymki muzieja, kab supracoŭniki mahli paznać ekspanaty. U apošni momant znajšli navat biust samoha Juryja Popki.
Usio, što ŭdałosia sabrać, vyvieźli ŭ Vilniu.
«My z baćkam prosta zahruzili mašynu i advieźli ŭsio. Było b dobra, viadoma, kab hetyja rečy zachoŭvalisia ŭ Hiermanii. Ale dla hetaha tut prosta niama adpaviednaj infrastruktury — ni padobnaha muzieja, ni śpiecyjalistaŭ, jakija mahli b harantavać naležnaje zachavańnie, apisańnie i pracu z ekspanatami», — kaža jon.
Kalekcyju pryniaŭ Biełaruski muziej imia Łuckieviča, dzie jaje ciapier buduć prafiesijna apisvać i zachoŭvać. Dapamahli i inšyja: Fundacyja Kračeŭskaha ŭ ZŠA pakryła vydatki na paliva, dałučylisia i ludzi z supolnaści «Razam» — u tym liku tyja, chto dapamoh dastavić asobnyja ekspanaty.
«Bieź ich heta dakładna nie atrymałasia b», — pryznajecca Aleś.
Dla Alesia hetaja historyja nie tolki pra rečy.
«Jak biełarus, jaki naradziŭsia ŭ Hiermanii, ja vielmi cikaŭlusia historyjaj biełaruskaj dyjaspary. I heta ŭnikalnaja źjava — faktyčna adziny taki muziej, jaki isnavaŭ tut».
Jość i asabistaja suviaź: Aleś byŭ znajomy z Barysam Kitom.
«Toje, što my asabista byli znajomyja z Barysam Kitom, jeździli da jaho ŭ hości, taksama paŭpłyvała na hetu inicyjatyvu. Pryjemna adčuvać, što my ŭ niejkim sensie praciahvajem jaho spravu i zmahli vyratavać chacia b častku hetaj kalekcyi — kab jana stała dastupnaj dla inšych biełarusaŭ, kab praź jaje možna było vyvučać historyju Biełarusi i biełaruskaj dyjaspary», — dadaje Aleś.
Idealny scenar — viartańnie ŭ Biełaruś
Mienavita tak chacieŭ Juryj Popka: u svaim testamiencie jon maryŭ, kab kalekcyja kaliści apynułasia ŭ niezaležnaj biełaruskaj dziaržavie.
Pry hetym sproby viarnuć kalekcyju ŭ Biełaruś užo byli. U pačatku 1990‑ch tahačasny ambasadar Biełarusi ŭ Niamieččynie Piotra Sadoŭski cikaviŭsia mahčymaściu pieravieźci jaje na radzimu. Ale paśla źmieny ŭłady ŭ 1994 hodzie hetaja ideja nie atrymała praciahu.
«My spadziajomsia, što pryjdzie dzień, kali Biełaruś stanie volnaj, i hetyja rečy možna budzie pieravieźci tudy. Mahčyma, u Pružany, adkul rodam Juryj Popka», — kaža Aleś.
Pakul ža Vilnia — hieahrafična najbližejšy da Biełarusi punkt.
Paralelna supolnaść biełarusaŭ u Hiermanii sprabuje realizavać i inšyja kulturnyja inicyjatyvy. Naprykład, u Frankfurcie chočuć ustalavać miemaryjalnuju došku ŭ honar Vasila Bykava — tam jon žyŭ, jak i Barys Kit, ź jakim jany byli znajomyja.
«My padavali hetuju ideju haradskoj radzie jašče ŭ vieraśni, ale pakul čakajem adkazu. Niamieckaja biurakratyja — heta taksama vyklik», — adznačaje Aleś.
Tym nie mienš u «Razam» płanujuć i dalej zajmacca kulturnymi prajektami:
«Chočam, kab u Hiermanii lepš razumieli, što Biełaruś — heta nie tolki pra palityku, ale i pra kulturu, pra ludziej i historyju».
Kamientary
Tamtój 'toj' (Ściašk. Sł., Vrub.; biełast., Sł. PZB), tam‑toj 'vuń toj' (Bajk. i Niekr.), támty 'toj, toj tam, toj vuń tam': támty chłapiéc (Łast.), tamtój: v tamtaómu róci, v tamtaómu hodú 'letaś' (pin., ŁA, 2), tamtóјie 'toje' (Vrub.): támtaja léta 'letaś' (astrav., ŁA, 2), tám‑tej 'vuń toj' (Nas.), st.-bieł. tamtyj 'toj' (St.-bieł. leksikon), fiksujecca ŭ starabiełaruskaj movie z kanca XV st. (KHS); siudy ž vytvornaje tamtéjšy 'niemiascovy, nietutejšy' (Łast.).