Paradoks kreatyŭnaści: adkryćci robiać maładyja, a raźvivajuć užo isnyja teoryi — niemaładyja
Novaje maštabnaje daśledavańnie ŭskryła važnyja zakanamiernaści dla ŭsioj sistemy navuki — u tym liku i dla biełaruskaj.
Jak piša Tagesspiegel, hrupa navukoŭcaŭ Čykahskaha ŭniviersiteta praanalizavała publikacyi 12,5 miljona daśledčykaŭ za pieryjad z 1960 pa 2020 hod. Aŭtary aceńvali nie prosta kolkaść prac, a ich upłyŭ na raźvićcio navuki.
Asnoŭnym kryteryjem stała toje, jak časta kalehi spasyłalisia na tuju ci inšuju publikacyju i ci adsoŭvała jana na druhi płan raniejšyja teoryi. Kali novy artykuł pryciahvaje ahulnuju ŭvahu, a pra staryja pracy pačynajuć zabyvać — heta śviedčyć pra sapraŭdny praryŭny charaktar adkryćcia.
Analiz, pradstaŭleny ŭ časopisie Science, paćvierdziŭ: uzrost adyhryvaje istotnuju rolu. Maładyja navukoŭcy čaściej stvarajuć pracy, jakija źmianiajuć madeli myśleńnia.
Pry hetym havorka idzie nie pra bijałahičny ŭzrost, a pra akademičny — čas, jaki prajšoŭ paśla pieršaj publikacyi. Naprykład, «akademičnaje žyćcio» Albierta Ejnštejna pačałosia ŭ 1901 hodzie, kali jamu było 22 hady. A ŭžo praz čatyry hady jon apublikavaŭ teoryju adnosnaści, jakaja kardynalna źmianiła razumieńnie Suśvietu.
Navukovy praces jak abjekt daśledavańnia
Starejšyja navukoŭcy nie stanoviacca mienš važnymi dla navuki — jany prosta źmianiajuć viektar svajoj kreatyŭnaści. Abapirajučysia na vielizarny bahaž viedaŭ, jany pa-majstersku kambinujuć isnyja teoryi. Heta adlustroŭvajecca i ŭ ich pavodzinach: daśledčyki ŭ pavažnym akademičnym uzroście čaściej spasyłajucca na kłasičnyja pracy (aŭtary nazyvajuć heta «efiektam nastalhii»).
Maładziejšyja ž bolš adkrytyja da novych prac, u tym liku z sumiežnych halin. Mienavita spałučeńnie hetych dvuch typaŭ tvorčaści robić navuku žyvoj: maładość prynosić radykalnyja źmieny, a vopyt dapamahaje ich sistematyzavać.
Aŭtary daśledavańnia taksama adznačajuć, što na tvorčaść mocna ŭpłyvaje sama arhanizacyja sistemy. Naprykład, u ZŠA navukoŭcy robiać praryŭnyja adkryćci ŭ siarednim praz 13 hadoŭ paśla pačatku karjery. U Hiermanii heta adbyvajecca na paŭtara hoda raniej, ale ahulnaja kolkaść praryŭnych idej tam nižejšaja.
Adnoj z pryčyn zapavoleńnia starejšych navukoŭcaŭ moža być administracyjnaja nahruzka: recenzavańnie, kiravańnie kafiedrami i praca sa studentami.
Ale važnaja i dziaržaŭnaja palityka. Tak, u ZŠA paśla admieny abaviazkovaha vychadu na piensiju va ŭniviersitetach kolkaść starejšych kadraŭ vyrasła, ale kolkaść praryŭnych adkryćciaŭ źniziłasia.
Kamanda Evansa raić, kab inavacyjnaja palityka ŭličvała, jak hrantavaja padtrymka, pryncypy pabudovy navukovaj karjery i piensijny ŭzrost upłyvajuć na akademičny ŭzrost daśledčykaŭ.
Kamientary